Кіріспе

Швейцариялық драматург және романист (1911–1991)

Макс Рудольф Фриш (15 мамыр 1911 – 4 сәуір 1991) – швейцариялық драматург және романист. Фриштің шығармалары жеке бастың, өзіндік ерекшеліктің, жауапкершіліктің, моральдық қағидалардың және саяси ұстанымның мәселелеріне арналған. Оның соғыстан кейінгі туындыларында иронияны қолдану маңызды роль атқарады. Фриш Gruppe Olten тобының негіс қалаушыларының бірі болды. Ол 1965 жылы Иерусалим сыйлығымен, 1973 жылы Үлкен Шиллер сыйлығымен және 1986 жылы Нойштадт халықаралық әдебиет сыйлығымен марапатталды.

Алғашқы жылдар және білім

Макс Рудольф Фриш 1911 жылы 15 мамырда Швейцарияның Цюрих қаласында архитектор Франц Бруно Фриш және Каролина Беттина Фриш (қыздығы Уайлдермут) отбасында екінші ұл болып дүниеге келді. Оның әкесінің бұрынғы некесінен Эмма (1899–1972) деген апасы және сегіз жыл үлкен ағасы Франц (1903–1978) болды. Отбасы шағын қарапайым өмір сүрді, бірінші дүниежүзілік соғыста әкесі жұмысынан айырылған соң қаржылық жағдайы нашарлады. Фриш әкесімен эмоционалды жақындық болмады, бірақ анасымен тығыз қарым-қатынаста болды. Орта мектепте Фриш драма жазуға кірісті, бірақ туындылары қойылмады, содан кейін алғашқы әдеби жұмыстарын жойды. Оқу кезінде ол Вернер Конинкспен (1911–1980) танысты, ол кейін белгілі суретші және коллекционер болды. Екеуі өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты. 1930/31 оқу жылында Фриш Цюрих университетінде неміс әдебиеті мен тіл білімін оқыды. Ол баспа және журналистика салаларымен байланыс орнатуға көмектесетін профессорлармен танысты, Роберт Фаэзи (1883–1972) мен Теофил Споерри (1890–1974) – екеуі де жазушы және университет профессорлары, оның үстіне оларға үлкен әсер етті. Фриш университет оны жазушы мамандығына дайындау үшін қажетті білім береді деп үміттенген, бірақ университет білімі бұл мақсатқа жеткізбейтініне көз жеткізді. 1932 жылы отбасының қаржылық қиындықтары күшейгенде, Фриш оқуын тоқтатты. 1936 жылы Макс Фриш Цюрихтегі ЭТХ-да архитектураны оқып, 1940 жылы бітірді. 1942 жылы ол жеке архитектуралық фирмасын ашты.

Журналистика

Фриш 1931 жылы мамыр айында Neue Zürcher Zeitung (NZZ) газетіне алғашқы мақаласын жариялады, бірақ 1932 жылы наурызда әкесінің қайтысы оны анасын күтіп бағу үшін табыс табу мақсатында журналистиканы толық уақытты қызмет етіп таңдауға итермеледі. Ол өмір бойы NZZ газетімен күрделі қарым-қатынаста болды; оның кейінгі радикализмі газеттің консервативті көзқарастарынан күрт өзгеше болды. NZZ-ға ауысуы туралы ойы 1932 жылғы сәуірде жазылған "Was bin ich?" ("Мен кіммін?") атты эссесінде көтеріледі, бұл оның алғашқы тәуелсіз жұмысы еді. 1934 жылға дейін Фриш журналистік қызметін университеттегі оқумен қатар атқарды. Осы кезеңнен оның 100-ден астам туындысы сақталған; олар саяси емес, автобиографиялық сипатта, оның өзіне талдау жасауымен және жеке тәжірибелерімен, мысалы, 18 жасар актриса Эльза Шебестамен болған махаббатының аяқталуымен байланысты. Осы ерте туындыларының көпшілігі Фриш танымал болғаннан кейін жарық көрген жазбалар жинағына енбеді. Фриш олардың көпшілігін тіпті сол кезде тым терең ойлы деп санады және физикалық еңбекке қатысы бар жұмыстарға белсенді түрде араласып, өзін алаңдатуға тырысты, соның ішінде 1932 жылы жол құрылысында жұмыс істеген кезең де бар.

