Кіріспе

Украиналық композитор және музыкант (1842–1912), Микола Виталійович Лисенко (Микола Віталійович Лисенко; 22 наурыз 1842 – 6 қараша 1912) – украиналық композитор, пианист, дирижер және кеш романтизм дәуірінің этномузыкологы. Өзінің заманында ол украин музыкасының басты тұлғасы болды, оның шығармаларына опералар, көркем әндер, хорлық туындылар, оркестрлік және камералық музыка, сондай-ақ көптеген фортепианоға арналған жеке шығармалар кіреді. Ол көбінесе Украинаның ұлттық қайта жаралу кезеңінде ұлттық музыкалық дәстүрді қалыптастырғаны үшін мақталады, бұл Норвегиядағы Григ, Ресейдегі «Бес», сондай-ақ қазіргі Чехиядағы Сметана және Дворжак сияқты замандастарының жұмысына ұқсас. Украина халық музыкасын зерттеп, украин тілін қолдануды ынталандырып, орыс мәдениетінен өзгешеленіп, оның шығармалары украин музыкасының мәнін білдіреді деп есептеледі. Бұл ең жақсы Николай Гогольдің осы аттас повесінен алынған «Тарас Булба» атты эпикалық операсында көрінеді, онда операның сахнаға қойылуына оның ұлылығы, күрделілігі және украин тіліндегі либреттосы кедергі келтірді. Украина мәдениетін насихаттау және дамыту мақсатында Лисенко көптеген украин ақындарының шығармаларын музыкаға қойды, әсіресе Тарас Шевченконың өлеңдерін, оған ол ерекше құрметпен қарады. Ол Александр Коныскийдің «Украина үшін дұға» деп аталатын патриоттық өлеңін музыкаға салып, ол Украинаның рухани гимніне айналды. Лисенко кейінгі украин композиторларына, соның ішінде Станислав Людкевичке, Александр Кошецке, Кирилло Стеценкоға, Яков Степовыйға және ең бастысы, Микола Леонтовичке зор әсер етті. Оның есімі Микола Лисенко атындағы халықаралық музыкалық байқауға және Лисенко атындағы музыкалық мектепке берілді, қазір ол Киев ұлттық И.К. Карпенко-Карый атындағы театр, кино және теледидар университеті болып табылады. Украинада кеңінен танымал болғанына қарамастан, Лисенко өз елінен тыс жерлерде салыстырмалы түрде белгісіз болып қала береді.

Ерте өмір

Николай Виталиевич Лысенко 1842 жылы 22 наурызда Полтава губерниясының Кременчуг уезіне қарасты Гринки ауылында (қазіргі Кременчуг, Полтава облысы, Украина) дүниеге келген. Оның туған жері – Днепр өзенінің жанында, Киев пен Днепропетровск қалаларының арасындағы шағын ауыл болған. Ол кезде Украина Ресей империясы мен Австро-Венгрия империясының шетелдік үстемдігінде бөлініп жатқан. Лысенко отбасы бай және білімді болған; олар 17 ғасырдан бастау алатын ескі аристократ әулеті, казақтардан тараған. Олардың ұрпақтарының ішінде Чернигов полкіне қолбасшылық еткен және Чигирин және Азов жорықтарында шайқасқан полковник Иван Лысенко болды; Иван Лысенконың ұлы Федир Лысенко есаул және генерал-судья қызметтерін атқарған. Микола Лысенконың әкесі – лейтенант Виталий Романович Лысенко, Федирдің шөбересі және өзі полковник болған. Композитордың екі кіші туысы болды: әпкесі София Виталиевна Старицкая және інісі Андрей Виталиевич Лысенко. Лысенко бала кезінен музыкамен айналысты, алғашқыда анасынан фортепиано сабақтарын алды. Тоғыз жасында Киевке музыкалық білімін интернатта жалғастыру үшін әкелінді. Ол Алоис Паночиниден фортепиано және музыка теориясын оқыды. Оның осы кезеңдегі ерте композициялары сақталған, олардың ішінде фортепианоға арналған Полька (шамамен 1851 жыл) және Ноктюрн (1859–1860 жылдар), сондай-ақ скрипкалық оркестрге арналған «Молдавская, орыс пиццикатосы» (1859–1860 жылдар) бар. 1860 жылы Лысенко Харьков гимназиясына түсіп, қалалық университетінде, кейін Киев университетінде табиғаттану ғылымдарын оқыды. Соңғысында ол Дмитриев, Вильчик және Вольнерден музыка сабақтарын алды және 1865 жылы табиғаттану мамандығы бойынша диплом алды. Лысенко кейін Тараща уезінде екі жыл бейбітшілік төрешісі болып қызмет етті, бұрынғы шаруалар мен олардың жер иелігіне қатысты дауларды шешті. Ол 1867–1869 жылдары Германияның Лейпциг консерваториясында музыкалық білімін жалғастырды, онда оның негізгі ұстаздары Карл Райнеке фортепианодан, ал Эрнст Рихтер композиция және теориядан сабақ берді.

