Кіріспе
Вальядолид (майя тілінде Sakiʼ) – Мексиканың Юкатан штатының шығыс аймағында орналасқан қала. Ол Вальядолид муниципалитетінің орталығы болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 56 494 адамды құрайды (штаттағы үшінші ірі қауымдастық, Канасиннен кейін), ал муниципалитетте 85 460 адам тұрады. Вальядолид штат астанасы Меридадан шамамен 170 км (105 миль) шығысқа, Чичен-Ицадан 40 км (25 миль) шығысқа және Канкундан 150 км (93 миль) батысқа қарай орналасқан. 2012 жылдың 30 тамызында Вальядолид Федералдық Туризм хатшылығы бастаған Pueblo Mágico бағдарламасына қосылды.
Valladolid (baʝaðoˈlið; Sakiʼ in Maya) is a city located in the eastern region of the Mexican state of Yucatán. It is the seat of Valladolid Municipality. As of the 2020 census the population of the city was 56,494 inhabitants (the third largest community in the state after Kanasín), and that of the municipality was 85,460. Valladolid is located approximately 170 km (105 mi) east of the state capital Mérida, 40 km (25 mi) east of Chichén Itzá, and 150 km (93 mi) west of Cancún. On August 30, 2012, Valladolid became part of the Pueblo Mágico promotional initiative led by the federal Secretariat of Tourism.
Тарих
Ол Испанияның сол кездегі астанасы Вальядолидтің атымен аталған. Атауы араб тіліндегі "аль-Валид қаласы" дегенді білдіретін "Балад әл-Валид" (بلد الوليد) сөзінен шыққан. Вальядолидті Юкатан жерінде испан конкистадоры Франсиско де Монтехоның жүрегі туған інісі 1543 жылғы 27 мамырда қазіргі қаладан шалғай орналасқан, Тизимин муниципалитетіндегі Чоак-Ха лагунасында құрған. Алғашқы испан қоныс салушылары бастапқы орналасқан жердегі масалар мен ылғалдылыққа шағымданып, қаланы ішкі аймаққа көшіруді сұрады. 1545 жылғы 24 наурызда Вальядолид қазіргі орнына көшірілді, ол Мая қаласы Zací немесе Zací Val орнында салынды, оның ғимараттары испан отарлық қаласын салу үшін тастарды қайта пайдалану үшін бұзылды. Келесі жылы Майя халқы көтеріліс жасады, бірақ Меридадан келген қосымша испан әскерлерінің көмегімен көтеріліс басылды. 1705 жылы жергілікті Майялар тағы да көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілісшілер қалалық шенеуніктердің бірнешеуін, соборда паналағандарын өлтірді. Көтеріліс басылғаннан кейін собордың рухани тұрғыдан зардап шеккені айтылды және ол қиратылды. Келесі жылы жаңа собор салынды, ол бүгінге дейін сақталған; ол Юкатандағы көптеген отарлық шіркеулердің батысқа қарауынан өзгеше, солтүстікке қаратылған. 1840 жылы Вальядолидтің халқы 15 000 адамды құрады. 1847 жылғы қаңтарда жергілікті Майялар көтеріліс жасап, сексенге жуық ақ адамды өлтіріп, үйлерін тонады. Майя ақсүйегінің бірі ату отрядымен аталғаннан кейін, көтеріліс жалпы көтеріліске ұласты. Оған Тихосуконың батабы Хасинто Пат және жақын маңдағы Ичмулдың Сесилио Чи басшылық етті. Қала мен айналасындағы аймақ Юкатанның Касталық соғысы кезінде қаһарлы шайқастардың ошағы болды, және Ладино күштері 1848 жылғы 14 наурызда Вальядолидті тастап кетуге мәжбүр болды, ал Меридаға жеткенше олардың жартысы тықсыруылға ұшырады. Қала Майя көтерілісшілерімен тоналып, бірақ соғыс кезінде қайта басып алынды. ХХ ғасырдың басына дейін Вальядолид Юкатан түбегіндегі үшінші ірі және маңызды қала болып саналды (Мерида мен Кампешеден кейін). Ол ескі қалада көптеген испан стиліндегі сарайлары бар, бай Криолло халқына ие болды. Вальядолид "Шығыстың сұлтаны" деген лақап атымен кеңінен танымал болды.
