Кіріспе
Франко-британдық зымырандық зымыран "Storm Shadow" – 1994 жылдан бері Matra және British Aerospace компанияларымен әзірленген, ал қазір MBDA компаниясы өндіретін, төмен байқалатын, ұзын қашықтыққа ұшырылатын зымыран. "Storm Shadow" – қарудың британдық атауы; Францияда ол SCALP EG деп аталады (бұл "Système de Croisière Autonome à Longue Portée – Emploi Général"; ағылшын тілінде: "Ұзын қашықтыққа автономды жүйе – жалпы мақсаттағы"). Зымыран француздықтар әзірлеген Apache ұшу-қону жолағына қарсы зымыранға негізделген, бірақ кластерлік оқ-дәрілердің орнына бірыңғай оқ-дәрілерді тасымалдайды. Француз Қорғаныс министрлігінің су бетіндегі кемелер мен су асты кемелерінен ұшырыла алатын, стратегиялық және әскери нысаналарды ұзын қашықтықтан одан да дәлдікпен жоя алатын күшті зымыран қажеттігін қанағаттандыру үшін MBDA France 2006 жылы SCALP-ті толықтыру мақсатында "Naval Cruise Missile" ("Теңіздік круиздік зымыран") немесе MdCN-ді әзірлеуді бастады. Алғашқы сынақ 2013 жылдың шілдесінде сәтті өтті. MdCN 2017 жылдан бері француз FREMM фрегаттарында қолданылады және 2022 жылы операциялық қызметке кірген Францияның Barracuda ядролық шабуылға арналған су асты кемелерін де жабдықтайды. 2017 жылы француз және британдық қызметтердегі Storm Shadow/SCALP зымырандарының қорын жаңарту бойынша бірлескен келісімге қол қойылды. Бұл зымыранды 2032 жылға дейін, қызметтен шығарылғанша қолдануға мүмкіндік береді. Франция, Ұлыбритания және Италия 2028 және 2034 жылдарға қарай SCALP/Storm Shadow және әр елдің кемеге қарсы зымырандарын алмастыру үшін болашақ круиздік/кемеге қарсы қаруды бірлесіп әзірлеуде.
The Storm Shadow is a Franco British low observable, long range air launched cruise missile developed since 1994 by Matra and British Aerospace, and now manufactured by MBDA. "Storm Shadow" is the weapon's British name; in France it is called SCALP EG (which stands for "Système de Croisière Autonome à Longue Portée – Emploi Général"; English: "Long Range Autonomous Cruise Missile System – General Purpose"). The missile is based on the French developed Apache anti runway cruise missile, but differs in that it carries a unitary warhead instead of cluster munitions. To meet the requirement issued by the French Ministry of Defence for a more potent cruise missile capable of being launched from surface vessels and submarines, and able to strike strategic and military targets from extended standoff ranges with even greater precision, MBDA France began development of the Missile de Croisière Naval ("Naval Cruise Missile") or MdCN in 2006 to complement the SCALP. The first firing test took place in July 2013 and was successful. The MdCN has been operational on French FREMM frigates since 2017 and also equips France's Barracuda nuclear attack submarines, which entered operational service in 2022. In 2017, a joint contract to upgrade the respective Storm Shadow/SCALP stockpiles in French and British service was signed. It is expected to sustain the missile until its planned withdrawal from service in 2032. France, the UK, along with Italy are jointly developing the Future Cruise/Anti Ship Weapon to replace SCALP/Storm Shadow and each nation's respective anti ship missiles by 2028 and 2034.