Жас композитор

Жас кезінен Лысенко украин музыкасы мен мәдениетіне, әсіресе ата-анасының ықпалынан және шаруа әндерін ұнататынынан құлшыныс білдірді. 1860-шы жылдардың басында ол украин халық әндерін жинап, жариялай бастады, көбінесе әнші Остап Вересайдың көмегімен. Кейіннен 1868 мен 1911 жылдар аралығында осы әндердің жеті томдық аранжировкалары мен транскрипцияларын жариялады. Философтар Виссарион Белинский, Николай Чернышевский және Александр Герцен оған әсер етті. Оның алғашқы туындылары украин ақындарының, әсіресе украин әдебиетінің маңызды тұлғасы Тарас Шевченконың шығармаларына музыкалық қосымша болды, оның мәтіні "Завещание" ("Төсият") атты хорлық туындысына енгізілді. Оның ұлтшылдық сезімін күшейткен екі фактор болды: туысы Михаил Старицкий, тарихшы Владимир Антонович және ғалым Тадей Рыльскиймен жақын қарым-қатынасы; сондай-ақ, Киевтегі "Ескі қоғам" (hromada) бірлестігімен байланысы. Лысенко музыканың патриотизмін білдірудің ең тиімді жолы екенін түсінді және Батыс классикалық музыкасының қалыптасқан үлгілерін қайталаудың орнына, тәуелсіз украин музыка мектебін құруды мақсат етті. 1869 жылы Лысенко Киевке оралды, музыка тарихшысы Ричард Тарускиннің айтуынша, "ол музыкалық ұлтшыл болып үйіне қайтты". Киевке оралғаннан кейін украин халық әуендерін зерделеп, аранжировка жасауды жалғастырды. Ол уақытын фортепиано сабақтары беру, Киевтегі Ресей музыкалық қоғамының бөлімінде жұмыс істеу және композиция жазу сияқты көптеген іс-әрекеттерге бөлді. Осы кезеңде Лысенко өзінің алғашқы операсы "Черноморцы" ("Қара теңіз теңізшілері") операсын 1872-1873 жылдары жазды. Сондай-ақ, осы жылдары "Украин қазақтарының әні" (Ukraïns′kyy kazak shumka) атты оркестрлік фэнтезия және флейта, скрипка және фортепианоға арналған "Украин тақырыптары бойынша фэнтезия" атты камералық шығарма жазды. Лысенко 1874-1876 жылдары Николай Римский-Корсаковтан оркестрлеуді оқып үйрену үшін Санкт-Петербургке сапар шекті. Римский-Корсаковтан басқа, ол "Бес" тобының басқа мүшелерімен де танысты, әсіресе Украинада опералық қойылымда жұмыс істеп жүрген Модест Мусоргскиймен. Санкт-Петербургте болған қысқа уақыт ішінде Лысенко хорды басқарды және түрлі жанрларда 10-нан астам шығарма жазып, көптеген фортепианолық композициялардың авторы болды.