Бірінші романы

1933 жылдың ақпан және қазан айлары аралығында ол Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропаны кеңінен аралап, газеттер мен журналдарға жазған репортаждарымен саяхаттарын қаржыландырды. Оның алғашқы жариялымдарының бірі – «Neue Zürcher Zeitung» газеті үшін Прагада өткен мұзды хоккейден әлем чемпионаты туралы баяндамасы (1933). Одан кейін Будапешт, Белград, Сараево, Дубровник, Загреб, Стамбул, Афина, Бари және Рим қалаларына сапарлады. Осы ауқымды саяхатының нәтижесінде Фриштің 1934 жылы жарық көрген «Юрг Рейнхарт» атты тұңғыш романы жазылды. Онда Рейнхарт автордың өзін-өзі бейнелейді, өмірдің мағынасын табу үшін Балқан аймалына саяхат жасайды. Соңында, басты кейіпкер өзінің толыққанды ересек болуы үшін «ерлік іс» жасауы керектігіне келеді. Ол үй иесінің қатты науқас қызының азапсыз өмірден кетуіне көмектеседі.

Кете Рубенсон және Германия

1934 жылдың жазында Фриш өзінен үш жас кіші Кете Рубенсонмен танысты. Келесі жылы екеуінің арасында махаббат пайда болды. Рубенсон еврей болғандықтан, Германиядағы үкімет тарапынан тудырылған антисемитизм мен нәсілдік заңнама оқуын үзуге мәжбүр еткен соң, Берлиннен оқуын жалғастыру үшін көшіп кеткен еді. 1935 жылы Фриш алғаш рет Германияға сапар шекті. Ол күнделік жүргізді, кейін «Неміс сапарының қысқаша күнделігі» (Kleines Tagebuch einer deutschen Reise) деген атпен жарияланды, онда ол кездескен антисемитизмді сипаттап, сынады. Сонымен қатар, Фриш Гитлер үкіметінің философиясы мен саясатын құрметтеген Герберт Байердің «Тұрмыстың кереметі» (Wunder des Lebens) көрмесіне деген ризашылығын білдірді. (Байер кейін Гитлерді ренжіткендіктен елден қашуға мәжбүр болды). Фриш Германияның ұлттық социализмінің қалай дамитынын болжамады, ал оның саяси көзқарастан алыс алғашқы романдары неміс цензурасынан кез келген қиындықтарсыз Deutsche Verlags Anstalt (DVA) баспасында жарық көрді. 1940 жылдары Фриштің саяси санасы қалыптасып, сыншылдыққа ұшырады. Оның бұрынғыдан ертерек сынға ұшырамай қалғаны Цюрих университетіндегі консервативті ахуалмен байланысты болды, онда бірнеше профессорлар Гитлер мен Муссолиниге ашық симпатия білдірді. Фриш мұндай симпатияға бой жеткізбеді, өйткені ол Кейте Рубенсонмен қарым-қатынаста болды, тіпті олардың махаббаты 1939 жылы оның үйленуден бас тартуынан кейін аяқталғанмен, ол бұл туралы кейіннен түсіндірді.

