Кіріспе

Католик шіркеуі мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас әртүрлі үкімет нысандарымен үнемі өзгеріп келген, олардың кейбіреулері кейіннен даулы болып саналды. Тарихында шіркеу Рим империясынан бастап патшалардың ортағасырлық құдайға берілген құқығына дейін, содан кейін 19 және 20 ғасырлардағы демократия және көптік тұжырымдарынан бастап, сол және оң қанатты диктаторлық режимдердің пайда болуына дейін әртүрлі басқару идеяларымен және жүйелерімен күресуге тура келді. Екінші Ватикан кеңесінің "Dignitatis humanae" жарлығы діни бостандықты конституциялық құқықта мойындалуға тиіс азаматтық құқық деп жариялады.

Католицизм мен Рим императорлары

Бірінші ғасырда Рим империясында көптеген жаңа діндердің бірі ретінде христиандық пайда болды. 64 жылы Нерон Римде болған үлкен өрттің құрбаны болғандарға кек алу үшін көптеген христиандарды өлтіруге бұйрық берді. Христиан діні империяда бірнеше ғасыр бойы өсіп келе жатқан азшылық діні болып қала берді. Римдіктердің христиандарды қуғындауы император Диоклетиан тұсында 4-ші ғасырдың басына дейін қызыл отқа толы болды. Ұлы Константиннің Мильвий көпіріндегі жеңісін, ол аспанда көрген христиандық белгіге байланысты деп есептегеннен кейін, Милан жарлығы империяның христиандарды қуғындауға енді рұқсат бермейтінін жариялады. 337 жылы Константиннің өлім төсегінде христиандықты қабылдауынан кейін, Юлиан Апостатты қоспағанда, барлық императорлар христиандықты қабылдады, ол өзінің қысқа билік кезінде ескі дінді қайта жандандыруға сәтті болмады. Христиан дәуірінде (дәлірек айтқанда, бірінші жеті Экуменикалық Кеңестің дәуірі, 325–787) шіркеу императордың діни бірлікті сақтау үшін мемлекеттік билікті пайдалануы міндет екенін мойындады. Шіркеуде католик дінін қабылдамағандар "бірден-бір нағыз діннің" үстемдігі мен тазалығына қауіп төндіретін жандар ретінде қарастырылды, ал императорлар осы дінді барлық мүмкіндіктерін пайдаланып қорғауға өздерінің құқықтарын сезінді. Эдвард Гиббонның "Рим империясының құлдырауы мен құлдырауы тарихы" еңбегінен бастап, кейбір тарихшылар христиан дінінің мемлекеттің көп түрлі құрылымын сақтап алмауы арқасында Рим империясын әлсіреткенін айтады. Ескі дінді ұстанушылар мен яһудилер қызығушылықтарын жоғалтты, ал шіркеу мемлекетке зиян келтіретін ең қабілетті адамдарды өз қатарына тартты.

Паптық билік пен патшалардың құдайдан келген құқығы

Патшалардың құдайдан келген құқығы туралы ілім ортағасырлық патшалық туралы түсініктерге үстемдік етті, оның негізінде Киелі кітаптан алынған билік болды (Римдіктерге жолданған хат, 13-тарау). Августин Гиппо өзінің "Құдай қаласы" атты еңбегінде Адамдар қаласы мен Құдай қаласы бір-біріне қайшы мақсаттарда тұрғанымен, екеуі де Құдай тарапынан орнатылған және Оның жоғары мақсатына қызмет ететінін айтты. Адамдар қаласы – әлемдегі рухани билік – құдайсыз көрінсе де және күнәкарлар басқарса да, ол Құдай қаласын қорғау үшін жер бетіне орналастырылған. Сондықтан монархтар Құдайдың қалауымен таққа отырғызылған, ал олардың билігіне күмән келтіру – Құдайға деген күмән. Августин сондай-ақ "әділетсіз заң – заң емес" деді, ал Фома Аквинский "Құдайдың игілігіне қарсы" заңдарды сақтамау керектігін көрсетті. Монархтарға Құдай берген билікке сенім орта ғасырлардағы, Ренессанс дәуіріндегі және Ескі тәртіптегі Рим-католик басқаруының орталық ұстанымы болды. Бірақ бұл ең алдымен кейінірек ультрамонтанисттік партия деп аталатын нәрсеге қатысты, ал Католик шіркеуі 1291 жылы Сан-Марино мысалында ерекше жағдайларда республикаларды мойындады. Орта ғасырдың басында шіркеудің білім беру және жазу өнеріндегі дерлік монополиясы шіркеу қызметкерлерінің кеңесшілер ретінде болуын қамтамасыз етті. Бұл дәстүр білім кеңінен тараған сайын да жалғасты. Монархтарға кеңес берген шіркеу иерархиясының жоғары лауазымды өкілдерінің көрнекті мысалдары – Англиядағы кардинал Томас Уолси, Франциядағы кардиналдар Ришелье мен Мазарин. Сер Томас Мор сияқты белгілі, терең діншіл католиктер де монархтардың аға кеңесшілері ретінде қызмет етті. Монархтарға кеңес беруден басқа, шіркеу ортағасырлық қоғамда жер иесі, билік брокері, саясатты қалыптастырушы және т.б. ретінде тікелей билікке ие болды. Кейбір епископтар мен архиепископтар өздері феодалдық иелер болды, графтар мен герцогтарға тең дәрежеде және құрметте болды. Кейбіреулері тіпті өздерінің егемендіктері болды, ал Папаның өзі Папалық мемлекеттерді басқарды. Үш архиепископ Киелі Рим империясында сайлаушылар ретінде маңызды рөл атқарды. 18-ғасырдың басында, Ағарту дәуірінде, Людовик XIV-нің уағызшысы Жак-Беньинь Боссюэ өзінің уағыздарында патшалардың құдайдан келген құқығы мен абсолюттік монархияны қорғады. Шіркеу иерархиялар әлеміндегі иерархияның үлгісі болды және осы жүйені қорғауды өзінің және Құдай тағайындаған жүйе деп сенген нәрсені қорғау ретінде қарастырды. Француз дін соғыстары кезінде монархомахтар патшалардың құдайдан келген құқығына қарсы шығып, халық егемендігі теориясының негізін қалады және тирандарды өлтіру құқығын теориялық тұрғыдан зерттеді.