Киевке қоныс аудару

Лысенко 1876 жылы Киевке оралғанда тағы бір хорды басқарды. Лысенконың басшылығымен хордың көптеген мүшелері композиторларға айналды, олардың ішінде Левко Ревуцкий, Порфирий Демуцкий, Кирилло Стеценко және оның ұлы Остап Лысенко болды. Ол Вересай үшін концерттер ұйымдастырды және Киевтің дворян қыздары институтында музыка сабақтары берді. 1870-ші жылдардың соңында Лысенко украин музыкасының жетекші тұлғасы ретінде танылды. Ресей бақылауындағы мемлекетте өмір сүрген украин композиторы ретінде ол үкімет тарапынан үнемі қиындықтарға тап болды. Оның РМС-пен (Ресейлік музыкалық қоғаммен) қарым-қатынасы бірте-бірте нашарлап, соңында оны толығымен назарынан тыс қалдырды. Ресейлік әріптестерінен айырмашылығы, Лысенко мемлекеттік қолдау алмады, кейде тіпті ресейлік шенеуніктерден белсенді қарсылыққа ұшырады. Ол үкімет тарапынан жиі бақыланды және жергілікті баспасөзde жиі сыналып, украин мәдениетін қолдау жөніндегі қызметі саяси шенеуніктерге күдік тудырды – әсіресе, басқа украин патриоттарымен жиі кездесуі, содан кейін 1905 жылғы революцияны қолдауы және украин клубына жетекшілік етуі. Ол 1907 жылы революцияға қатысты ұстанымы үшін түрмеге қамалды. 1876 жылғы «Эмс жарлығы», украин тілін басылымдарда қолдануға тыйым салған, Лысенко үшін кедергі болды; ол кейбір партитураларын шетелде жариялауға мәжбүр болды, ал оның музыкасын орындау үшін императорлық цензордың рұқсаты қажет болды. Лысенко опера либреттоларында тек украин тілін пайдалануға талап етті. Ол украин мәдениетін насихаттауға және көтеруге соншалықты бейілді болғандықтан, өзінің «Тарас Булба» операсының аудармасына рұқсат бермеді – ол оның украиналық опера театрларында қойылғанына жеткілікті деңгейде дайын емес деп санайтын. Чайковский операға әсерленді және оны Мәскеуде қоюды қалады. Лысенконың орыс тілінде емес, украин тілінде орындалуы туралы талабы Мәскеудегі қойылымның өткізілуіне кедергі келтірді.

Кейінгі мансап

Өмірінің соңғы жылдары Лысенко украин музыка мектебін ашуға қаражат жинады, ол Лысенко атындағы музыка мектебі деп белгілі болды. Лысенконың қызы Мариан әкесінің жолын жалғап, пианист болды, ал ұлы Остап Киевте музыка сабақтары берді.

Музыка

Композитор, пианист, дирижер және этномузыколог Лысенко өз заманының украин музыкасының орталық тұлғасы болды. Ол өте көп шығармалар жазған өнімді композитор, оның ішінде көптеген фортепиано туындылары, жүзден астам көркем әндер, опералар, сондай-ақ оркестрлік, камералық және хор музыкасы бар.

Опералар

Лысенко бірқатар опералық шығармалар жазды, оның ішінде классикалық украин операсы «Наталка Полтавка», «Утоплена» («Суға батқан қыз», Гогольдің «Май түнінен» негізделген), «Тарас Булба», «Ноктюрн» және балаларға арналған екі опера – «Коза-Дереза» мен «Мырза Коцкий».

Өнер әндері

Өзінің украиналық әріптестерінің ішінде Лысенко лирикалық әндерге (лирихни писни) ең берілген композитор болды. Оның осы жанрдағы шығармалары 133-тен тұрады және "19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы еуропалық өмірдің керемет сипаттамалық және құмарлық әңгімесін айтады". Әдетте бұл әндер толық композициялық және мәтіннің егжей-тегжейіне назар аударады. Оның тәсілінде дәстүрлі украин музыкасы мен батыс классикалық музыкасының ерекшеліктері біріктірілген. Біріншіден, жиі безендірулер, ерекше өлшемдер және халық әуеніне ұқсас әсерлер қолданылады, ал классикалық музыкадан 20-шы ғасыр классикалық музыкасына тән қарқынды хроматизм және тональдік орталықтар арасындағы жылдам ауысулардың романтикалық қолданылуы бар. Оның әндері әр түрлі тақырыптарды қамтиды, музыка зерттеушісі Дагмара Турчин оларды "таң қалдыратын кеңдіктегі – құмарлы драмалық монологтар мен ойлы элегиялар, терең философиялық тұжырымдар мен жарқын халықтық сахналар, лирикалық серенадалар мен құштарлықпен айтылатын махаббат әндері, мұңды вальс және батырлық дума, кең романтикалық баллада және поэма" деп сипаттады. Лысенко көптеген ақындардың өлеңдеріне музыка жазды, әсіресе украин модернистерінің шығармаларын, оның арқылы патриоттық және саяси сенімдерін білдірудің ең жақсы жолын тапты. Олардың қатарында Иван Франко, Евгений Хребинка, Александр Олес, Степан Руданский, Щеголев, Старицкий және Леся Украинка, сондай-ақ Генрих Гейне, Адам Мицкевич және Семен Надсон болды. Ол әсіресе Тарас Шевченкоға адал болды және ақынның "Кобзар" жинағынан 82 мәтінді музыкаға қосты. Украинада Лысенко мен Шевченконы жиі салыстырады, олардың екеуі де көптеген украиндар үшін өздерінің мәдениеті мен ұлттық ерекшеліктерінің мәнін құрайды.