Сипаттамалары
Ракетаның салмағы шамамен , ал оның дәстүрлі жарылғыш бөлігі бар. Оның максималды дене диаметрі , ал қанаттарының ұзындығы . Ол Микротурбо TRI 60-30 турбореактивті қозғалтқышымен шамамен жылдамдықпен қозғалады және шамамен қашықтыққа ұша алады. Бұл қаруды бірнеше әртүрлі ұшақтардан – Saab Gripen, Dassault Mirage 2000, Dassault Rafale, Panavia Tornado, итальяндық Tornado IDS және бұрынғы британдық Tornado GR4 (қазір қолданыстан шығарылған), сондай-ақ модификацияланған Сухой Су-24 ұшақтарынан іске қосуға болады. Storm Shadow 2015 жылы 2-ші кезеңді жаңарту (P2E) аясында Eurofighter Typhoon-мен интеграцияланды, бірақ F-35 Lightning II-ге орнатылмайды. Storm Shadow-тың BROACH жарылғыш бөлігінде алдымен топырақтан өтуге немесе бекініске енуге арналған бастапқы заряд, содан кейін негізгі жарылғыш бөлігінің уақытын басқаруға мүмкіндік беретін өзгермелі кешіктіру физы бар. Көзделіп отырған нысаналар: басқару, байланыс және басқару орталықтары; әуежайлар; порттар мен электр станциялары; оқ-дәрілерді басқару және сақтау орындары; порттағы су үсті және су асты кемелері; көпірлер және басқа да маңызды стратегиялық нысаналар. Ракета "атып, ұмыту" принципімен жұмыс істейді және ұшырылғанға дейін бағдарламаланады. Ұшырылғаннан кейін оны басқаруға, өзін-өзі жоюға бұйрық беруге болмайды және нысана туралы ақпаратты өзгерту мүмкін емес. Миссия жоспарлаушылары қаруды нысананың және оның әуе қорғанысының толық мәліметтерімен бағдарлайды. Ракета GPS және жер бетінің картасымен басқарылатын төмен биіктікте жартылай автономды түрде нысанаға қарай ұшады. Нысанаға жақындағанда, ракета көру бұрышын кеңейту және енуді жақсарту үшін биіктікке көтеріледі, инфрақызыл камерасымен нысананың сақталған суретін салыстырады, содан кейін нысанаға құлайды. Биіктікке көтерілудің мақсаты – нысананы анықтау және енудің максималды ықтималдығын қамтамасыз ету. Соңғы маневр кезінде мұрын бөлігі жоғары ажыратылымды термографиялық камераның (инфрақызыл басқару) нысана аймағын бақылауына мүмкіндік беру үшін бөлінеді. Содан кейін ракета өзінің нысаналық ақпаратына (DSMAC) сүйене отырып нысананы табуға тырысады. Егер ол табылмаса және жанама зиян келтіру қаупі жоғары болса, ракета дәлдігінен айырылмау үшін құлау орнына ұша алады. 2016 жылы Storm Shadow Selective Precision Effects At Range 4 (SPEAR 4) жобасы аясында жаңартылатыны хабарланды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Біріккен Араб Эмираттары сияқты елдерге экспорт үшін Зымыран технологиясын бақылау режимінің (MTCR) шектеулеріне сәйкес келетін мүмкіндіктері төмендетілген нұсқасы жасалды.
The weapon can be launched from a number of different aircraft—the Saab Gripen, Dassault Mirage 2000, Dassault Rafale, the Panavia Tornado, both the Italian Tornado IDS and formerly the British Tornado GR4 (now retired), and a modified Sukhoi Su 24. Storm Shadow was integrated with the Eurofighter Typhoon as part of the Phase 2 Enhancement (P2E) in 2015, but will not be fitted to the F 35 Lightning II. The Storm Shadow's BROACH warhead features an initial penetrating charge to clear soil or enter a bunker, then a variable delay fuze to control detonation of the main warhead. Intended targets are command, control and communications centres; airfields; ports and power stations; ammunition management and storage facilities; surface ships and submarines in port; bridges and other high value strategic targets. The missile is fire and forget, programmed before launch. Once launched, it cannot be controlled or commanded to self destroy and its target information cannot be changed. Mission planners program the weapon with details of the target and its air defences. The missile follows a path semi autonomously, on a low flight path guided by GPS and terrain mapping to the target area. Close to the target, the missile climbs to increase its field of view and improve penetration, matches the target stored image with its IR camera and then dives into the target. Climbing to altitude is intended to achieve the best probability of target identification and penetration. During the final maneuver, the nose cone is jettisoned to allow a high resolution thermographic camera (infrared homing) to observe the target area. The missile then tries to locate its target based upon its targeting information (DSMAC). If it cannot, and there is a high risk of collateral damage, the missile is capable of flying to a crash point instead of risking inaccuracy. In 2016, it was announced that Storm Shadow would be refurbished under the Selective Precision Effects At Range 4 (SPEAR 4) missile project. Some reports suggest a reduced capability version complying with Missile Technology Control Regime (MTCR) restrictions was created for export, for example to the United Arab Emirates.