Француз төңкерісі

Орта ғасырлардағы, Ренессанс дәуіріндегі және Ескі тәртіп кезеңіндегі монархиялық билік, "Құдайдың еркімен" негізделген қағидасы, 1789 жылғы Француз революциясымен түбірінен сынға түсті. Революция француз ұлттық қаржысын жағдайға келтіру қажеттілігі мен дін қызметкерлерінің (бірінші тәрбиедегі рөлінде) және дворяндардың (екінші тәрбиедегі рөлінде) жеңілдіктеріне наразы болған, өсіп келе жатқан орта таптың бірігуінен басталды. Ұрпақтар бойы саяси реформалардың жетіспеуінен туған көңілсіздік революцияны бірнеше жыл бұрын көзге елестете алмайтын, тіпті реформашылардың алғашқы толқыны жоспарламаған және күтпеген жолдармен өршітуге әкелді. Революция басталғаннан-ақ дін қызметкерлері мен дворяндардың жеңілдіктеріне тікелей қауіп төндірді: шіркеу мен дворяндардың феодалдық жеңілдіктерін жойған заң 1789 жылдың 4 тамызында, Бастилияның құлауынан кейін үш аптадан кейін қабылданды (бірақ бұл заңның толық күшіне енуіне бірнеше жыл уақыт кетті). Сонымен қатар, революция патша билігінің діни негізін де сынады. Халық егемендігі туралы доктрина бұрынғы патшалардың құдайдан келген құқығына тікелей қарсы келді. Патша халық атынан билік етуі керек, ал Құдайдың бұйрығымен емес. Патшалық және мемлекеттік биліктің негізіне қатысты бұл философиялық айырмашылық, қысқа ғұмырлы демократияның өсуімен қатар, абсолюттік монархиядан конституциялық монархияға және соңында республикашылдыққа ауысумен бірге жүрді. Патшалардың құдайдан келген құқығы бойынша, тек шіркеу немесе Құдай ғана монархтың билік ету құқығына араласа алатын еді. Сондықтан француз абсолюттік монархиясына жасалған шабуыл Құдайдың тағайындаған патшасына жасалған шабуыл ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, шіркеу басшылығының көп бөлігі өсіп келе жатқан революциядан ең көп қауіп көрген топтардан шықты. Жоғары дін қызметкерлері жоғары дворяндармен бірдей отбасылардан шыққан, ал шіркеу Франциядағы ең ірі жер иесі болды. Революцияны оның жақтастары да, қарсыластары да Ағарту дәуірінің (тегіс) идеяларының жемісі деп қарады. 1789 жылғы Адам және азамат құқықтарының декларациясы, Ұлттық құрылтайда қабылданған, кейбір шіркеу өкілдеріне антихристтің пайда болуын білдірді, себебі олар христиандық моральды жаңа "табиғи тәртіптен" шығарды. Революцияның қарқынды дамуы Рим католицизмінің революционерлермен бейімделуіне немесе келісуіне мүмкіндік бермеді. "Шіркеу және революция" туралы сөз қозғалғанда, шіркеу де, революция да біртекті емес екенін ескеру қажет. Шіркеудің ішінде де, сыртында да сыныптық мүдделер мен пікірлердің айырмашылығы болды, төменгі дін қызметкерлерінің көп бөлігі және Талейран сияқты бірнеше епископтар революцияның алғашқы кезеңдерінің негізгі қолдаушылары болды. Дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясы шіркеу жерлерін мемлекеттік меншікке айналдырып, дін қызметкерлерін мемлекет қызметкерлеріне айналдырды, бұл шіркеу ішінде мемлекетке адалдық ант берген "анткештер" (Грегуар аббат немесе Пьер Дану) мен одан бас тартқан "анткеш еместер" арасында қатты бөлініс тудырды. Көптеген приходтық дін қызметкерлері, бірақ тек төрт епископ ант берді. Аристократиядан шыққан адамдар басқарған, революцияның көптеген негізгі қағидаларына философиялық тұрғыдан қарсы шыққан және тағдырға бейімделген Ескі тәртіппен тығыз байланысты ірі жер иесі ретінде, шіркеу, абсолюттік монархия және феодалдық дворяндар сияқты, революцияның нысанасы болды, тіпті революцияның алғашқы кезеңдерінде, Лафайет сияқты революционерлер әлі де король Людовик XVI-ға жеке тұлға ретінде жақсы қарайтын кезде. Жаңа саяси элитаға ықпал етуге және қоғамдық күн тәртібін қалыптастыруға қабілетті болмаған шіркеу, ең жақсы жағдайда шеттетілді, ең нашар жағдайда жек көрілді. Революция радикалданған сайын, жаңа мемлекет және оның басшылары өздерінің бәсекелес құдайларын және дінін құрды, Ақыл-ойының культі және кейіннен Жоғарғы болмыстың деистік культі, көптеген католик шіркеулерін жауып, соборларды "ақыл-ойының ғибадатханаларына" айналдырып, монастырларды таратып, олардың ғимараттарын (Клюнидегідей) жойып, олардың жерлерін тартып алды. Бұл процесте жүздеген католик дін қызметкерлері өлтірілді, бұл революционерлер мен шіркеуді одан әрі екі жаққа бөледі. Революциялық басшылық христиан айларын және жеті күндік аптаны, сенбі күнімен алмастыру үшін революциялық күнтізбе жасады. Вандеядағы бүлік сияқты, революцияға қарсы көтерілістердегі католиктердің реакциясы көбінесе қанды түрде басылды.

