Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Организмдердің экологиялық қауымдастығы
Ecological community of organisms
Ғылыми экологияда климакс қауымдастығы немесе климаттық климакс қауымдастығы – өсімдіктер, жануарлар және саңырауқұлақтардан тұратын, белгілі бір аймақтағы өсімдіктердің дамуының экологиялық іздестік процесі арқылы уақыт өте келе тұрақты жағдайға жеткен қауымдастық үшін тарихи термин. Бұл тепе-теңдіктің тууына себеп – климакс қауымдастығы сол аймақтағы орташа жағдайларға ең жақсы бейімделген түрлерден құралған. Бұл термин кейде топырақ дамуында да қолданылады. Алайда, "тұрақты жағдай" көбінесе ұзақ мерзімді қарастырғанда шындықтан гөрі көрінеу болып шығады. Бұл тұрғысынан, бұл пайдалы ұғым болып қала береді. Аймақтық климатқа байланысты анықталатын жалғыз климакс идеясын Фредерик Клементс 1900 жылдардың басында ұсынды. Іздестіктің алғашқы талдауын 1899 жылы Генри Коулз жасады, бірақ "климакс" терминін іздестіктің идеалды соңғы нүктесін сипаттау үшін Клементс қолданды.
In scientific ecology, climax community or climatic climax community is a historic term for a community of plants, animals, and fungi which, through the process of ecological succession in the development of vegetation in an area over time, have reached a steady state. This equilibrium was thought to occur because the climax community is composed of species best adapted to average conditions in that area. The term is sometimes also applied in soil development. Nevertheless, it has been found that a "steady state" is more apparent than real, particularly across long timescales. Notwithstanding, it remains a useful concept. The idea of a single climax, which is defined in relation to regional climate, originated with Frederic Clements in the early 1900s. The first analysis of succession as leading to something like a climax was written by Henry Cowles in 1899, but it was Clements who used the term "climax" to describe the idealized endpoint of succession.
Фредерик Клементс "климакс" сөзін қолданған
Клементс жеке организмдердің онтогенетикалық дамуына ұқсас экологиялық қауымдастықтың кезекті дамуын сипаттады. Клементс өте қарапайым организмдермен ғана салыстыруды ұсынды. Кейінгі экологтар экологиялық қауымдастықтың "суперорганизм" екендігі туралы идеяны дамытты, тіпті кейде қауымдастықтар күрделі организмдерге гомолог болуы мүмкін екенін айтты және әрбір аймақ үшін жалғыз ғана кульминациялық типті анықтауға тырысты. Ағылшын ботанигі Артур Тансли бұл идеяны "поликлимакс" арқылы дамытты – белгілі бір климаттық аймақта эдафикалық факторлармен анықталатын, бірнеше тұрақты соңғы нүктелер. Клементс бұл соңғы нүктелерді климакс емес, басқаша атады және олардың тұрақты емес екенін ойлады, себебі анықтама бойынша климакс өсімдіктері берілген аймақтың климатына ең жақсы бейімделген. Генри Глисонның Клементстің организмдерді салыстыруға қарсы алғашқы сын-тегеуріндері мен өсімдіктерді сипаттаудың басқа да стратегиялары 1950 және 1960 жылдардағы зерттеулермен толыққанша расталғанша, бірнеше онжылдық бойы назарсыз қалды. Осы аралықта климакс теориясы теориялық экология мен өсімдік шаруашылығына терең сіңіп кетті. Клементстің преклимакс, постклимакс, плагиоклимакс және дисклимакс сияқты терминдері белгілі бір аймақ үшін идеалды климакстан ауытқуларға ұшыраған көптеген қауымдастықтарды сипаттау үшін қолданылып келді. Көбінесе бұл көзқарастар оған жатқызылғанымен, Клементс климакс қауымдастықтарының міндетті түрде болуы керек екенін, немесе экологиялық қауымдастықтағы түрлердің физиологиялық тұрғыдан тығыз байланысқан екенін, немесе өсімдік қауымдастықтарының уақыт және кеңістікте анық шекаралары бар екенін ешқашан айтқан емес. Керісінше, ол белгілі бір аймақтағы өсімдіктерді сипаттау үшін бастапқы тұжырымдамалық нүкте ретінде қоршаған ортаның белгілі бір идеалды жағдайларына ең жақсы бейімделген өсімдіктер түрінің кульминациялық қауымдастығы идеясын қолданды. Кейбір жағдайларға ең жақсы бейімделген түрлердің сол жағдайлар туғанда пайда болуы мүмкін екеніне сенуге жеткілікті себептер бар. Бірақ Клементстің көптеген еңбектері сол идеалды жағдайлар орын алмағанда не болатынын сипаттауға арналған. Мұндай жағдайларда идеалды климакстан өзге өсімдіктер жиі кездеседі. Бірақ осы өсімдіктердің әртүрлі түрлерін де климакс идеалынан ауытқу ретінде сипаттауға болады. Сондықтан Клементс өсімдіктердің түрлі себептерін сипаттауға және олардың нәтижесінде климакс емес, әртүрлі күйлерін қабылдауына арналған теориялық терминдердің кең сөздігін жасады. Оның экологиялық күрделілікпен күресу әдісі – өсімдіктердің идеалды түрін, яғни кульминациялық қауымдастықты анықтап, осы идеалдан ауытқу ретінде өсімдіктердің басқа түрлерін сипаттау болды.