Басқа да вокалды музыка

Лисенконың вокалдық шығармашылығына өнер әндерінен басқа, хор мен оркестр үшін үш кантата кіреді, олардың барлығы Тарас Шевченконың мәтіндеріне: «Радуисия nyvo nepolytaia» («Қуаныш, сусыз дала»), «Biut’ porohy» («Жырықтар күркірейді»), «Na vichnu pamiat’ Kotliarevs’komu» («Котляревскийдің мәңгілік естелігіне»). Ол сонымен қатар дауыс пен фортепианоға, хор мен фортепианоға немесе а капелла хорына шамамен 500 халық әнін аранжировкалаған. Шевченконың қайтыс болу мерейтойына арналған екі шығарма жазды: 27-ші жылға Украинаның сөздеріне «Асқабақ» (1888) және 50-ші жылға кантата (1911). 1885 жылы Александр Коныскийдің патриоттық өлеңіне жазған хорлық шығармасы, бастапқыда балалар хоры үшін жоспарланған, халықаралық деңгейде «Украинаға дұға» деп танылып, елдің рухани гимніне айналды.

Пианинолық музыка

Лысенконың фортепианоға арналған ірі шығармаларына "Ежелгі билер үлгісіндегі украиндық сюита", екі рапсодия (екіншісі, "Думка шумка" – оның ең белгілі шығармаларының бірі), "Батырлық скерцо" және "Ля минорындағы соната" жатады. Ол сонымен қатар ноктюрндер, полонездер, сөзсіз әндер және бағдарламалық пьесалар сияқты ондаған шағын шығармалардың авторы. Оның фортепиано туындыларының кейбіреулерінде Фредерик Шопеннің стилінің ықпалы көрінеді.

Камералық музыка

Лисенконың камералық музыкасы – скрипкалық квартет, екі скрипка мен альт үшін трио, сондай-ақ скрипка мен фортепианоға арналған бірнеше шығармаларды қамтиды.

Шолу

Лысенко соқыр кобзар Остап Вересайдың алғашқы музыкалық этнографиялық зерттеулерін жасады, оларды 1873 және 1874 жылдары жариялады; олар әлі де үлгі болып саналады. Лысенко Полтавадан Опанас Сластион және Черниговтан Павел Братиця сияқты басқа аймақтардан келген басқа кобзарлардың репертуарын зерттеуді және нотаға түсіруді жалғастырды. Ол сондай-ақ торбан сияқты басқа украиналық халық аспаптарын жан-жақты зерттеді. Украина халық аспаптары туралы эсселер жинағы оны украин органологиясының негізін қалаушы және Ресей империясындағы алғашқы органологтардың бірі етеді.

Мұрасы мен ықпалы

Оның музыкасы және ұлттық стильі келесі украин композиторларына зор әсер етті. Станислав Людкевич, Александр Кошец, Кирилл Стеценко, Яков Степовой және ең бастысы, Микола Леонтович сияқты композиторлар оның ықпалын мойындады. Украинада жоғары даңққа ие болғанына қарамастан, Лысенко ел шегінен тыс жерлерде аса танымал емес. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Лысенконың толық шығармалары Киевте 22 томдық жинақ түрінде жарық көрді. Елизавета Чавдар, Ариадна Лысенко (композитордың немересі), Евгений Ржанов, Андрей Штогаренко, Мирослав Скорик және Евгений Станкович сияқты украин композиторлары мен музыканттарының тобы 1962 жылы Лысенконың құрметіне Микола Лысенко атындағы халықаралық музыкалық байқауын құрды. Лысенко 1894 жылдан 1912 жылға дейін тұрған Киевтегі үйі 1987 жылы Микола Лысенконың үй-музейіне айналдырылды, ол қаланың маңызды мәдени тұлғаларына арналған көптеген мұражайларының бірі.