Кіріспе

Украина музыкасы Батыс және Шығыс музыка өркениеттерінде кездесетін музыканың әртүрлі және көптеген құрамдас бөліктерін қамтиды. Оның өзіне тән, күшті славян және христиандық ерекшеліктері бар, ал оның элементтері қазіргі Украинаның төңірегіндегі аймақтарда қолданылған. Украина – бұрынғы Ресей империясының музыкалық орталығы, 18-шы ғасырдың ортасында ашылған және көптеген музыканттар мен композиторларды тәрбиелеген алғашқы кәсіби музыка академиясының туған жері. Қазіргі Украина Қара теңіздің солтүстігінде орналасқан, бұрын КСРО құрамында болған. Украинада тұратын этникалық топтардың көптегенінің өзіндік музыкалық дәстүрлері бар, ал кейбіреулері тұратын жерімен байланысты ерекше музыкалық дәстүрлерді дамытқан.

Халықтық музыка

Украина Азия мен Еуропаның тоғысқан жерінде орналасқан, және бұл музыкада экзотикалық, әсем әндердің, Батыс Еуропаның дәстүрлі гармония ережелеріне толыққанды сәйкес келмейтін, аккордтық гармониямен күрделі үйлесімде көрінеді. Нағыз украиндық халық музыкасының ең айқын ерекшелігі – үлкен интервалды кіші тон немесе кілттердің кең қолданылуы. Бұл, Батыс Еуропа музыкасында қалыптасқан мажор-минор жүйесінің Украинада толыққанды қалыптаспағанын көрсетеді. Ритм жағынан, музыкада сирек күрделі өлшемдер қолданылады, бірақ күрделі метрлер кездеседі, ал музыка гармониялық тұрғыдан өте күрделі болуы мүмкін. Үш және тіпті төрт дауысты гармония Украинаның орталық далалық аймақтарында дамыған және жазылған, бірақ 19 ғасырдың соңына қарай таулы аймақтарда кеңінен қолданылмаған. Салт-дәстүрлі әндер ең жоғары сақталу деңгейін көрсетеді. Олар көбінесе үшінші немесе төртінші диапазон ноталарына негізделген, негізінен монодиялық речитатив стилінде орындалады. Мұның мысалы – Батыста "Қоңыраулар әні" ретінде танымал "Шчедрик" әнінің "Шчедривка" тақырыбы. Украиналық салт-дәстүрлі әуендердің көп бөлігі негізгі орталық тонды ең төменгі нота ретінде алып, толық төртіншіні құрайды. "Хайвки" деп аталатын көптеген мерекелік әндер осы санатқа жатады. Тетрахордтық жүйе сонымен қатар үйлену және егін жинау әндерінде де кездеседі. Халық билерінің әуендері көбінесе біріктірілген екі тетрахордқа негізделген. Анемитоникалық формадағы пентатоникалық гамма көктемгі "Веснянки" әндерінде жиі кездеседі. Украиналық халық әндерінің көп бөлігі ортағасырлық ладтарға ұқсас гаммаларға негізделген, бірақ мелодикалық құрылымымен ерекшеленеді. Миксолидийлік және Дорийлік ладтар Иондық және Эолийлік ладтарға қарағанда жиі қолданылады. Бұл дәстүрлі паралитургиялық колядкалардың ерекшелігі. Үлкен секундтық интервал, сондай-ақ гамманың төртінші және жетінші сатыларын көтеру кездеседі. Ол көбінесе мелодиялық экспрессия үшін қолданылады. Бұл мелодиялық ерекшелік кейбір украин әндерінде қатты кернеу немесе қайғылы сезім тудырады. Бұл құбылыс орыс халық әндерінде кездеспейді және 17 ғасырда пайда болған немесе дамыған деп саналады.