Революциядан кейінгі Франция

1799 жылы Наполеон Бонапарт билікке келгеннен кейін, ол католик шіркеуімен келісу процесін бастады. Бурбон реставрациясы кезінде шіркеу қайтадан билікке оралды, ал ультра-роялистер анти-священничество заңы сияқты заңдарды қабылдады. Шіркеу сол кезде 1789 жылғы революцияның барлық өзгерістеріне қарсы шығып, күшті контрреволюциялық күшке айналды. 1830 жылғы шілде революциясы конституциялық монархияны орнату арқылы абсолюттік монархияның бұрынғы режимге оралу үмітін тоқтатты. Ансиан режимді толыққанды қалпына келтіруді жақтаған және легитимистер деп белгіленген ең реакциялық аристократтар саяси өмірден шығуға кірісті. Дегенмен, Наполеон III режимі Папаны қолдады, 1848 жылы болған көтерілістен кейін 1849 жылы Папа Пий IX-ты Папалық мемлекеттердің билеушісі ретінде қайта орнатуға көмектесті. Осы ресми қадамға қарамастан, секуляризация процесі 20-шы ғасырда жалғасты, 1880-ші жылдардағы Жюль Ферри заңдарымен және 1905 жылғы шіркеу мен мемлекетті бөлу туралы заңмен аяқталды, ол мемлекеттік секуляризмді (лаицизм деп аталады) бекітті. Шіркеу өзі граф де Шамбормен, легитимист патшалық таққа талапкермен байланысты болды. Тек Папа Лео XIII (1878-1903) кезінде ғана шіркеу басшылығы өзінің республикаға қарсы байланыстарынан алшақтауға тырысты, француз шіркеуіне Үшінші француз республикасын (1875-1940) қабылдауды бұйырды (1892 жылғы *Inter innumeras sollicitudines* энциклопедиясы). Алайда, оның либералдық бастамасын Папа Пий X (1903-1914), үшінші республикаға қарағанда француз монархистеріне көбірек симпатия танытқан дәстүршіл, жойды.

Біріккен Корольдік пен Ирландиядағы католицизм

Орандық Вильгельмнің король Джеймс ІІ-ге қарсы жеңістерінен кейін 1691 жылға қарай протестантизмнің үстемдігі Англия, Шотландия және Ирландия патшалықтарында бекітілді. Католиктердің экономикалық және саяси күші, әсіресе Ирландияда, күрт шектелді. Бұл жазалау заңдарының енгізілуімен нығайтылды. Католиктік дін тану амалдары (соның ішінде мисса тойлау) заңсыз деп жарияланды, өйткені католик діни қызметкерлері заң бойынша өлім жазасымен қудалану қаупімен қасиетті обрядтарды өткізді. Алайда, XVIII ғасырдың соңында Лондон мен Ватикан арасында жақындасу басталды. Ұлыбританияның шетелдегі іс-әрекеттері мен католик елдерімен қарым-қатынасына шіркеумен арадағы шиеленіс кедергі келтірді, және ол шіркеуді ирланд сепаратизмін моральдық тұрғыдан қолдауын тоқтатуға көндіруге тырысты. Сондай-ақ, шіркеу Британ империясының жаңадан бағындырылған колонияларына, әсіресе Африка мен Үндістанға миссионерлер жіберуге және британдық және ирландтық ізбасарларына қатысты шектеулерді жеңілдетуге мүдделі болды. Ұлыбритания жазалау заңдарын кезең-кезеңмен жоюға кірісті, ал 1795 жылы Килдэр графтығында католик діни қызметкерлерін даярлауға арналған семинария – Мейнут қаласындағы Сент-Патрик колледжінің құрылысын қаржылады. Қарсылығында, шіркеу ирланд сепаратизміне қарсы белсенді түрде күресуге келісті, және 1798 жылғы Ирландия көтерілісінде осылай істеді. Бұл саясат 1900 жылдардың басына дейін жалғасты, ирланд республикашылдығының Ұлыбританиядан тәуелсіздікке зорлық-зомбылық арқылы қол жеткізуге жасаған әрбір әрекеті айыпталып, сотталды.

Пий IX және Италияның бірігуі

XIX ғасыр бойы итальяндық ұлтшылдық Рим папасының Папа мемлекеттеріне билігіне күшейіп келе жатқан күш түсірді. Италияның бірігуі 1870 жылы Гарибальдидің Римді жаулап алуымен аяқталды, бұл Католик шіркеуінің уақытша билігін тоқтатты және Папа Пий IX-ты Ватикан түрмесіндегі тұтқын деп жариялауға мәжбүр етті. Италия мемлекеті мен Папалық арасындағы қақтығыс мемлекеттің шіркеуті реттеуімен, сондай-ақ Папаның сайлауға қатысудан бас тартуымен және парламенттік бойкотпен жалғасты. 1929 жылы Муссолини мен Папа Пий XI арасындағы Латеран шарты арқылы бұл мәселе шешілді, Ватикан қаласы мемлекеті құрылғаны расталды және Папа мемлекеттерінің жоғалуы мойындалды.