Жауынгерлік қолдану
RAF Tornados 2003 жылы Иракқа шабуыл кезінде Storm Shadow зымыранын алғаш рет операциялық түрде қолданды. Олар әлі ресми түрде қабылдануға үлкермегенімен, "үрделтілген сынақ кестесі" оларды RAF-тің 617 эскадрильясында қолдануға мүмкіндік берді. 2011 жылы Ливияға жасалған әскери араласу кезінде Storm Shadow/SCALP EG француз әуе күштерінің Rafale және итальяндық және британдық әуе күштерінің Tornado ұшақтарымен Каддафи тараптастарына қарсы нысаналарға бағытталды. Нысаналардың ішінде Аль-Джуфра әуе базасы және Ливия басшысы Муаммар Каддафидің туған қаласы Сирттегі әскери бекініс болды. 2011 жылдың желтоқсанында итальяндық қорғаныс шенеуніктері Ливия кампаниясы барысында итальяндық Tornado IDS ұшақтарының 20-30 Storm Shadow зымырасын атқандығын хабарлады. Бұл итальяндық ұшақтардың тікелей ұрыста зымыранды қолданған алғашқы реті еді және зымыранның 97 пайыздық сәттілік көрсеткіші болғандығы мәлімделді. Француз ұшақтары "Шаммал" операциясы аясында Сириядағы ИСИД нысаналарын нысанаға алу үшін 12 SCALP зымырасын атты. Бұл шабуылдар 2015 жылдың 15 желтоқсаны мен 2016 жылдың 2 қаңтарында жүзеге асты. Бұл атыстар француз қорғаныс министрлігінің шығындарды азайту мақсатында SCALP зымырандарының қорын қысқарту туралы шешім қабылдағаннан кейін бекітілген болуы мүмкін. 2016 жылдың 26 маусымында RAF Ирактағы ИСИД бекінісіне қарсы төрт Storm Shadow зымырасын қолданды. Зымырандар екі Tornado ұшағынан ұшырылды. Төрт зымыран да тікелей соққы беріп, бекіністің тереңіне енді. Бекіністің мықты құрылысының салдарынан Storm Shadow зымыралары қолданылды. 2016 жылдың қазан айында Ұлыбритания үкіметі Ұлыбританиямен жеткізілген зымырандарды Сауд Арабиясы Йемендегі қақтығыста қолданғанын растады. 2018 жылдың сәуірінде Ұлыбритания үкіметі Сириядағы химиялық қарулар орналысына шабуыл жасау үшін Panavia Tornado GR4 ұшақтарымен орналастырылған Storm Shadow зымыраларын қолданғанын мәлімдеді. АҚШ теңіз корпусының генерал-лейтенанты Кеннет Маккензидің сөзіне сүйенсек, Хомс маңындағы Хим Шиншар химиялық қару қоймасына 9 американдық "Томагаук", 8 британдық "Сторм-Шадоу", 3 француздық MdCN зымырасы және 2 француздық SCALP зымырасы соққы берді. Спутниктен алынған суреттер шабуыл кезінде нысанның қирағанын көрсетті. Пентагон зымырандардың бірі де жоқ етілмегенін және шабуылдың "нақты және күшті" болғанын мәлімдеді. Орыс қорғаныс министрлігі Мәскеуде өткен баспасөз конференциясында құлатылған Storm Shadow зымыранының бөліктерін көрсетті. 2020 жылдың шілдесіндегі екінші Ливия азаматтық соғысы кезінде Аль-Ватия әуе базасына жасалған шабуылда Эмираттық Mirage немесе Мысырлық Rafale ұшақтарымен орналастырылған Storm Shadow зымыралары қолданылған болуы мүмкін деген болжам бар. Халықаралық деңгейде танылған Ұлттық келісім үкіметін қолдаған түрік әскери қызметкерлері орналасқан базаға жасалған шабуыл бірнеше түрік сарбазының жаралануына, олардың MIM 23 Hawk әуе шабуылына қарсы зымыран жүйелері мен KORAL электрондық соғыс жүйесінің жойылғанына әкелді. 