Сәулет

Фриштың екінші романы "Тыныштықтан жауап" (Antwort aus der Stille) 1937 жылы жарық көрді. Кітап "еркектік әрекет" тақырыбына қайта оралды, бірақ енді оны орта таптың тұрмысының аясында бейнеледі. Автор кітапқа тез арада сын көзбен қарап, 1937 жылы түпнұсқа қолжазбаны өртеп жіберді және 1970 жылдары шығармаларының жинағына оны қосудан бас тартты. Фриш өзінің паспортындағы "кәсібі/мамандығы" деген жолдан "автор" деген сөзді алып тастауды сұрады. Досы Вернер Конинкстің стипендиясымен 1936 жылы әкесінің мамандығы – архитектураны оқу үшін Цюрихтің ЭТХ-на (Eidgenössische Technische Hochschule) түсті. Оның екінші жарияланған романынан бас тарту ниеті 1938 жылы Конрад Фердинанд Майер сыйлығын жеңіп алғаннан кейін күңкейді, сыйлықпен бірге 3000 швейцариялық франк та берілді. Ол кезде Фриш досының жыл сайынғы 4000 франк көлеміндегі жәрдемақысымен күрдеспеніп өмір сүрді. 1939 жылы соғыс басталғанда, ол швейцариялық армияға артиллерияшы ретінде қосылды. Швейцарияның бейтараптығы армиядағы қызметтің толық жұмыс емес екенін білдіргенімен, ел неміс басқындығына қарсы тұруға дайындық үшін жұмылдырылды. 1945 жылға қарай Фриш 650 күн активті қызметте болды. Ол сонымен қатар жазуға да қайта оралды. 1939 жылы "Атлантис" журналында "Әскердің күнделігінен" (Aus dem Tagebuch eines Soldaten) атты туындысы жарияланды. 1940 жылы осы жазбалар "Нан қапшығынан жапырақтар" (Blätter aus dem Brotsack) деген кітапқа біріктірілді. Кітап швейцариялық әскери өмірге және соғыс кезеңіндегі Швейцарияның Еуропадағы орнына сыни көзқарас танытпады, бұл көзқарасты Фриш 1974 жылғы "Қызметтік кітабында" (Dienstbuechlein) қайта қарастырып, түзетуге тырысты. 1974 жылға қарай ол елінің соғыс жылдарында нацистік Германияның мүдделерін қолдауға тым ынталы болғанын қатты сезінді. ЭТХ-да Фриш Уильям Дункельден архитектураны оқыды, оның шәкірттерінің арасында кейінірек швейцариялық архитектураның жұлдыздары атанған Юстус Дахинден мен Альберто Каменцинд те болды. 1940 жылдың жазында диплом алғаннан кейін Фриш Дункельдің архитектуралық студиясында тұрақты жұмысқа орналасып, өмірінде алғаш рет өз үйін алуға мүмкіндік алды. Дункельде жұмыс істеген кезде ол тағы бір архитектор, Гертруд Фриш фон Мейенбургпен танысты және 1942 жылдың 30 шілдесінде олар үйленді. Олардың үш баласы болды: Урсула (1943), Ханс Петер (1944) және Шарлотта (1949). Кейінірек, 2009 жылы жарық көрген "Барлық айналар арқылы құлау" (Sturz durch alle Spiegel) атты кітабында оның қызы Урсула әкесімен арақатынасының қиындықтары туралы ойларын бөлісті. 1943 жылы Фриш 65 үміткердің ішінде Цюрихтің Альбисриден ауданындағы жаңа Летциграбен (кейін Макс Фриш бассейні деп аталды) бассейнін жобалауға таңдалып алынды. Осы маңызды тапсырыс оған бірнеше қызметкерлерімен жеке архитектуралық студиясын ашуға мүмкіндік берді. Соғыс кезеңіндегі материалдардың тапшылығы құрылысты 1947 жылға дейін ықпалдауға мәжбүр етті, бірақ қоғамдық бассейн 1949 жылы ашылды. Қазір ол тарихи ескерткіш ретінде қорғалады. 2006-2007 жылдары ол кең ауқымды жөндеуден өтіп, бастапқы түріне келтірілді. Барлығы Фриш оннан астам ғимаратты жобалады, бірақ олардың тек екеуі ғана салынды. Бірі оның інісі Францқа арналған үй, екіншісі шампунь өндірушісі К. Ф. Ферстерге арналған шалғайдағы үй болды. Ферстердің үйі Фриштың клиентімен кеңеспей негізгі баспалдақтың өлшемдерін өзгерткені туралы айыптауларға байланысты үлкен сот процесіне әкеп соқты. Кейіннен Фриш өзінің "Өрт қосушылар" (Biedermann und die Brandstifter) пьесасындағы басты кейіпкердің прототипі ретінде Ферстерді пайдаланып, кек алды. Фриш жеке архитектуралық студиясын басқарған кезде, оны көбінесе тек таңертең кеңседе табуға болатын. Ол уақытының көп бөлігін және күшін жазуға арнады.