Лео XIII

Папа Лев XIII, халықтық демократияның өркендеуіне жауап ретінде, саяси мәселелерге өзінің ізашары Пий IX-қа қарағанда жаңа және күрделірек тәсіл қолданды. 1891 жылдың 15 мамырында Лео XIII «Rerum novarum» (лат. «Жаңа нәрселер туралы») энцикликасын жариялады. Бұл құжат 19 ғасырдағы өнеркәсіптік революция кезінде саясат пен қоғамның өзгеруіне арналған. Документ капитализмді сынап, өнеркәсіптегі халықтың қанаушылығына наразылық білдірді. Алайда, ол социалистік сыныптық күрес тұжырымдамасын және жеке меншікті жою ұсынысын да қатаң сынады. Лео XIII азаматтарын қанаудан қорғау үшін күшті үкіметтерді шақырды және рим католиктерін әлеуметтік әділет принципін өз өмірінде қолдануға үндіді. Бұл құжат Киелі Тақтың саяси ойлауындағы маңызды өзгеріс ретінде қарастырылды. Ол базардағы «әділ бағаның» уақытша тапшылық немесе артық өнімге байланысты ауытқуына жол бермеу керектігін үйреткен Әйгілі Томас Аквинскийдің экономикалық ойларына сүйенді. Марксистік сыныптық күрес доктринасын алмастыру үшін принцип іздеу арқылы «Rerum Novarum» жоғарғы және төменгі топтар арасындағы әлеуметтік ынтымақты қадағалады және дәстүрлі моральдық құндылықтарды, әдет-ғұрыптар мен халықтық салттарды сақтау жолы ретінде ұлтшылдықты қолдады. Іс жүзінде, «Rerum Novarum» ортағасырлық гильдия жүйесіне ұқсас, саяси билікті өнеркәсіптік принциптер бойынша ұйымдастыруды ұсынды – корпоративизмді. Корпоративизмде адамның қоғамдағы орны оның туған немесе қосылған этникалық, еңбек және әлеуметтік топтарымен анықталады. Лео XIII бір адам – бір дауыс демократиясын мүдделік топтар арқылы өкілдік етудің пайдасына қабылдамады. Күшті үкімет бәсекелес фракциялар арасында төреші ретінде қызмет етуі керек. Қырық жыл өткен соң, «Rerum Novarum» корпоративистік бейімділіктері Папа Пий XI-нің 1931 жылғы 25 мамырдағы «Quadragesimo anno» («Қырқыншы жыл») энцикликасында баса көрсетілді, онда «Rerum Novarum» шексіз бәсекелестікке және сыныптық күреске деген қарсылығы қайталанды. Лео мен Пийдің қағидаларын католиктердің Distributism әлеуметтік қозғалысы қабылдады, ол кейіннен фашистік және христиандық-демократиялық қозғалыстарға әсер етті.