2021 жылдың 11 наурызында Кипрдегі Акротири әуе базасынан ұшқан екі Royal Air Force Typhoon FGR4 ұшағы Ирактың солтүстігіндегі Эрбиль қаласының оңтүстік-батысындағы үңгір кешенін нысанаға алды, онда көптеген ИСИД содырларының бар екені хабарланды, бұл Typhoon ұшағынан Storm Shadow зымырасын алғаш рет қолдану болды.
Украинаның пайдалануы
2023 жылдың 11 мамырында Ұлыбритания Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Украина әскеріне Storm Shadow зымырандарын жеткізетінін мәлімдеді. Бұл, 2023 жылдың ақпан айында Ұлыбританияның Украинаның инфрақұрылымына қарсы ресейлік шабуылдарға жауап ретінде Украинаға ұзақ қашықтықты зымырандар жіберу туралы уәдесінен кейін болды. Украина мұндай қаруды Ресей аумағында қолданбайтынын мәлімдеді. Ұлыбританияның қорғаныс министрі Бен Уоллес бұл жеткізілімді "Ресейдің эскалациясына пропорционал жауап" деп сипаттады, сондай-ақ ресейліктердің Kh 47M2 гипердыбыстық зымыраны, 3M 54 Калибр зымыраны және Shahed 136 бір бағытты шабуыл дроны сияқты одан да ұзақ қашықтықтағы қару-жарақтарды қолданғанын атап өтті. Storm Shadow зымырандарын беру украин әскеріне маңызды күш қосады, себебі олар бұрынғыдан әлдеқайда ұзын қашықтықтан нысаналарды – оккупацияланған Қырымдағы басқару және логистикалық орталықтарды, соның ішінде Ресейдің майданға қолдау көрсету қабілетін бұзу үшін соққыға түсіре алады. Ұзақ уақыттан кейін Франция да Украинаға SCALP EG, яғни зымыранның өзінің нұсқасын жеткізетінін мәлімдеді. Франция Ресей аумағына нұқсан келтіретін қару-жарақ жеткізбейтінін айтты. Ұлыбритания 18 мамырда Украинаның Storm Shadow зымыранын сәтті қолданғанын растады. Франция зымырандарын Украинаға нақты қашан жеткізгені туралы ақпарат жарияланбаса да, Украинаның Франциядағы елшісі Вадим Омельченко 22 тамызда LB.ua сайтына берген сұхбатында Франция президенті Эммануэль Макрон уәделеген барлық SCALP зымырандарының мамыр айындағы жариялауға дейін жеткізілгенін растады. Омельченко сондай-ақ зымырандардың алғашқы партиясы (кейбір дереккөздер 50 дананы атады) өте тиімді екенін және Франция SCALP зымырандарын жеткізуді жалғастыратынын мәлімдеді. Бұрын, 6 тамызда Чонгар боғазындағы теміржол көпіріне шабуылдан кейін бірнеше күн өткен соң, SCALP зымыранының Украинадағы операциялық екендігі, шабуылда қолданылғаны және Украинаның Су-24 бомбалаушыларымен сәтті интеграцияланғаны визуалды түрде расталды. Ресей Украинаның 13 мамырда Луганскідегі өнеркәсіптік нысандарға шабуыл жасау үшін Storm Shadow зымырандарын қолданғанын мәлімдеді. Ресейлік "Известия" газетінің хабарлауынша, зымырандар арнайы модификацияланған Су-24 ұшақтарынан ұшырылады және МиГ-29 