Театр

Фриш студент кезінде Цюрих театрында (Schauspielhaus) тұрақты қонақ болатын. Бұл кезде Цюрихте драманың алтын ғасыры болды, бұл Германия мен Австриядан жер аударылған театр талантының арқасында болды. 1944 жылдан бастап Театр үйінің режиссері Курт Хиршфельд Фришты театр үшін жұмыс істеуге шақырды және оны қолдады. «Санта-Круз» – өзінің 1944 жылы жазылған және 1946 жылы алғаш рет қойылған алғашқы пьесасында, 1942 жылдан бері үйленген Фриш жеке адамның армандары мен құштарлықтарын некелік өмірмен қалай үйлестіру керектігі туралы сұрақ көтерді. 1944 жылы жазған «Менді күйдіретінді жақсы көремін» романында ол көркемөнер өмірінің және ардақты орта таптың өмір сүруінің үйлеспеушілігін атап көрсетті. Романның басты кейіпкері ретінде суретші Юрг Рейнхарт, Фриштің алғашқы романын оқыған оқырмандарға таныс, және көптеген жағынан автордың өзін бейнелейді. Романның соңы жаман аяқталады. Осы бір шиеленістік Фриштің 1945 жылы «Атлантис» баспасында жарық көрген «Бин немесе Пекинге саяхат» (Bin oder Die Reise nach Peking) атты кейінгі баяндамасының орталық тақырыбы болып табылады. Оның театрға арналған келесі екі шығармасы да соғысты бейнелейді. «Қазір олар қайтадан ән салады» (Nun singen sie wieder) пьесасы 1945 жылы жазылса да, оның алғашқы «Санта-Круз» пьесасынан бұрын қойылды. Онда адамгершілікке жатпайтын бұйрықтарға бағынған сарбаздардың жеке кінәсі туралы мәселе қарастырылады және бұл мәселеге қатысты адамдардың субъективті көзқарастары бойынша талқыланады. Қарапайым пікірден аулақ жүретін бұл шығарма 1946-1947 жылдар маусымында Цюрихте ғана емес, сонымен қатар неміс театрларында да қойылды. Ол кездегі және қазіргі кездегі оның туған қаласындағы ықпалды газет «NZZ» газетінің бірінші бетіне бұл шығарма ұлттық социализмнің қорқынышын «көрсеткенін» айтып, оны сынады, ал Фриштің қарсылығын басып шығарудан бас тартты. 1946 жылы жарық көрген «Қытай қабырғасы» (Die Chinesische Mauer) адамзаттың өзінің (содан кейін жаңадан ойлап табылған) атом бомбасымен жойылуы мүмкіндігін зерттейді. Бұл шығарма қатысы бар мәселелерді қоғамдық талқылауға әкелді және бүгін оны Фридрих Дюрренматтың «Физиктер» (1962) және Хайнар Киппардттың «Роберт Оппенгеймер ісі туралы» (In der Sache J. Robert Oppenheimer) шығармаларымен салыстыруға болады, бірақ бұл шығармалардың барлығы қазір көбінесе ұмытылған. Театр режиссері Хиршфельдпен жұмыс істеу Фришке кейінірек оның шығармашылығына әсер еткен жетекші драматургтармен танысуға мүмкіндік берді. Ол 1946 жылы жер аударылған неміс жазушысы Карл Цукмайермен, ал 1947 жылы жас Фридрих Дюрренматтпен кездесті. Өзін-өзі тану мәселелеріне қатысты көркемдік айырмашылықтарға қарамастан, Дюрренмат пен Фриш өмір бойы дос болды. 1947 жылы Фриш Бертольд Брехтпен кездесті, ол неміс театрының және саяси солшылдықтың дойені ретінде қалыптасты. Фриш Брехт шығармашылығының құрметіне ие болғандықтан, аға драматургпен ортақ көркемдік қызығушылықтарға қатысты тұрақты қарым-қатынасқа кірісті. Брехт Фришті көбірек пьеса жазуға шақырды, сонымен қатар көркем шығармашылық жұмыста әлеуметтік жауапкершілікке баса назар аударды. Брехттің әсері Фриштің кейбір теориялық көзқарастарында және оның бір-екі практикалық еңбегінде байқалатын болса да, швейцариялық жазушы ешқашан Брехттің ізбасарларының қатарында болған жоқ. Ол өзінің тәуелсіз ұстанымын сақтады, қазір ол Еуропадағы суық соғыстың алғашқы жылдарында ерекшеленетін поляризацияланған саяси өрнектілікке деген күмәнданушылықпен ерекшеленді. Бұл оның 1948 жылы жазылған «Соғыс аяқталғанда» (Als der Krieg zu Ende war) пьесасында айқын көрінеді, ол Қызыл Армияның басқыншы күштер ретінде куәгерлердің есептеріне негізделген.