Құралдық

Дәстүрлі аспаптарға қобыз (люта), бандура, торбан (бас люта), скрипка, басоля (3 сапты виолончель), реля немесе лира (хурди-гурд) және цимбалы жатады; сопилька (тісті флейта), флояра (ашық, ұшынан үрленетін флейта), трембита (альпі мүйізі), флейта, волынка (саз сырнай); және бубен (шеңбер барабан), тулумбас (көше барабаны), решето (тамбурин) және дрымба/вархан (жау арфасы). Дәстүрлі аспаптар тобы көбінесе «троїсті музики» (сөзбе-сөз «үш музыкант») деп аталады, себебі әдетте ансамбль үш музыканттан тұрады (мысалы, скрипка, сопилька және бубен). Би күйлерін орындағанда аспаптық орындау көбінесе импровизацияны қамтиды. Украинаның дәстүрлі билері: Козак, Козачок, Тропак, Хопак, Хречаныки, Коломийка және Хуцулка, Метелиця, Шумка, Аркан, Катерина (Кадрил) және Чабарашка. Украина этностық аймағынан тыс жерлерде пайда болған, бірақ Украинада да танымал билерге: Полька, Мазурка, Краковяк, Ча́рдаш, Вальс, Камаринська және Бариня жатады. Украинаның аспаптық және би музыкасы еврей (Hava Nagila – «қуанышпен қарсы алайық») және цыган музыкасына әсер етті, сонымен қатар оның көп бөлігі көшпелі клезмерлердің репертуарына енді. ХХ ғасырдың басында Филадельфиялық Павло Хуменюк Солтүстік Америкада скрипкада орындауымен танымал болды.

Вокалды-инструменталды халық музыкасы және орындаушылар

Украинадағы көптеген аспаптық би музыкасын әнге қоюға болады, бірақ Украинада өздеріне сүйемелдеп ән салатын кәсіби халық музыканттарының тобы бар. Бұл көшпелі музыканттарды жалпы kobzari (kobzar – жеке тұлға) деп атаған, және олар kobza, bandura немесе lira аспаптарымен ән айтқан. Олардың тамыры көне заманға дейін барып жетсе де, олардың репертуары мен салты тікелей 17 ғасырға қатысты, онда олар қазақтар мен түрлі шетелдік басқыншылар арасындағы қақтығыстарды бейнелейді. Көптеген жағдайларда осы халық әншілерінің соқыр болуы мәдени есте сақтаудағы стереотипке айналды.

Қобзары

Кобзарилер "Кобзарлар гильдиясы" деп аталатын аймақтық кәсіби гильдия тәрізді ұйымдарға бірікті. Кеңес кезеңінде дәстүрлі қобзарилердің көбі өлтірілді, олардың көп бөлігі 1930 жылдардағы Сталиннің "тазалаулары" барысында қаза болды. Тіпті қобыз бен бандура да тыйым салынды және тартып алынды. Бұл Ресей империясы құлағаннан кейін де жалғасқан украин этноцидінің бір бөлігі болды. Белгілі бандурист Георгий Ткаченконың ықпалымен 1991 жылы Киевте Микола Будник ежелгі қобзар дәстүрлерін қайта жандандыру және дамыту үшін Кобзар гильдиясын қайта құрды. Гильдия Украинада және украин диаспорасындағы көптеген әнші-музыканттарды біріктіреді. Оның көптеген мүшелері консерваторияда формальды білім алмаған.

Кеңестер ықпалымен жазылған халық музыкасы

Украинада Кеңес үкіметі орнағаннан кейін, мемлекеттік атеизм негізінде саясат жүргізілді, ол ұйымдасқан дінге қатысты төзімсіздікке біртіндеп ұласты. Режим діни музыканы қолдамады, ал уақыт өте келе оны орындаудан алып тастады. Классикалық музыканың көптеген түрлері буржуазиялық және жеңілтек деп танылды. 20-шы жылдары "пролетариат әндері" – жұмысшы халықтың музыкасы үшін қозғалыс басталды. Бірақ, уақыт өте келе бұл музыканың тек қалалық жұмысшы табына ғана арналғаны, ал ауылдық жерлерде тұратын украин шаруаларының көп бөлігі ескерілмегені байқалды. Соның салдарынан, ауылдық әндер де жұмысшы табының музыкасы деп жарияланды. Осы қайта жіктеуден кейін Кеңес үкіметі осы музыка түріне елеулі қолдау көрсетуге кірісті. Осының нәтижесінде түрлі "fakeloric" ансамбльдері құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыстан келген жаппай мәдениеттің ықпалына тойтарыс беру мақсатында осы стильдегі музыканы қолдауға зор қаржы жұмсалды. Мысалы, Григорий Веревка басқарған Веревка атындағы халық хоры сияқты көптеген халық хорлары құрылды. Павло Вирский этнографиялық би мен балеттің синтезі негізінде стильді би труппасын құрды. Көптеген бандурист капеллалары ерекше танымал болды. Этнографиялық материалдарды өнер ортасына үйлестіретін осы псевдо-халықтық формалар Солтүстік Америкадағы украин диаспорасында да кең тарады.