Көрікті жерлер
Вальядолид – Юкатан түбегінің тарихы мен мәдениетін зерттеуге танымал қала. Көрікті жерлердің ішінде колониялық дәуірдегі бұрынғы монастырь және Сан-Бернардино-де-Сиена шіркеуі (Сан-Бернардино-де-Сиенаның құрметіне аталған) бар, оны 1552 және 1560 жылдар аралығында Франциска миссионерлері Сисал ауданында салған. Вальядолидтің орталығында қаланың басты алаңында орналасқан Сан-Сервацио соборы (әулие Серватийдің есімімен аталған). Қаланың торлы жол жүйесінің ортасында Франсиско Кантон Росадо атындағы басты алаң орналасқан, оны мейрамханалар мен дүкендер қоршап тұрады және Юкатан түбегіне тән "силлас ту и йо" орындықтарымен толтырылған. Қаланың ортасына жақын орналасқан Ценоте Заки – келушілер зерттеп, суға түсе алатын ландшафтыланған табиғи сулы жерасты шұңқыры. Ценоте Заки аумағында сонымен қатар мейрамхана мен қолөнершілердің қолөнер бұйымдарын сататын дүкендері бар. Вальядолид – Чичен-Ица және Экʼ Балам сияқты жақын жердегі маңызды майя руиндарына, сондай-ақ Ик-Кил кенотына саяхаттау үшін ыңғайлы база болып табылады. Көптеген маңызды нысандар ағылшын тілді туристерге қолайлы болуы үшін екі тілде белгіленген.
Гастрономия
Аймақтың ең танымал тағамдары: Lomitos de Valladolid – жаңа томат соусындағы шошқа еті; Cochinita pibil – ахиоте және дәмдеуіштермен маринадталған, банан жапырағына оралған, содан соң мангалда немесе жерде пісірілген ет; lechon al horno, bistek de cazuela, relleno negro – күйдірілген чили мен көкөністерден жасалған қою соуспен пісірілген түйеқұс еті, қайнатылған жұмыртқа қосылған; frijol con puerco және escabeche соусындағы тауық. Вальядолид өзінің longaniza шұжығымен де белгілі, ол дәстүрлі дәмдеуіштермен жасалған шошқа етінен жасалған салам. Жергілікті дәстүрлі тәттілер аймақтың өнімдерінен – бал, кокос, жүгері және т.б. – дайындалады. Дәстүрлі балмұздақ та өте танымал. Ең көп таралған дәмдер – кокос, жүгері және гуанабана, мамей сапоты сияқты аймақтың жемістері.
Климат
Юкатан түбегіндегі климат ыстық және құрғақ. Жылдың көп бөлігінде ыстық және басым желдермен тропикалық жаңбырлар жауады. Вальядолид қаласы тропикалық ылғалды және құрғақ климат аймағында орналасқан. Қала Рактер тропигіне жақын және шығыстан соққан желдердің әсеріне бейім. Вальядолидтің климаты жылы, ал ылғалдылығы жыл мезгіліне қарай орташадан жоғары болады. Жылдық орташа ең жоғары температура 33°C (91°F) құрайды, қаңтар айында 28°C (82°F) дейін төмендесе, мамыр айында 36°C (97°F) дейін жетеді. Алайда, бұл кезде температура кейде 38°C (100°F) жоғары көтеріледі. Ең төменгі температура қаңтарда 18°C (64°F), мамыр және маусым айларында 23°C (73°F) шамасында болады. Вальядолидтің ішкі аймақта және теңіз деңгейінен төмен орналасуының нәтижесінде, қала жағалау аймақтарына қарағанда бірнеше градусқа ыстық болады. Жаңбырлы маусым маусымнан қазанға дейін созылады, ол Мексика муссонымен байланысты, ол жылы, ылғалды ауаны құрлыққа тартады. Бұл кезеңде шығыстан келетін толқындар мен тропикалық дауылдар да аймаққа әсер етеді.
Көлік
Вальядолид қаласының көшелері торлы жүйемен салынған және федералды тас жолдар арқылы айналағы аймақтармен байланыстырылған. 180-ші тас жол және оның ақылы бөлігі екеуі де қаладан өтеді, Канкунмен және археологиялық ескерткіштермен байланыс құрады. Қала орталығында орналасқан Autobuses de Oriente автобус стансасы Вальядолидті Юкатан түбегінің басқа да аймақтарымен байланыстырады.