Соғыстан кейінгі Еуропадағы саяхаттар

1946 жылғы сәуірде Фриш пен Хиршфельд соғыстан кейінгі Германияға бірге сапар жасады. 1948 жылғы тамызда Фриш Ежи Борейза ұйымдастырған Халықаралық бейбітшілік конгресіне қатысу үшін Бреслау/Вроцлав қаласына барды. 1945 жылға дейін 90% астам халқы неміс тілінде сөйлеген Бреслаудың өзі соғыстан кейінгі Орталық Еуропадағы жағдайдың көрнекті мысалы болды. Польшаның батыс шекарасы орын ауыстырды, ал Бреслаудағы неміс халқы қашып кетті немесе қаладан қуылды, ол енді Вроцлав деген полякша атын алды. Бұл жердегі немістердің орнын ауыстырылған поляк тілінде сөйлейтін адамдар басты, ал олардың бұрынғы поляк жерлері енді кеңейтілген Кеңес Одағының құрамына енді. Еуропалық зиялылардың көптеген өкілдері Шығыс пен Батыс арасындағы саяси келісімді нығайту мақсатымен өткізілген Бейбітшілік конгресіне шақырылды. Фриш конгресс ұйымдастырушыларының бұл шараны тек үгіттеу құралы ретінде пайдаланғанын және «халықаралық қатысушыларға» ештеңе талқылауға мүмкіндік болмағанын тез түсінді. Фриш шара аяқталмас бұрын Варшаваға, жазба кітапшасымен, болып жатқан оқиғалар туралы өз әсерлерін жинау үшін кетті. Бірақ ол үйге келген соң, қатаң консервативті NZZ Фриштың Польшаға сапары арқылы коммунистік көзқарастарды қолдайтынын көрсеткенін және олардың қарапайым тұжырымдамасын жоққа шығарудан бас тартқанын алғаш рет жариялады. Фриш өзінің бұрынғы газетіне олардың арадағы ынтымақтастық аяқталғанын мәлімдеді.