Бандура

Солтүстік Америкада "жайсанды халық" немесе "қайта құрушы" бандурашылар, мысалы, Зиновий Штокалко, Григорий Китасты, Джулиан Китасты, Виктор Мишалов және т.б., Жаңа әлемде украин этностығын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, дәстүрлі музыкалық материалды заманауи аспаптардың ұсынатын жаңа мүмкіндіктерімен үйлестірді.

Украиналық емес этникалық азшылықтардың музыкасы

Украинада тұратын украин емес этникалық азшылықтардың дәстүрлі музыкасының арасында ең бай және дамыған музыка – еврей музыкасы (оның ішінде клезмер, канториал, идиш тіліндегі халық әндері және идиш театр музыкасы). Бұл музыканың көп бөлігі еврейдердің қоныстану аймағына және Соңғы-Батыс Украинаға қатысты. 19 ғасырдың басында Еуропадағы еврей халқының үштен бірі украин этникалық территориясында тұрған. Сондықтан, көптеген совет және Ресей империясының еврей фольклористері еврей музыкасын, негізінен Украинада жинап, құжаттады, олардың ішінде С. Анский, Сусман Кисельгоф, Моисей Береговский, Джоэл Энгель және София Магид болды. Осы жинақталған еңбектердің көп бөлігі қазір Вернадский атындағы Украина Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Ресей музыкасының дамуына Украинада мықты негіз болды. Ресей халық аспаптарының алғашқы орындаушыларының көптегені Украинадан шыққан және олар өз репертуарына украин әуендерін жиі қосып орындаған. 4 ішекті орыс домбрасы Ресейде 3 ішекті домбрамен алмастырылғанына қарамастан, Украинада қолданылып, оқытылуда.

Классикалық музыка

XIX ғасырда Украинада өмір сүрген украин ұлтының композиторлары украин халық әуендері мен мәтіндерінің ықпалымен қалыптасқан ұлттық музыка мектебімен байланысты. Қазіргі Украина аумағында тұрған, украин емес композиторлар, мысалы Франц Ксавьер Моцарт, Исаак Дунаевский, Рейнхольд Глиер және Сергей Прокофьев, осындай ықпалды музыканы сирек жазды. Шетелде өмір сүрген, бірақ украин туған композиторлар, мысалы Дмитрий Бортнянский, Максим Березовский, Артемий Ведель, Ростов Димитриі, Николай Фоменко, Юрий Олийнык, Зиновий Лавришин, Василий Сидоренко, Николай Рославец және Дунаевский, украин классикалық музыкасына әсер етті.

Барокко музыкасы

Барокко дәуірінде музыка Украинада жоғары білім алған адамдар үшін маңызды пән болды. Киев Могила академиясының оқу жоспарында оның үлесі ерекше болды. Көптеген ақсүйектер музыканы жақсы білді, ал көптеген украиндық қазақ басшылары (Мазепа, Палий, Головатый, Сірко) кобза, бандура немесе торбанды шебер орындады. 18 ғасырда Ресей империясында сарай музыканттары көбінесе Хлюхивтегі музыка академиясында білім алып, негізінен Украинадан шықты. Осы дәуірдің белгілі орындаушыларына Тимофий Билоградский кіреді, ол кейін Дрезденде Сильвий Леопольд Вайспен лютняны оқыды; оның қызы Елизавета, танымал опералық сопрано; және Алексей Розумовский, сарай бандурисі және императрица Елизаветаның морганатик күйеуі. Ресей империясының алғашқы кәсіби музыка академиясы 1738 жылы Украинада, Хлюхив қаласында құрылды. Бұл Хлюхив музыка академиясы болды, онда студенттерге қолжазбалардан ән салу және скрипка мен бандура ойнау үйретілді. Осының нәтижесінде Ресей империясының алғашқы композиторлары мен орындаушыларының көп бөлігі украиндықтар болды, олар Хлюхивте туған немесе білім алған, немесе осы музыка мектебімен тығыз байланыста болды.