Чиркөз және ХХ ғасыр

20 ғасырда католик шіркеуі христиандық-демократиялық көзқарасқа бет бұрып, "еркін институттарды, әлеуметтік мемлекетті және саяси демократияны" қолдады. Папа Лев XIII-нің 19 ғасырдың соңындағы "Au Milieu des Sollicitudes" және "Graves de communi re" энцикликалары шіркеудің католиктік әлеуметтік ілімге де, христиан демократиясына да ресми берілгендігін бекітті. Ол демократияны, егер ол "қоғамның төменгі топтарына пайда келтірсе", ең жақсы басқару түрі ретінде жақтады, жалпы игілікті қолдады және қоғамдық мүддеге басымдық беріп, жекелеген адамгершілікті қабылдамады, сондай-ақ Лев XIII-нің "жекелеген либералдық" капитализм деп атаған нәрсесіне қарсы болды. Сол ғасырда шіркеудің демократия туралы жазбаларын христиан саясаткерлері "тікелей оқып, түсіндірді", бұл Еуропа мен Оңтүстік Америкадағы христиандық-демократиялық партиялар мен қозғалыстарға шабыт берді. Оның ізбасары, Папа Пий XII, "шіркеу қоғамның адамгершілікке ие болуы үшін әділдікті қорғауы керек, бірақ міндетті түрде христиандыққа ие болмауы керек" деп мәлімдеді, сондықтан шіркеу секуляризмді қабылдап, оның шеңберінде адам құқықтарын жақсарту және қорғау үшін жұмыс істеуі керек деп жазды. Бұл Рим католиктік шіркеуінің хорват ұлтшылдығымен байланысуына әкелді. Нәтижесінде, "діни сенім мен патриоттық сезімдер жеке хорваттардың санасында көбінесе ажырамас болды", ал нацистік идеологияны ұстанатын Усташе режимі католицизмді жергілікті халықтың қолдауын алу және сербтерге қарсы геноцидті ақтау үшін пайдалы құрал ретінде қарастырды. Билікке келгеннен кейін жаңа режим Хорватияның серб және еврей халқына қарсы жаппай қырғынды және жүйелі геноцидті бастады, нәтижесінде Усташе мен оның одақтастары тарапынан шамамен 1 миллион хорват сербі қырғынға ұшырады. Алайда, шіркеу мен испан үкіметі арасындағы қарым-қатынас тез нашарлады, өйткені үкімет иезуиттерді күшпен тарату және шіркеудің мүлкін мемлекеттендіру сияқты дін қызметкерлеріне қарсы агрессивті саясатты жүзеге асырды. Дін қызметкерлеріне қарсы саясат дін қызметкерлері тарапынан айыпталып, "әсіресе дін қызметкерлеріне қарсы ортада кең таралмады". Көптеген католик діни қызметкерлері Республиканы қорғауға кірісті. Максимилиано Арболея бейбітшілікке шақырды және испан католиктерін Республика режиміне адал болуға шақырды, Хосе Мануэль Галлегос Рокафулл испан демократиясын сақтау қажеттігін атап өтті және Республика үкіметін дін қызметкерлеріне қарсы социалистік жасақтарды тексеруге мәжбүрледі, сондай-ақ Анхель Оссорио и Галлардо және Хосе Бергамин сияқты көптеген беделді католик тұлғалары да Екінші Республиканы қолдады. Испан тарихшысы Антонио Фернандес Гарсияның сөзіне сүйенсек, соғыс кезінде ұйымдастырылған шіркеудің көп бөлігі Франко күштерімен ерікті түрде ынтымақтаспады. 1936 жылдың 14 қыркүйегінде Ватикан алғаш рет азаматтық соғыс мәселесін қарастырды. Папа Пий XI коммунизмді және соғыстың қорқынышын айыптады. Папа соғысты ақтауға тырысқан дін қызметкерлерінің бір бөлігін айыптады және оларға "соғыстың азабын жеңілдетуге" бұйырды. Бенджамин ДеЛеоның айтуынша, "Папа ұлтшылдар естігісі келгеннің керісін айтты", ал католик шіркеуінің қолдауының болмауы ұлтшылдарды алаңдатты. Испаниядағы Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Испаниядағы католик шіркеуі қатты қирады. Испаниядағы шіркеулердің жартысынан астамы өртелді немесе діни қызметкерлері өлтірілді. Каталонияда католик діни қызметкерлерінің үштен бірі өлтірілді. Эндрю Даулинг 1939 жылы Каталонияда "діни өмірге қатысты барлық нәрсе дерлік жойылды" деп жазды. Діни шаралардың көп бөлігі діни ғимараттардың жетіспеуіне байланысты сыртта немесе мектептерде өтуге мәжбүр болды, ал Испанияның кейбір аймақтарында діни қатысу мүлдем болмады. Осы жағдайда 1953 жылы шіркеу жаңа режиммен конкордатқа қол қойды, бірақ Ватикан бұған қарсы болды және режимнен маңызды жеңілдіктерге қол жеткізді. Конкордат діни зорлық-зомбылық пен қуғын-сүргінді болдырмау мүмкіндігі ретінде қарастырылды және президент Эйзенхауэрдің басшылығымен АҚШ-тың франкопатриоттық саясатына да ықпал етті. Каталонияда шіркеу өзінің позициясын каталон ұлтшылдығын дамытуға пайдаланды. Франко режимі кезінде каталон тілінде жариялау заңсыз болса да, шіркеу конкордаттың арқасында бұл тыйымнан босатылды, бұл "каталониялықтардың өзіндік ерекшеліктерін білдірудің жалғыз жолы шіркеу арқылы болды" дегенді білдірді. Рунидің сөзіне сүйенсек, "пасторлар диктатураға қарсылық көрсетуде жетекші рөл атқарды", бұл әсіресе "Баск елі мен Каталониядағы дін қызметкерлері үшін дұрыс болды, олар аймақтық ұлтшылдыққа белсенді қатысты, сондай-ақ ереуілші жұмысшыларды қорғаған католик жұмысшы ұйымдарының дін қызметкерлері үшін де дұрыс болды". Бұл 1936 жылы Франция Коммунистік партиясының жетекшісі Морис Торездің француз католиктеріне "қол созуға" және Франция мен Еуропадағы фашизмді тоқтату және әлеуметтік прогреске қол жеткізу үшін тактикалық одақ құруға ниет білдіруіне әкелді. Шіркеу 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ұлтшыл және британға қарсы күш репутациясын алды, өйткені ол британ үкіметімен қақтығысты және ирландиялық мәселелерді ілгерілетті. Ирландиядағы британдық қатысуға қарсы тұрған қуғынға ұшыраған шіркеу ретінде өзінің беделін қалыптастырған католицизм ирландиялықтардың өзіндік ерекшелігінің көзіне айналды. Шіркеу 20 ғасырда Ирландияда "басымдық танытса" да, 1922 жылғы Ирландия Конституциясы секулярлық сипатқа ие болды және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуінің идеяларын ұстанды және ирландиялық дін қызметкерлері тарапынан қолдау тапты. Дін қызметкерлері, сондай-ақ католик ұлтшылдары мен "Католик бюллетені" сияқты газеттер олардың "гаэльдік рухтың немесе ұлттық сезімнің болмауына" назар аударды, ағылшын тіліндегі әдебиетті Ирландияның "жат тілмен шектелуінің" белгісі ретінде айыптады. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін секуляризмнің пайда болуымен бірге шіркеу де, ирландиялық қоғам да өзгеріске ұшырады және либералдық бағытқа бет бұрды. 1960 жылдардан бастап католик шіркеуі ирландиялық қоғамға қатысуын тез жоғалтты. 1937 жылғыдан айырмашылығы, үкімет енді саяси мәселелер бойынша дін қызметкерлерінің кеңесін іздемеді және тіпті шіркеуге ашық қарсы тұруға жақындады. 1960 жылдары протестант азшылықтары арасындағы католицизмге қарсылық көбінесе жойылды, бірақ оның орнына либералдық топтар мен қозғалыстардың дін қызметкерлеріне қарсылығы келді. Алайда, Ватикан II арқасында шіркеу де либералдануға ұшырады. Шіркеу ирландиялық қоғамның секуляризациялануын қабылдады және 1959 жылы әйгілі Питер Коннелли: "Шіркеу азаматтық заңның талаптарымен моральдық билігінен айырылмауы керек, мемлекет жеке моральдық өмірге қоғамдық мораль немесе қоғамдық тәртіп бұзылған жағдайда ғана араласуы керек. Азаматтық заң формальды түрде күнәмен айналыспайды" деп жазды. Эмилио Джентиле Пиццардоның өте консервативті болғанын атап өтеді, бұл католик дін қызметкерлерінің реакциялық айналымында да фашизмге қарсы көзқарасты көрсетеді. Джентиленің сөзіне сүйенсек, католик антифашистер фашизмді католик шіркеуімен әлеуметтік ықпал үшін бәсекелес болатын саяси дін ретінде қарастырды. Игино Джордани фашизмді шіркеуді бағындыруды қалайтын Цезаропапизмнің қазіргі нұсқасы деп атады, ал Луиджи Стурцо фашизм католиктік құндылықтарды және католиктік мемлекетті ілгерілетудің орнына өзіне табынуды қалайды және фашистік мемлекет құруды қалайды деп мәлімдеді. Халл университетінің профессоры Филип Морган католиктердің итальяндық фашистер үшін жау саналғанын, Роберто Фариначчи "католик ұйымдарының жетекшілері мен мүшелерін" фашистік режимнің басты қарсыластары ретінде атағанын жазды. Адриан Литтелтон фашизмнің өзі дін қызметкерлеріне қарсы болғанын айтады. Бенито Муссолини өзінің атеист болғанымен және әйгілі шляпасымен ерекшеленді.