және Су-27 истребительдерімен қорғалады. Украиналық басшылық Ресейдің әуе қорғанысын жаңылыстыру және ұшақтар мен қару-жарақтың жойылуын болдырмау үшін беспілоттік ұшқыштар мен ADM 160 MALD алдау құрылғыларын пайдаланады. Украинаның қорғаныс министрі Олексей Резников Су-24 ұшағын Украина әуе күштерінің Storm Shadow зымыранын ұшыру платформасы ретінде растады және Су-24MR ұшағының суретін, оның әрбір қанатында зымыран бар екенін Twitter-де жариялады. Пайлонға зейнеткерлікке шығарылған RAF Tornado GR4 ұшағынан алынған адаптер орнатылған. Резников мамыр айының соңында зымырандардың нысаналарының 100% соққыға түскенін айтты, бірақ Ресей қорғаныс министрлігі кейбіреуін атып түсіргенін мәлімдеді. 12 маусымда Storm Shadow зымыранының шабуылы салдарынан Запорожье облысында генерал-майор Сергей Горячев қаза тапты. Ол 35-ші жалпы әскерлік армия штабының бастығы болған. 22 маусымда Қырымды Херсон облысымен байланыстыратын Чонгар көпіріне ресейлік логистиканы бұзу мақсатымен Storm Shadow зымыраны соқты. Шілде айының басында Запорожьеде зардап шеккен Storm Shadow зымыранының сынықтары табылды. ТАСС агенттігі Ресей күштері зымыранды атып түсіріп, оның дизайнын зерттеу және қарсы шараларды әзірлеу үшін қалдықтарын жинап алғанын хабарлады. 2023 жылдың 9 шілдесінде Storm Shadow/SCALP зымыраны Ресейдің әуе қорғанысымен атып түсіріліп, кейін басып алынды. 2023 жылдың 29 шілдесінде Storm Shadow немесе SCALP зымыраны Қырымды Херсон облысымен байланыстыратын Чонгар боғазындағы теміржол көпіріне соқты, көпірге жақын жерде екі жолдың арасына құлады. 2023 жылдың 13 қыркүйегінде Севастополь портына жасалған шабуылда Storm Shadow және/немесе SCALP зымырандары қолданылып, "Ростов на Дону" су асты кемесіне және "Минск" десанттық кемесіне (кейбір дереккөздерге сәйкес, жөндеуге келмейтіндей ауыр зақым келтірді) ауыр зақым келтірді. 2023 жылдың 22 қыркүйегінде кем дегенде үш Storm Shadow және/немесе SCALP зымыраны Севастопольдегі Қара теңіз флоты штаб-пәтеріне соқты. Украина әскерінің мәліметінше, зымырандық шабуыл Ресей теңіз күштерінің басшылығының кездесуіне бағытталған. "Ресейдің Қара теңіз флоты штаб-пәтеріне соққы бергеннен кейін 34 офицер, оның ішінде Ресейдің Қара теңіз флотының қолбасшысы қаза тапты", - деді олар. Соколовтың қазасы туралы ресми мәлімдеме жоқ болғанымен, шабуылдан кейін оның тірі екенін көрсететін сенімді деректер де табылмады. Олар сондай-ақ шабуыл салдарынан кем дегенде 100 ресейлік әскери қызметкері жараланғанын мәлімдеді. 2023 жылдың 26 желтоқсанында Ресей басып алған Феодосия портына қарсы екі Storm Shadow және/немесе SCALP зымыраны ұшырылған деп хабарланды, нәтижесінде "Новочеркасск" десанттық кемесіне соқты және өртке түсті. 2024 жылдың 16 қаңтарында Эммануэль Макрон Франция Украинаға тағы 40 SCALP зымыранын жеткізетінін мәлімдеді.