Романшы ретінде табысты

1947 жылы Фриш шамамен 130 толған дәптер жинады, олар «Марионмен күнделік» (Tagebuch mit Marion) деген жинақта жарық көрді. Шын мәнінде, бұл күнделік емес, очерктер жинағы мен әдеби автобиографияның аралас түрі болды. Баспагер Питер Сухркамп оны осы форматты дамытуға ынталандырды, ал Сухркамп өз пікірлерін және жақсартулар бойынша нақты ұсыныстар берді. 1950 жылы Сухркамптың жаңадан құрылған баспасы Фриштің «Тайгебух» кітабының екінші томын шығарды, ол 1946–1949 жылдарды қамтиды. Кітапта саяхаттық жазбалар, автобиографиялық ойлар, саяси және әдеби теорияға арналған очерктер мен әдеби эскиздер жинақталған, олар оның кейінгі көркем шығармаларындағы көптеген тақырыптар мен ағымдарды көріне түсетін етіп бейнелейді. Фриштің «Тайгебухері» «әдеби күнделік» жанрына жаңа серпін бергендігіне сыншылар жағымды баға берді: Фриш еуропалық әдебиеттегі кең таралған үрдістермен байланысудың жаңа жолын тапқандығы айтылды («Anschluss ans europäische Niveau»). Осы шығармалардың сатылымы 1958 жылы жаңа томның жарық көргеніне дейін шамалы болды, сол кезде Фриш романдарының арқасында кітап сатып алушылар арасында жақсы танымал болды. «Тайгебух 1946–1949» 1951 жылы «Граф Одерланд» (Graf Öderland) пьесасымен жалғасты. Оқиғада Мартин есімді мемлекеттік прокурордың өмірі баяндалады. Ол өзінің орта таптық өмірінен жалыққаннан кейін граф Одерланд аңызынан шабыт алып, толық еркіндік іздеуге шығады, ал кедергі келтіргендерді айдаһармен өлтіреді. Ол революциялық бостандық қозғалысының жетекшісіне айналады, бірақ жаңа лауазымымен бірге келген билік пен жауапкершілік оған бұрынғыдан да аз бостандық сыйлайтынын түсінеді. Пьеса сыншылар мен көрермендер тарапынан теріс қабылданды және идеологияны сынау немесе нигилизм ретінде қате түсіндірілді, сондай-ақ Швейцарияның саяси консенсусының қазіргі бағытын қатты сынға алды. Дегенмен Фриш «Граф Одерландты» өзінің маңызды туындыларының бірі деп есептеді: ол оны 1956 және 1961 жылдары сахнаға қайта қойды, бірақ екеуі де көптеген жаңа жанкүйерлер табуға жеткіліксіз болды. 1951 жылы Фриш Рокфеллер қорынан сапарға грант алды және 1951 жылдың сәуірінен 1952 жылдың мамырына дейін АҚШ және Мексиканы аралады. Осы кезеңде «Сүйіспеншілікпен не істейсің?» («Was macht ihr mit der Liebe?») деген жұмыс атауымен жазылған, кейін «Мен Стиллер емеспін» (Stiller) романына негіз болды. Осыған ұқсас тақырыптар «Дон Хуан немесе геометрияға деген махаббат» (Don Juan oder Die Liebe zur Geometrie) пьесасының негізін құрады, ол 1953 жылдың мамырында Цюрих және Берлин театрларында бірдей қойылды. Бұл пьесада Фриш некелік міндеттер мен интеллектуалдық мүдделер арасындағы қайшылық тақырыбына оралды. Басты кейіпкер – Дон Хуанның пародиалық бейнесі, геометрияны зерттеу және шахмат ойнау оның басымдықтарында, ал әйелдер оның өміріне тек уақыт-уақыт кіреді. Оның сезімсіз мінез-құлқы көптеген өлімге әкелгеннен кейін, анти-батыр бұрынғы жезөкшеге ғашық болып қалады. Пьеса танымал болды және мыңнан астам рет қойылды, Фриштің «От қоюшылар» (1953) және «Андорра» (1961) драмаларынан кейін үшінші ең танымал драмасына айналды. «Мен Стиллер емеспін» романы 1954 жылы жарық көрді. Басты кейіпкер Анатоль Людвиг Стиллер басқа біреу болып көрінеді, бірақ сот отырысы барысында швейцариялық мүсінші ретінде өзінің нағыз кім екенін мойындауға мәжбүр болады. Ол өмірінің қалған бөлігін бұрын тастап кеткен әйелімен бірге өткізеді. Роман қылмыстық әдебиет элементтерін шынайы және тікелей күнделік тәрізді баяндау стилімен үйлестіреді. Ол коммерциялық сәттілікке жетті және Фришті романист ретінде кеңінен танымал етті. Сыншылар оның мұқият жасалған құрылымын, перспективаларын және философиялық ойларды автобиографиялық элементтермен біріктіру қабілетін жоғары бағалады. Өнер мен отбасылық жауапкершіліктердің арасындағы қайшылық тақырыбы тағы да көтеріледі. Осы кітап жарық көргеннен кейін Фриш, отбасылық өмірі некеден тыс қарым-қатынастармен белгіленген, отбасын тастап, Мэнндорфқа көшіп, шаруа үйіндегі шағын пәтерде тұрды. Осы кезде жазу оның негізгі табыс көзіне айналды және 1955 жылдың қаңтарында ол сәулет практикасын жабып, толық уақытты бос жазушы ретінде жұмыс істеуге кірісті. 1955 жылдың соңында Фриш «Гомо Фабер» романы бойынша жұмыс істей бастады, ол 1957 жылы жарық көрді. Роман өмірге «техникалық» және ультра рационалды көзқараспен қарайтын инженер туралы. «Гомо Фабер» мектептерде оқулық ретінде таңдалды және Фриштің ең көп оқылатын кітабына айналды. Кітапта Фриштің 1956 жылы Италияға, содан кейін Америкаға (екінші рет, бұл жолы Мексика мен Кубаны да қамтыды) жасаған сапары сияқты саяхат бар. Келесі жылы Фриш Грекияға барды, «Гомо Фабердің» соңғы бөлігі осы жерде оқиғасымен аяқталады.