Clements described the successional development of an ecological community comparable to the ontogenetic development of individual organisms. Clements suggested only comparisons to very simple organisms. Later ecologists developed this idea that the ecological community is a "superorganism" and even sometimes claimed that communities could be homologous to complex organisms and sought to define a single climax type for each area. The English botanist Arthur Tansley developed this idea with the "polyclimax"—multiple steady state end points, determined by edaphic factors, in a given climatic zone. Clements had called these end points other terms, not climaxes, and had thought they were not stable because by definition, climax vegetation is best adapted to the climate of a given area. Henry Gleason's early challenges to Clements' organism simile, and other strategies of his for describing vegetation were largely disregarded for several decades until substantially vindicated by research in the 1950s and 1960s (below). Meanwhile, climax theory was deeply incorporated in both theoretical ecology and in vegetation management. Clements' terms such as pre climax, post climax, plagioclimax and disclimax continued to be used to describe the many communities which persist in states that diverge from the climax ideal for a particular area. Though the views are sometimes attributed to him, Clements never argued that climax communities must always occur, or that the different species in an ecological community are tightly integrated physiologically, or that plant communities have sharp boundaries in time or space. Rather, he employed the idea of a climax community—of the form of vegetation best adapted to some idealized set of environmental conditions—as a conceptual starting point for describing the vegetation in a given area. There are good reasons to believe that the species best adapted to some conditions might appear there when those conditions occur. But much of Clements' work was devoted to characterizing what happens when those ideal conditions do not occur. In those circumstances, vegetation other than the ideal climax will often occur instead. But those different kinds of vegetation can still be described as deviations from the climax ideal. Therefore, Clements developed a very large vocabulary of theoretical terms describing the various possible causes of vegetation, and various non climax states vegetation adopts as a consequence. His method of dealing with ecological complexity was to define an ideal form of vegetation—the climax community—and describe other forms of vegetation as deviations from that ideal.
"Климакс" сөзін қолдану
Климакстық теорияның толыққанды қабылдамауына қарамастан, 1990 жылдары климакс тұжырымдамаларын пайдалану кейбір теориялық экологтардың арасында қайтадан кеңінен қолданыс тапты. Көптеген авторлар мен табиғатты жақсы көретіндер "климакс" терминін жұмсақ түрде қолданып, оны жетілген немесе ескі өсу қауымдастықтары деп атауға болады. "Климакс" термині теңіз макроомыртқасыздары қауымдастықтарының соңғы сатысын сипаттау үшін де қолданылады. Сонымен қатар, кейбір заманауи экологтар бұрынғы жергілікті түрлердің қайтадан енгізілуіне бәсекелес түрде кедеріс келтіретін, жағымпаз түрлер басымдығын көрсететін экожүйені сипаттау үшін әлі де "дисклимакс" терминін қолданады. Бұл түсінік Климентстің климакс туралы алғашқы түсіндірмесінен алынған, ол сыртқы түрлердің енуіне қарсы тұратын экожүйеге қатысты. "Дисклимакс" термині Клементс (1936) тарапынан контексте қолданылған, және бұл антропогендік құбылыс болғанына қарамастан, нағыз климакс қауымдастығының қалыптасуы мен дамуына кедеріс келтіретін сияқты, табиғатта байқалатын климаксқа жалғыз мысалдың бірі болып табылады.
Despite the overall abandonment of climax theory, during the 1990s use of climax concepts again became more popular among some theoretical ecologists. Many authors and nature enthusiasts continue to use the term "climax" in a diluted form to refer to what might otherwise be called mature or old growth communities. The term "climax" has also been adopted as a description for a late successional stage for marine macroinvertebrate communities. Additionally, some contemporary ecologists still use the term "disclimax" to describe an ecosystem dominated by invasive species that competitively prevent the re introduction of once native species. This concept borrows from Clements' earliest interpretation of climax as referring to an ecosystem that is resistant to colonization by outside species. The term disclimax was used in context by Clements (1936), and despite being an anthropogenic phenomenon which prevents the facilitation and succession to a true climax community, it is one of the only examples of climax that can be observed in nature.