Қара Шахин
Франция Біріккен Араб Әмірліктеріне экспорттау үшін және оның Мираж 2000 ұшақтарымен пайдалану үшін әзірлеген, зымырандық технологияны бақылау режимінің талаптарына сәйкес келу үшін қашықтығы қысқартылған өзгерістер енгізілді. SCALP/Storm Shadow-ды толықтыру мақсатында құрлықтағы шабуыл операциялары үшін жаңа француз әскери кемелері мен су асты кемелеріне орналастырылатын, күштірек терең нысананы жоюға арналған теңіз зымыранын әзірлеуді бастады. Бұл Missile de Croisière Naval (MdCN), бұрын SCALP Naval деп аталған, 2017 жылы француз FREMM көп мақсатты фрегаттарында, ал 2022 жылдың маусым айында S-те қолданысқа енді. SCALP сияқты ұшақтан емес, тікелей кемеден ұшырылатындықтан, MdCN ұшыру кезеңінде кемеден шығу үшін және бастапқы жылдамдық алу үшін күшейткіш қолданады.
Ауыстыру
2016 және 2018 жылдар аралығында Франция мен Ұлыбритания Франция Әуе және Ғарыш күштері мен Корольдік Әуе күштері үшін Storm Shadow / SCALP зымыранын, сондай-ақ Француз Әскери-теңіз күштері мен Корольдік Әскери-теңіз күштері үшін Exocet және Harpoon кемеге қарсы зымырандарын алмастыру бойынша бірлескен әзірлеме жұмыстарын бастады. 2022 жылға қарай бағдарлама екі толықтыратын тұжырымдаманы қарастырды: дыбыс жылдамдығынан төмен, аз байқалатын зымыран және дыбыс жылдамдығынан жоғары, жоғары маневрлі зымыран. 2023 жылдың 20 маусымында Париж әуешолуында Италия бағдарламаға қосылу ниетін білдіретін хатқа қол қойды. Италия қараша айында бастапқы қаржылық үлесін растады, сонымен қатар бағдарлама 2028 жылға дейін терең нысанаға шабуылдай алатын құрлыққа шабуыл зымыранын және 2034 жылға дейін кемеге қарсы зымыранды өндіретіні туралы хабарланды.
Операторлар
100-ден астам Египет әуе күштеріне Dassault Rafale келісімінің аясында жеткізілді. 300 км-ден аз қашықтықта. 1998 жылы Франция әуе және ғарыш күштеріне 500 SCALP зымыраны тапсырыс берілді. 2006 жылы 50 MdCN және 2009 жылы тағы 150 MdCN француз әскери-теңіз күштеріне тапсырыс берілді. 90 данасы 2000 және 2003 жылдары Грекия әуе күштеріне тапсырыс берілді. 2022 жылы Dassault Rafale F3R келісімі аясында тағы да көп тапсырыс беріліп, жеткізілді. 1999 жылы "Aeronautica Militare" үшін 200 дана тапсырыс берілді. 140 данасы 2015 жылы Катар әуе күштеріне тапсырыс берілді. Сауд Арабиясы әуе күштеріне тапсырыс берілген саны белгісіз. Ұлыбритания және Франция үкіметтері 2023 жылдың мамырында 2022 жылдан бері Украинаға басып кірген Ресейге қарсы Украинаға Storm Shadow зымырандарын жеткізуге келісті. Зымырандар Украина әуе күштерінің Су-24 шабуылдық ұшақтарына енгізілді (Ұлыбританияда Tornado компоненттері қолданылды). 2024 жылдың сәуірінде Италия өзінің Storm Shadow зымырандарының бір бөлігін жеткізедіін мәлімдеді. Біріккен Араб Эмираттарының әуе күштеріне 1997 жылы тапсырыс берілген саны белгісіз. "Қара Шахин" деп аталады. "The Independent" газеті Корольдік әуе күштеріне 700-1000 дана арасында тапсырыс берілгенін болжады.