Кіріспе

Араб тілі грамматикасы (النَّحْوُ العَرَبِيُّ) – араб тілінің грамматикасы. Араб тілі – семит тілі және оның грамматикасы басқа семит тілдерінің грамматикасымен көптеген ортақ белгілерге ие. Классикалық араб және қазіргі стандартты араб тілдерінің грамматикасы көбінесе бірдей; араб тілінің әртүрлі диалектілері әртүрлі болуы мүмкін. Классикалық және диалектілік араб тілі арасындағы ең маңызды айырмашылықтар – грамматикалық жақтың морфологиялық көрсеткіштерінің жоғалуы, сөздердің ретіне енгізілген өзгерістер, морфосинтаксистің талдамалы жүйеге қарай жалпы ауысуы, бұрынғы грамматикалық модальдық жүйенің жоғалуы және жаңа жүйенің қалыптасуы, сондай-ақ, кейбір ескі нұсқаларды қоспағанда, жасалған пассивтің жоғалуы, екілік санның қолданылуының шектелуі және (көптеген диалектілер үшін) әйелдердің көпше түрінің жоғалуы. Араб тілінің көптеген диалектілері, әсіресе Магриб араб тілінде, дауыстылардың айтарлықтай өзгеруі және ерекше дауыссыз дыбыстардың жиынтығы кездеседі. Басқа диалектілерден өзгеше, Магриб араб тіліндегі бірінші жақ жекеше етістіктер «н» (ن) әріпімен басталады. Осындай құбылысты Сицилия араб тілінен пайда болған Мальта тілінде де кездестіруге болады.

Тарих

Араб тілінің ең көне грамматигі кім болғаны даулы; кейбір дереккөздер бұл 600-шы жылдардың ортасында араб тіліне диакритикалық белгілер мен дауыстыларды енгізген Әбу әл-Асуад әл-Дуали екенін айтады. Басқалары алғашқы грамматик – Ибн Әби Исхақ (735/6 ж.б., 117 ж.х.) болғанын мәлімдейді. Басра және Куфа мектептері исламның жылдам дамуымен бірге 8-ғасырдың соңында араб грамматикасының ережелерін одан әрі дамытты, араб грамматикасы ережелерінің негізгі көзі ретінде Құранды пайдаланды. Әдетте Әбу Амр ибн әл-Ала құрған деп есептелетін Басра мектебінен екі өкіл осы салаға маңызды негіз салды: Әл-Халил ибн Ахмад әл-Фарахиди алғашқы араб сөздігі мен араб поэзиясы (прозодиясы) кітабының авторы болды, ал оның шәкірті Сибауайх араб грамматикасы теориялары туралы алғашқы кітапты жазды. Мектептің дамуының көп бөлігі кейінгі авторлардың еңбегімен жүзеге асты. Әл-Фарахиди мен Сибауайхтың еңбегі Басраның грамматиканың аналитикалық мектебі ретіндегі беделін нығайтты, ал Куфа мектебі араб поэзиясы мен араб мәдениетінің сақшысы деп есептелді. Ертедегі араб грамматикасы көбінесе ережелердің тізімі болды, бірақ кейінгі ғасырларда оған толық түсіндірмелер қосылды. Алғашқы мектептер грамматикалық даулар бойынша әртүрлі көзқарастарымен ғана емес, сонымен қатар басымдықтарымен де ерекшеленді. Куфа мектебі араб поэзиясы, Құранды түсіндіру (экзегезі), ислам құқығы және араб генеалогиясы саласында үлкен жетістіктерге жетті. Ал Басраның рационалистік мектебі грамматиканы формалды түрде зерттеуге көбірек назар бөлді.