Драматург ретінде

"От қоюшылар" пьесасының табысы Фришті әлемдік деңгейдегі драматург ретінде таныстырды. Онда төменгі орта тапқа жататын, үйін өрттеп жіберген, бірақ ескерту белгілеріне қарамастан, баспана берген шалғайдағылардың үйін өртеген адам туралы айтылады. Коммунистер Чехословакияны басып алғаннан кейін 1948 жылы пьесаның алғашқы эскиздері жасалып, оның "Күнделік 1946–1949" басылымында жарияланды. 1953 жылы Бавария радиосында (BR) осы мәтінге негізделген радиоспектакль таратылды. Фриштің пьесаның мақсаты – көрермендердің өзіне деген сенімділігін шайқалту, олар осындай қауіп-қатерге тап болғанда міндетті түрде қажетті сақтықпен әрекет етеді деген ойдан айыру. Швейцариялық көрермендер бұл пьесаны коммунизмге қарсы ескерту ретінде түсінді, ал автор өзін дұрыс түсінбегендей сезінді. Кейінгі Батыс Германиядағы премьера үшін ол нацизмге қарсы ескерту ретінде қарастырылған кішкентай қосымшаны қосты, бірақ кейіннен ол алынып тасталды. Фриштің келесі пьесасы "Андорра" эскизі де 1946–1949 жылдардағы "Күнделікте" пайда болды. "Андорра" адамдар арасындағы алдын ала пікірлердің күші туралы айтады. Басты кейіпкер Андри – еврей деп саналатын жас жігіт, оны Андорралық әкесі, Мұғалім, көрші "Қара көйлектерден" құтқарады. Сондықтан бала антисемиттік көзқарастармен күресуге мәжбүр, ал өсіп келе жатқанда ол айналасындағылардың "типикалық еврей" деп санайтын қасиеттерге ие болады. Сонымен қатар, оқиға орын алған шағын ойдан шығарылған елде пайда болатын түрлі жеке екіжүзділіктерді зерттеу бар. Кейіннен Андри әкесінің нағыз ұлы екені және еврей емес екені анықталады, бірақ қала тұрғындары оның алдын ала пікірлеріне тым бейім болғандықтан мұны қабылдамайды. Пьесаның тақырыптары автордың жүрегіне өте жақын болған сияқты: үш жыл ішінде Фриш бес нұсқадан кем емес жазды, ал 1961 жылдың соңында ол алғашқы қойылымын алды. Пьеса сыншылардың да, коммерциялық жағынан да табысты болды. Алайда, әсіресе АҚШ-та ашылғаннан кейін, ол нацистік Холокост батыста жарияланғаннан кейін әлі де өте ауыр болған мәселелерді қажетсіз жеңілдікпен қарады деп ойлағандардың пікіріне қарсы болды. Тағы бір сын – пьесаның тақырыбын жалпы адамзаттың кемшіліктері ретінде ұсынғандықтан, ол соңғы уақыттағы нақты өмірдегі зұлымдықтар үшін нақты неміс кінәлілігінің деңгейін төмендетті. 1958 жылдың шілдесінде Фриш Каринтиялық жазушы Ингеборг Бахманмен танысып, екеуі ғашық болды. Ол 1954 жылы әйелі мен балаларын тастап кеткен, ал енді, 1959 жылы, ол ажырасып кетті. Бахман ресми неке туралы ойды қабылдамағанымен, Фриш оны Римге ертіп келді, ол қазір өмір сүріп жатыр, ал қала 1965 жылға дейін (Фриш үшін) екеуінің өмірінің орталығы болды. Фриш пен Бахманның қарым-қатынасы өте тығыз болды. Фриш жыныстық адалдығын сақтады, бірақ оның серіктесі дәл сол жолмен әрекет ету құқығын талап еткенде қатты қызғанышпен әрекет етті. 1964 жылы жазған "Гантенбейн / Айналар шөлдігі" (Менің атым Гантенбейн) романы және Бахманның кейінгі романы "Малина" екеуі де ғашықтар Уэтикон қаласында тұрған 1962/63 жылдың суық қысында бұзылған осы қарым-қатынасқа жазушылардың реакциясын көрсетеді. "Гантенбейн" некеге тұрып қалғанда "егер" деген күрделі сұрақтарды қояды: тараптардың жеке басы мен өмірбаяны, олардың ортақ некелік өмірінің егжей-тегжейлері ауыстырылады. Бұл тақырып "Малинада" қайталанады, онда Бахманның баяндаушысы өзінің сүйіктісіне "қос" екенін мойындайды (ол өзі, бірақ ол сонымен қатар оның күйеуі, Малина), күйеу мен әйелдің бөлініп кетуіне әкелетін екіжақты "өлiм" болады. Фриш "киім сияқты" баламалы сюжеттерді сынап, сыналған сценарийлердің ешқайсысы мүлдем "әділ" нәтижеге әкелмейді деген қорытындыға келеді. Фриштің өзі "Гантенбейн" туралы жазғандай, оның мақсаты – "адамның шынайылығын көрсету, оны жеке тұлғасына сәйкес келетін ойдан шығарылған тұлғалардың қосындысымен сызылған бос жапсырма ретінде көрсету. Оқиға адамның іс жүзіндегі мінез-құлқымен анықталатындай айтылмаған; ол өзінің ойдан шығарылған шығармаларында өзін-өзі сатсын". Оның келесі пьесасы "Биография: Ойын" (Biografie: Ein Spiel) табиғи түрде жалғасты. Фриш өзінің коммерциялық тұрғыдан өте сәтті "Бидерманн және өрт қоюшылар" және "Андорра" пьесаларының, оның пікірінше, көпшілікке түсініксіз болғаны үшін көңілі қалды. Оның жауабы – пьесаны астарлы әңгіме түрінен алып тастау, ол "Пермутация драматургиясы" ("Dramaturgie der Permutation") деп атаған жаңа көрініс түрін пайдаланды. Ол "Гантэнбейнмен" таныстырған және қазір 1967 жылы жазылған "Биографиямен" алға жылжуда. Пьесаның ортасында өмірін қайтадан бастан бастау мүмкіндігіне ие болған мінез-құлық ғалымы бар, ол екінші рет басты шешімдерді өзгерте алмайтынын байқайды. Пьесаның швейцариялық премьерасын Рудольф Ноэльте қоюға тиіс болған, бірақ Фриш пен Ноэльте 1967 жылдың күзінде, жоспарланған алғашқы қойылымға бір апта қалғанда ұрысып, Цюрихтегі ашылу кешіктірілді. Ақырында пьеса 1968 жылдың ақпанында Цюрихтегі Playhouse-де ашылды, қойылымдарды Леопольд Линдтберг қойды. Линдтберг – танымал және құрметті театр режиссері, бірақ оның "Биография: Ойын" қойылымы сыншыларды да, көрермендерді де әсер етпеді. Фриш көрермендерден күткеннен артық күткенін түсінді. Осы соңғы көңілі толмағаннан кейін Фриш театрлық жазуға тағы он бір жылдан кейін қайта оралды.