Италия

Фашистік Италия мен Католик шіркеуінің арақатынасын үш кезеңге бөлуге болады: Римге наурыз жорығына дейінгі кезең, одан кейінгі кезең және соңғы кезең. Римге наурыз жорығына дейін шіркеу фашистік қозғалысқа қарсы болды және дін қызметкерлері мен католик ұйымдары оны ашық түрде айыптады. Растық заңдар қабылдағаннан кейін фашистік жеделхабаршылар "пасторлар мен католиктер еврейлерге қарсы шараларды қуғын-сүргін ретінде айқын айыптайды" деп мәлімдеді. 1943 жылы шіркеу Италия Социалдық Республикасын мойындаудан бас тартты және артықшылықты мәртебесін антифашистік белсенділерге пана беру үшін пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Католик шіркеуі Италиядағы жасырын антифашистік қарсылықтың орталығына айналды, бұл христиан-демократтардың қарсылық қозғалысындағы ең күшті күшке және соғыстан кейінгі Италия саясатындағы маңызды күшке айналуына мүмкіндік берді. Адриан Литтелтон "фашизмнен демократияға өтудегі ең маңызды ұлттық институт – Католик шіркеуі болды" деп санайды, ал Ричард А. Вебстер "таталитарлық бақылаудың күшейе түсуіне қарамастан, шіркеу Италиядағы фашизм ешқашан енбеген сирек институттардың бірі болды" деп атап өтті. Италиядағы тұрақсыз кезеңде, Биеннио Россо деп аталатын, ереуілдермен, наразылықтармен және социалистік топтар мен фашистік қара көйлектер арасындағы қақтығыстармен сипатталатын кезеңде, шіркеу итальян фашистерін қатты сынады. Католик ақпарат құралдары, мысалы, La Civiltà Cattolica газеті фашизмді зұлым және христиандыққа қарсы қозғалыс деп сипаттады. Осылайша, 1920 жылдардағы Италиядағы католиктер көбінесе солшыл болды, қара көйлектердің үгіт-насихатына төтеп берді және антифашизм үшін социалистік кәсіподақтармен "жұмыскерлердің біртүтастығы" одағына қосылуға дайын болды. Бергамодағы Романо Кокчи және Веронадағы Джузеппе Сперанзини сияқты жергілікті католик социалистік көшбасшылар пайда болды. Мұндай "солшыл католиктердің" ықпалы зор болды, Веронада солшыл католик кәсіподақтары ұйымдастырған ереуілге 150 000 "ақ" жұмысшы жиналды. Дегенмен, "қызыл" социалистік және "ақ" католик ұйымдары арасындағы тұрақты одақ құрылмады, өйткені екі тарап та антифашистік көзқарастарына қарамастан, ынтымақтастыққа құштарлық танытпады. Социалистік кәсіподақтар көбінесе ақ лигалар ұйымдастырған ереуілдерге қатысудан бас тартты, бұл жергілікті жер иелеріне социалистік католиктердің бөлінуін өздерінің пайдасына пайдалануға және кәсіподақтарды бір-бірінен оқшаулауға мүмкіндік берді. L'Italia сияқты католик газеттері "қызыл" кәсіподақтарды бейтараптық танытқаны үшін сынады, 1919 жылы "біздің қызыл қарсыластарымыз бен билеуші класс арасында тығыз байланыс бар" деп жазды.