Музыкадағы украин ұлтшылдық қозғалысы

XIX ғасырда Еуропада ұлттық музыкалық элементтерге ерекше мән беріліп, музыкалық ұлтшылдық пайда болды, бұл Еуропа халықтарының ұлттық санасының артуымен байланысты болды. XIX ғасырдың соңында украин музыкасындағы ұлттық қозғалыс пайда болды. Украиналық жазушылар, ақындар және кәсіби музыканттар халық әндерін халық мұрасының негізінде өңдеді. Киевте (1803) және Одессада (1810) ұлттық тақырыптардағы туындылар қойылған алғашқы кәсіби театрлардың ашылуы украин операсының қалыптасуына зор үлес қосты. Олардың алғашқысы – Семен Хулак Артемовскийдің 1863 жылғы "Запорожец за Дунайем" шығармасы. XIX ғасырда украин ұлттық музыкасының дамуындағы маңызды тұлға – композитор, дирижер және пианист Микола Лысенко болды, ол тоғыз опера және фортепианоға арналған музыка шығарды. Ол украин поэзиясын, соның ішінде ақын Тарас Шевченконың өлеңдерін пайдаланды. 1904 жылы Лысенко Киевте (қазіргі Украина) Ресей империясының алғашқы украин музыка мектебін ашты. Ол халық музыкасы мен классикалық формалардың үйлесімде болған классикалық музыка дәстүрін қалыптастырды. Лысенконың еңбектерін Николай Леонтович, Кирилло Стеценко, Яков Степовой және Станислав Людкевич сияқты басқа композиторлар да жалғастырды.

Украина мемлекетіндегі музыкалық мәдениет (1918)

Бостандық соғысы кезінде көптеген украиндық өнер ұжымдары құрылды. Украина Мемлекетінің Үкіметі мәдениетті дамыту саласында, оның ішінде музыка саласында тұрақты позиция алды, бұл туралы Украинаның әдеби, ғылыми, көркем және техникалық күштерін жұмылдыру туралы Министрлер Кеңесінің қаулысы куәлік етеді. Атап айтқанда, 1918 жылы Павел Скоропадскийдің жарлығымен Украинаның Мемлекеттік симфониялық оркестрі, Украина мемлекеттік капелласы, Бірінші және Екінші Ұлттық хорлар құрылды. Киев операсы Украина драма және опера театры деп аталып, көптеген әлемге әйгілі опералар украин тіліне аударылды. Сондай-ақ 1918 жылы Кобзар хоры құрылды, ол кейіннен Мемлекеттік Бандура капелласы ретінде қайта жаңғыртылды.

Кеңес романтикалық мектебі

Украинаға Кеңес үкіметінің келуі бірқатар қайғылы оқиғалармен белгіленді. 1921 жылы Леонтовичті Чеканың агенты өлтірді, ал 1928 жылы оның есімімен аталған қоғамға тыйым салынды. Украина өнері ең ауыр қатыгездіктерді 1930-шы жылдары бастан өткерді, сол кезде Кеңес үкіметі жүздерше бандурашы, кобзарлар мен лирашыларды жойды, ал 1938 жылы музыкант және этнограф Хнат Хоткевич "атылған қайта жанданудың" басқа да өнер шеберлерімен бірге атылды. Сонымен қатар, Кеңес үкіметі Украинаның түрлі қалаларында бірнеше музыкалық мекемелер ашты. Атап айтқанда, бұл Харьков (1925), Полтава (1928), Винница (1929), Днепропетровск (1931), Донецк (1941) қалаларындағы опера және балет театрлары, хор және симфониялық ұжымдар ұйымдастырылды. 1932 жылы Коммунистік партия Орталық Комитетінің «Әдеби және көркемдік ұйымдарды қайта құру туралы» қаулысына сәйкес Украинаның Кеңес музыканттары одағы (кейін «Композиторлар одағы») құрылды және украин композиторларының шығармаларына идеологиялық бақылау жүргізу міндеті жүктелді. Кеңес кезеңіндегі украин композиторларының қатарында Глиер, Борис Лятошинский, Лев Ревуцкий, Николай Вилинский, Анатолий Кос-Анатольский, Андрей Штогаренко, Николай Дремлюха, Виталий Кирейко болды.