Фоналогия

Классикалық араб тілінде 28 дауыссыз дыбыс бар, оның ішінде екі жартылай дауысты, олар араб әліпбиін құрайды. Сонымен қатар, алты дауысты фонемасы бар (үш қысқа дауысты және үш ұзын дауысты). Бұлар алдыңғы дауыссызға байланысты әр түрлі аллофон ретінде кездеседі. Қысқа дауыстылар әдетте жазба тілде көрсетілмейді, бірақ оларды диакритикалық белгілермен көрсетуге болады. Сөздің басымдығы араб тілінің әр диалектісінде әртүрлі болады. Классикалық араб тілінде сөз басымдығының шамамен ережесі – егер сөздің соңғы буыны жабық болса, басымдық соңғы буынға түседі, әйтпесе – соңғыдан екінші буынға түседі. Хамзат әл-васл (هَمْزة الوَصْل), жойылмалы хамза, – сөздің басында дауыссыз дыбыстар тіркесіне рұқсат етілмейтіндіктен, айтуды жеңілдету үшін сөз басына қосылатын фонетикалық элемент. Жойылмалы хамза, егер одан бұрын сөз тұрса, дауысты дыбысқа айналып жоғалады. Бұл сөз соңында дауысты дыбыс пайда болуына, яғни «көмекші дауысты» пайда болуына себеп болады. Бұл қысқа дауысты, алдыңғы дауыстыға байланысты, фәтха (فَتْحة: ـَ ) ретінде, [а] деп айтылады; касра (كَسْرة: ـِ ) ретінде, [и] деп айтылады; немесе дамма (ضَمّة: ـُ ) ретінде, [у] деп айтылады. Егер алдыңғы сөз сукунмен (سُكُون) аяқталса, яғни одан кейін қысқа дауысты келмесе, хамзат әл-васл касраға айналады. Символ ـّ (шэддә shaddah) дыбыстың екі еселенуін немесе дауыссыз дыбыстың қосарлануын көрсетеді. Толығырақ Ташкилде қараңыз.

Есімдіктер мен қосымша сөздер

Классикалық араб және Қазіргі Стандартты Араб тілдерінде (MSA) есімдер мен сын есімдер (اِسْمٌ DIN) жағдай (i‘rāb), анықтық/белгісіздік, жыныс және сан бойынша өзгеріске түседі. Әдеби емес, күнделікті сөйлеу тілінде кейбір соңғы дауыстылардың және жағдайдың жоғалуы сияқты бірқатар жеңілдетулер кездеседі. Жаңа есімдер мен сын есімдерді жасау үшін бірнеше туындылау процестері бар. Сын есімдерден артық сөздер жасауға болады.

Прономиалдық формалары

Араб тілінде, көптеген сөйлеу диалекттеріндегідей, ka, ki, hu және тағы да көптеген жұрнақтардың соңғы қысқа дауыстысы түсіріліп айтылады. Мысалы, كِتابُكَ kitābuka жеңілдету үшін كِتابُك kitābuk болып айтылады. Бұл әріп жазу ережесіне ешқандай өзгеріс енгізбейді, себебі қысқа дауыстыларды көрсететін диакритикалық белгілер көбінесе жазылмайды.