Германия

Германиялықтардың католицизм мен протестантизмге бөлінуі протестанттық реформациядан бері неміс саясатына әсер етіп келді. Германияның бірігуінен кейінгі Културкампф неміс мемлекеті мен католицизм арасындағы шешуші дау болды. Веймар Германиясында Орталық партия католик саяси партиясы болып табылды. Ол шіркеу мен мемлекет арасындағы қатынастарды реттейтін келісімге (Рейхсконкордат, 1933 жыл) қол қойылған кезде таратылды. Пий XI-дің "Mit brennender Sorge" энцикликасы (1937 жыл) Рейхсконкордаттың бұзылуы деп есептелетін нәрселерге наразылық білдірді. Католик епископтарының нацистік Германиядағы рөлі Папа Пий XII және Холокостты зерттеудің даулы мәселесі болып табылады. Роберт А. Кригтің сөзіне сүйенсек, "католик епископтары, дін қызметкерлері және миряндар 1920 жылдардың басынан-ақ ұлттық социализмді сынап келді", ал "The Sewanee Review" журналы 1934 жылы "Гитлер қозғалысы әлі кішкентай және көрінеу маңызсыз болған кезде, неміс католик дін қызметкерлері оның өз шіркеуінің нанымдары мен қағидаларына төнген қауіпті мойындады" деп жазды. Католик уағыздары мен газеттер нацизмді қатты айыптап, оны неопаганизмді қолдауда айыптады, ал католик дін қызметкерлері сенушілерге НСДАП-қа қосылуға тыйым салды. Вальдемар Гуриан жоғары католик епископтарының 1930 және 1931 жылдардан бастап НСДАП-ты бірнеше рет айыптағанын атап өтті және Ұлттық социализм мен Католик шіркеуінің арақатынастарын сипаттап, "заңды түрде соғыс жарияланбаса да, соғыс жалғасуда" деген қорытындыға келді. Энциклика нацистік режимді және оның саясатын, әсіресе антисемит заңдарын, сондай-ақ Рейхсконкордаттың көптеген бұзуын қатты айыптады. Энцикликада Ұлттық социализм католиктік сеніммен де, католиктік этикамен де үйлеспейтіндігі айтылды және католиктерді нацизм тарапынан қолданылатын "қан мен нәсіл туралы мифке" қарсы тұруға шақырды. Фрэнк Дж. Коппа "Mit Brennender Sorge" энцикликасын "нацистік саясаттың күшті және драматикалық айыптамасы" деп санайды. Ватиканның ұлттық социализмге қарсы агрессивті ұстанымының нәтижесінде Германиядағы католик дін қызметкерлері режимге қарсы шықты, ал католик шіркеулері анти-нацистік қарсылық көрсету үшін жиі кездесу орындары болды. 1939 жылдың қаңтар айында Мартин Борманн католик дін қызметкерлерінің көпшілігі "ұлттық социализмге және оның басшылығымен жүргізілген мемлекетке жасырын немесе ашық қарсылық білдіреді" деп мәлімдеді. 1938 жылғы Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің жылдық есебі Католик шіркеуін нацистік режимге қарсы ашық дұшпандық танытқаны үшін ғана емес, сонымен қатар неміс католиктерін "Үшінші Рейхтің құлдырауына әкелуге тырысуда" деп айыптады. Рейнхард Гейдрих католицизмді ұлттық социализмнің қатал қарсыласы деп санады, ол "Ватиканның үнемі көрсеткен жаушылығын, епископтардың Аншлюске деген жағымсыз көзқарасын, Вюртемберг епискобы Шпролдың мінез-құлқымен бейнеленгенін, Будапешттегі католиктік Евхаристиялық конгрессті Германияға қарсы біріккен қарсылықтың көрінісі ету әрекетін және шіркеу басшыларының пастырлық хаттарында Құдайсыздық пен шіркеу өмірін жою туралы үнемі айыптауларын" атап өтті.

Словакия

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жозеф Тисо, Рим-католик монсиньюрі, Словакиядағы нацистік қиындық тудырған адамға айналды. Тисо мемлекет басшысы және қауіпсіздік күштерінің басшысы болды, сондай-ақ католик епископтық крест таңбасы бар білезіктер тағынған жартылай әскери Хлинка гвардиясының жетекшісі де болды. Словак ұлтшылдары Словакияны мәдениеті католицизммен байланысты ұлт деп есептеді, ал католицизм словактардың ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі саналды. Осы мақсатта, католик дін қызметкерлері Словакияның қоғамдық және саяси өмірінде белсенділік танытты. Соғыс кезінде словактардың шамамен 80 пайызы католик шіркеуінің мүшесі болды. Словакия үкіметі Жозеф Тисоның фашистік діни қанаты мен Войтех Тука басқарған Германияға жақын ұлттық-социалистік қанаттың арасында бөлінді. Словакия үкіметінде католик дін қызметкерлері мен діншіл католиктердің үлесі жоғары болды; алайда, Ричард Дж. Вольф бұл Католик шіркеуінің Словакияның ұлттық өміріндегі маңызды орнының салдары екенін, және мұндай жағдай "шынайы демократиялық мемлекетте де туындауы мүмкін" деп мәлімдеді. Бірінші Словакия Республикасын басқарған Словакия Халық партиясын католик дін қызметкері Андрей Хлинка құрды; партия авторитарлық және ұлтшыл болды, сонымен қатар католиктік әлеуметтік ілімдердің элементтерін және католиктік көзқарастарды идеологиясының бір бөлігі ретінде қамтыды. Партия діни суреттерді пайдаланғанымен, Германияның үстемдігіне байланысты католиктердің қолдауын ала алмады. Германия, Австрия және Польшадағы католик шіркеуінің қуғын-сүргіні айқын болғанда, Словакиядағы шіркеу нацистік Германияның ықпалына қарсы күрескен күш ретінде қарастырылды. Католиктік және діни сипатына қарамастан, Ватикан словак режимін сынады. Папа Пий XI дін қызметкерлерінің қатысуына және режимін қолдауына кедергі келтірді, ал монсеньор Доменико Тардини Тисоға "Қасиетті Орын оның Словакия президенті болып тағайындалуына риза емес екенін" хабарлады. Вольф "Ватикан католиктік Словакияның неміс желісіне одан әрі енуіне байланысты үнемі алаңдаушылық танытты" деп атап өтті, ал католик шіркеуінің жоғары лауазымдары Тисомен және оның үкіметімен оның Германияға жақын және фашистік саясаты бойынша жиі қақтығысты. Шіркеу режим жүзеге асырған "нацистік қадамдарға" алаңдады және өзінің терең әлеуметтік ықпалын сақтауға тырысты. Вольфтің пікірінше, "Словакиядағы шіркеу мен нацизм арасындағы күрес елдің еврей халқының тағдырына қатысты күрес болды". 1884 жылдан 1914 жылға дейін Бельгияны діншіл католик партия басқарды, шіркеу бельгиялық саясатқа терең қолдау көрсетіп, ықпал етті. Католиктер саяси либерализмге қарсы болмағандықтан, католик партиясы 1830 жылғы либералды конституцияны толық құрметтеді, ал оның өте күшті ықпалына қарамастан, католик шіркеуі діни және саяси мәселелерді бөліп қарауға құрмет көрсетті. Алайда, бельгиялық католицизмнің либералды бейімділіктеріне қарамастан, фламанд қозғалысы ішінде ультрамонтанизм мен консерватизм де кеңінен таралды, бұл бельгиялық саясатта француз тілінде сөйлейтін элитаның үстемдігіне жауап ретінде пайда болды. Фламанд қозғалысы голланд тіліне тең құқықтарды талап етті және фламандтық тәуелсіздікті жақтады, сонымен қатар антилиберализмді де қамтыды. Фламанд қозғалысы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе социализм мен антиклерикализмнің өсуіне жауап ретінде үстемдікке ие болды. Валонияда француз тілінде сөйлейтін католиктер мен ветерандар фашистік және оңшыл партиялар мен ұйымдарды құрды, 1935 жылы оңшыл рексистік партия пайда болды. Бланшар католик шіркеуінің жоғары лауазымдарын заңға, білім беруге және медициналық практикаға тиімсіз әсер етуде деп айыптады. Бірнеше жылдан кейін Джон Ф. Кеннеди Луизианада баптист пасторларының съезінде сөйледі. Ол сайлауға қатысатын болса, өз елін дінінен жоғары қоятынын айтты. 1960 жылдардың соңынан бастап католик шіркеуі АҚШ-та "өмір мәселесі" – аборт, өз-өзіне қол ұшын беру және эвтаназия мәселелері бойынша саяси белсенділік танытты. Кейбір епископтар мен дін қызметкерлері заңдық абортты жария түрде қолдаған католик саясаткерлеріне қатысудан бас тартты. Бұл шіркеудің өзінде дау тудырды. Сондай-ақ, шіркеу өлім жазасы, гомосексуалдық неке, әлеуметтік қамсыздандыру, мемлекеттік секуляризм, әртүрлі "бейбітшілік және әділдік" мәселелері бойынша күресте маңызды рөл атқарды. Оның рөлі әр аймақтағы католик шіркеуінің көлеміне және аймақтың басым идеологиясына байланысты әр түрлі болады. Мысалы, Оңтүстік АҚШ-тағы католик шіркеуі Нью-Англиядағы католик шіркеуімен салыстырғанда, жалпы денсаулық сақтауға қарсы болуы ықтимал. Роберт Дринан, католик дін қызметкері, Массачусетстен Демократ ретінде Конгресте бес мерзім қызмет етті, бірақ Ватикан оны Конгресс мандатын тастау немесе діннен айырылу таңдауына мәжбүр етті. 1983 жылғы Канон құқығы кодексі католик дін қызметкерлерінің әлемнің кез келген жерінде саяси лауазымдарды атқаруына тыйым салады.