Кеңес модернистік мектебі

1960 жылдар украин композиторлық мектебінің әлемдік аренада танылуымен, еуропалық музыка мәдениетіндегі жаңа бағыттарды игерумен ерекшеленеді. Киевте Валентин Сильвестров, Леонид Грабовский, Виталий Годзиатский және Володимир Губа сияқты композиторларды біріктіретін Киев авангарды өнершілер тобы қалыптасады. Бұл топтың орталық тұлғасы дирижер Игорь Блажков болды. КСРО-ның ресми музыкалық орталарының консервативтік талпыныстарымен келіспеушілік нәтижесінде "Киев авангарды" мүшелері түрлі қысымдарға ұшырады. 1970 және 1980 жылдары еуропалық модернизмнің соңғы тәсілдерін пайдаланып, украин музыкасының дәстүрлі кеш романтикалық стилін кеңейткен Мирослав Скорик, Евгений Станкович, Иван Карабыц, Лев Колодуб және тағы басқалар белгілілікке ие болды. Украина диаспорасы композиторларының ішінде Вирко Балей ерекше көзге түседі.

Поп музыкасы

Украинадағы поп-музыка – 1960 жылдардан бері Украинада танымалдылығы артып келе жатқан, Батыс әсеріне түскен поп-музыканың түрлі нұсқалары. 1970 жылдары Kobza сияқты бірнеше халық-рок топтары пайда болды. Ән жазушылар Володимир Ивасюк пен Олександр Білаш үлкен үлес қосты. 1979 жылы Ивасюк қайтыс болғаннан кейін украин поп-музыкасының дамуы дерлік тоқтап қалды. Тіпті, Kobza сияқты танымал халық-рок топтары да орыс тілінде ән айта бастады. Украинаның тәуелсіздік алғаннан кейін 1990 жылдары украин поп-музыкасы қайта жандана бастады. Червона Рута фестивалі қазіргі украин әнінің танымал болуы мен дамуына маңызды үлес қосты. 2004 жылы Руслана «Евровидение» ән байқауында жеңіс туған алғашқы украин әншісі болды. 2014 жылы Ресей-Украина соғысы басталарға дейін украин артистері орыс тілін кеңінен қолданып, орыс тілін түсінетін Украинадан тыс аудиторияға да жетіп отырды. 2014 жылдан кейін орыс тіліндегі әндер Украинада бірте-бірте танымалдығын жоғалтты, ал украин тіліндегі музыка өркендеді. Бұл үрдіс 2022 жылдың ақпанында Ресейдің Украинаға басып кірген кезде одан да қарқындады. Пётр Чайковский – 1872 жылы жазылған және Чайковскийдің украин халық мотивтерін пайдаланғандықтан «Кіші Ресейлік» (Малороссийская) деп аталған C минорындағы №2 симфониясы. Оның «Мазепа» операсы Александр Пушкиннің Украинада өтетін өлеңіне негізделген. №1 фортепиано концертінің бірінші бөлімінің басты тақырыбы – дәстүрлі түрде саяхатшы лирниктер орындаған танымал украин халық әні, бірақ ол әннің түпнұсқалық сипаты жоқ. Модест Мусоргский – «Сорочинск жәрмеңкесі» (опера, Мусоргскийдің 1881 жылы қайтыс болған кезде аяқталмаған). Опера Николай Гогольдің 1832 жылғы «Диканька маңындағы фермадағы кештер» атты украин әңгімелер жинағынан алынған осы аттас әңгімесіне негізделген. Оқиға Украинадағы Велыки-Сорочинцы қаласында өтеді. Бірінші актіде Черевик және оның досы ескі украин халық әніне негізделген ән орындайды. Сергей Рахманинов – №3 фортепиано концертінің (1909) басы православ шіркеу әнұранына негізделген, бірақ Рахманинов ешқандай әсерге ұшырамағанын мәлімдеді. Куинси Портер – скрипкалық оркестрге арналған «Украиндық сюита» (1925). Украина халық әуендеріне негізделген, мұқият құрылған және мелодиялық туынды, сюита Портер өзінің жетілген стилін дамытудан бұрын жазылған. Сергей Прокофьев – 1918 жылы Украинада өтетін «Семен Котко» (1939) атты бес актілі опера жазды. Дмитрий Кабалевский – Кабалевскийдің C мажордағы скрипкалық концертінің (1948) бірінші бөліміне украин халық әуені енгізілген, ол «жас виртуозды ойлап жазылған».

Шәкіртақы

Еуропалық Одақтың "Жаратушы Еуропа" бағдарламасының қаржылық қолдауымен жүзеге асырылып жатқан "Полифония" жобасы "украиналық ауылдардың тірі музыкалық фольклорын зерттеу, сақтау және көрсетуге" бағытталған. Ол украиндық халық музыкасының онлайн архивін ұсынады.