Әдеттегі сорттары

Жоғарыда аталған жүйе, екілік формалардың жоғалуынан және (көбінесе түрлері үшін) әйел көпшелігінің жоғалуынан басқа, сөйлеу тіліндегі нұсқаларында көбінесе өзгермейді. Бірнеше ерекше өзгерістер: үшінші тұлғадағы «ол», «оны» тұлғалары жоғалады. Ал бірінші тұлғадағы «nī / ī / ya» варианты өзгеріссіз сақталады (оның ішінде осы варианттар қолданылатын әртүрлі жағдайлар), сондай-ақ көптеген формалар үшін жаңа варианттар пайда болады. Мысалы, Египет араб тілінде екінші тұлғалық әйелдік жекеше түрі әр түрлі факторларға байланысты «ik» немесе «ki» болып келеді (мысалы, алдыңғы сөздің дыбысталуы); сондай-ақ үшінші тұлғалық еркек жекеше түрі «u», «hu» немесе (жалғаусыз, бірақ басымдық алдыңғы дауыстыға түседі, ол созылады) түрлерінде кездеседі. Көптеген нұсқаларда классикалық араб тілінде жеке сөздер ретінде қолданылатын жанама толықтырмалар (мысалы, «lī» – «маған», «lahu» – «оған») тікелей толықтырмадан кейін етістікке біріктіріледі. Осы нұсқалардың көпшілігі теріске шығару үшін айналымдық жұрнақты дамытады (классикалық «mā shay’» – «ешнәрсе емес» деген екі жеке сөзден құралған). Бұл египет араб тіліндегідей күрделі біріктіру құрылымдарына алып келуі мүмкін, мысалы, «ол маған жазбады (әйелдік)». (Египет араб тілінде әртүрлі жағдайларда қолданылатын көптеген вариантты дұрыс есімдердің жұрнақтары бар, және қатысатын нақты жұрнақтарға, олардың біріктірілу жолына және алдыңғы етістік дауыстымен, бір дауыстымен немесе екі дауыстымен аяқталуына байланысты көптеген күрделі дыбысталу өзгерістеріне алып келетін өте күрделі морфофонемиялық ережелер бар.) Басқа нұсқалар тікелей толықтырмалар үшін жеке классикалық «īyā» дұрыс есімін қолданады (бірақ хижаз араб тілінде алынған құрылым алдыңғы етістікпен бірігіп кетеді). Екілік және толық көпше есімдердің жұрнақтары көбінесе жойылған. Оның орнына, барлық нұсқаларда «-дің» мағынасын білдіретін жеке сөз бар, ол конструктивтік генетивтің белгілі бір қолданылуын алмастырады (нұсқаға байланысты әртүрлі дәрежеде). Марокко араб тілінде бұл сөз «dyal» (сондай-ақ есімнің алдында «d»), мысалы, «l kitab dyal i» – «менің кітабым», себебі конструктивтік генетив көбінесе өнімді емес. Египет араб тілінде «bitā‘» сөзі бар, ол жынысы мен саны бойынша алдыңғы есіммен сәйкес келеді (әйел – «bitā‘it/bita‘t», көпше – «bitū‘»). Египет араб тілінде конструктивтік генетив әлі де өнімді, сондықтан «kitāb i» немесе «il kitāb bitā‘ i» – «менің кітабым» қолданылуы мүмкін [олардың арасындағы айырмашылық «менің кітабым» және «кітап менікі» арасындағы айырмашылыққа ұқсас], бірақ тек «il mu‘allimūn bitū‘ i» – «менің мұғалімдерім». Қатынас есімдері жойылған. Оның орнына, әдетте, өзгерилмейтін бөлшек, әдетте «illi» немесе оған ұқсас қолданылады. Көрсеткіш есімдердің әртүрлі формалары кездеседі, әдетте классикалық формалардан қысқа. Мысалы, Марокко араб тілінде «ha l» – «бұл», «dak l /dik l /duk l» – «сол» (еркек/әйел/көпше) қолданылады. Египет араб тілі ерекше, себебі көрсеткіш есім есімнен кейін келеді, мысалы, «il kitāb da» – «бұл кітап», «il binti di» – «бұл қыз». Кейбір тәуелсіз есімдердің классикалық формаларымен салыстырғанда сәл ерекшеліктері бар. Мысалы, «inta», «inti» – «сен (еркек/әйел жекеше)» формалары «anta», «anti» орнына, ал «n)iḥna» – «біз» «naḥnu» орнына қолданылады.

Іс-әрекеттер

Араб тіліндегі етістіктер (فعل fi‘l) үш немесе төрт дауыссыздан тұратын түбірге негізделген (сәйкесінше үш әріпті немесе төрт әріпті түбір деп аталады). Дауыссыздардың жиынтығы етістіктің негізгі мағынасын көрсетеді, мысалы, k t b 'жазу', q r ’ 'оқу', ’ k l 'жеу'. Дауыссыздар арасындағы дауыстылардың өзгеруі, сондай-ақ префикстер мен суффикстердің қолданылуы, уақыт, тұлға және сан сияқты грамматикалық функцияларды анықтайды, одан бөлек, көңіл-күй (мысалы, жақын, шартты, бұйрық), рай (белсенді немесе пассивті), себептеу, күшейту немесе өздік сияқты грамматикалық ұғымдарды көрсететін етістіктің мағынасын өзгертеді. Араб тілінде "иелену" көмекші етістігі болмағандықтан, иеленуді білдіру үшін li, ‘inda және ma‘a сөздерімен қолданылатын есімдік жұрнақтары бар сөйлемдер қолданылады. Мысалы: عنده بيت (ʿindahu bayt) – сөзбе-сөз: Оның үйі бар. → Оның үйі бар. Араб тіліндегі етістіктердің жоқтығын білдіру үшін, Араб тіліндегі жоқтық туралы қараңыз.

Мақсаты (әл-маф'уль ли-'аджлихи)

Мақсаттық мүше [ар] (المفعول لأجله al maf'ūl li 'ajlihi) – іс-әрекеттің мақсатын, себебін немесе ниетін білдіретін есімдік конструкция. Ол негізгі етістіктен туындаған етістік атаудан тұрады және айқындама жайында (منصوب manṣūb) жағдайда келеді. Қазіргі дәуірде Мысыр әдебиетшісі Шауки Дайф араб тілі грамматикасының қалыптасқан сипаттамасын жаңартуға шақырды, оның орнына батыстық тіл біліміндегі қазіргі бағыттарды ұстануды ұсынды.