Аргентина

1884 жылы Аргентинада президент Хулио Аргентино Рока 1420-шы заңды қабылдағанда, діни бейтараптық күшпен енгізілді. 1955 жылы католик ұлтшылдары генерал Перонды "Revolución Libertadora" төңкерісі арқылы құлатты, ал 1966 жылы конкордатқа қол қойылды. Католик ұлтшылдары Аргентина саясатында маңызды рөл атқара берді, ал шіркеудің өзі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұрынғы нацистердің қашуын ұйымдастыру үшін құпия жолдарды (ratlines) құрған деп айыпталды. Сонымен қатар, бірнеше маңызды католик тұлғалары 1970-ші жылдары "Қырлы соғысты" (Dirty War) қолдады деп айыпталды, соның ішінде папа Франциск, ол кезде Буэнос-Айрес архиепискобы. Антонио Кагьяно, Буэнос-Айрес архиепискобы 1959-1975 жылдары, фундаменталистік Cité catholique ұйымына жақын болды және Жан Оусеттің (Француздық әрекет тобының жетекшісі Шарль Мауррастың бұрынғы жеке хатшысы) Аргентинадағы қарсы революциялық соғыс және "бұзушылық" (subversion) туралы теорияларын енгізді.

Австралия

Дәстүр бойынша, Австралиядағы католиктердің басым көпшілігі ирланд текті және жұмысшы табынан шыққандар еді. Бұл азаматтық қоғам мен саясатта көрінетін еді, онда қалалық ирландтық католиктер саны артып, еңбек қозғалысында, соның ішінде Австралияның Еңбек партиясының құрылуында, пропорционалды емес рөл атқарды және англикандықтар мен пресвитериандықтардың бизнесте атқаратын пропорционалды емес рөліне тікелей саяси қарсылық көрсетті. Бұл бейімділік католиктердің көпшілігінің 1950 жылдарға дейін Еңбек партиясына, ал англикандықтардың, пресвитериандықтардың және методистердің көпшілігі консервативті қарсыластарына дауыс беруіне себеп болды. Бұл айырмашылық Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде айқын және ащы түрде білінді: англосаксон протестанттары соғыс пен міндетті әскери қызметті ынталы түрде қолдады, бұл адалдыққа бағытталған мәдениетке сәйкес келетін еді; керісінше, ирландтық және шотландтық католиктер екеуіне де қарсы болды. Австралия үкіметі міндетті әскери қызметті енгізуге тырысқанда, екі рет референдумда жеңіліске ұшырады. Соғысқа және міндетті әскери қызметке қарсы белсенділік танытқан көрнекті ирландтық католиктер, мысалы, архиепископ Дэниел Мэнникс, протестанттар тарапынан сатқын деп айыпталды. Бірақ католиктердің коммунизмге қатысты көзқарасы өзгерді және Франциск папасы идеологиядан назарын аударып, екі жүйеде де адамдардың қиналуына баса назар аударды, осымен үміт көрінетін тұжырымға келді.