Екінші неке және басқа елдерде өмір сүру

1962 жылдың жазында Фриш неміс және роман тілдерін зерттейтін студент Марианна Оеллерспен танысты. Ол 51 жаста болса, ол одан 28 жас кіші еді. 1964 жылы олар Римде бірге пәтерге көшіп, 1965 жылдың күзінде Швейцарияға, Берзона, Тичинода кеңінен жөнделген коттеджге қоныстанды. Келесі он жыл бойы олардың көп уақыты шетелдегі жалға алынған пәтерлерде өтті. Фриш Швейцарияға қатысты сыншыл пікір білдіре берді, бірақ Берзонадағы үйін сақтап, жиі сонда қайта оралып, автор әуежайдан өзінің Jaguar көлігімен жүрді: ол Тичинодағы демалысы туралы айтқандай, "Жылда жеті рет осы жолмен өтеміз, әр жолы бірдей: рульдегі өмірге құштарлық. Бұл – тамаша жер". "Әлеуметтік тәжірибе" ретінде 1966 жылы олар Цюрихтің орталық ауданындағы, қылмыстың жоғары деңгейімен белгілі Аусерсильдегі пәтерлер үйінде уақытша тұрды, бірақ оны тез арада көл жағасына жақын Küsnacht-тағы пәтермен ауыстырды. Фриш пен Оеллерс 1968 жылдың соңында үйленді. Оеллерс болашақ күйеуімен көптеген шетел сапарларына қатысты. 1963 жылы олар «От қосушылар» және «Андорра» спектакльдерінің американдық тұсаукесеріне қатысу үшін АҚШ-қа барды, ал 1965 жылы Иерусалимге сапар шекті, онда Фриш қоғамдағы жеке тұлғаның бостандығы үшін Иерусалим сыйлығымен марапатталды. «Темір перденің» артындағы өмірді тәуелсіз бағалау үшін олар 1966 жылы Кеңес Одағына сапар жасады. Екі жылдан кейін олар жазушылардың съезіне қатысып, сол кездегі Шығыс Германияның белгілі жазушылары Криста және Герхард Вольфпен танысты, олармен ұзақ жылға созылған достық қарым-қатынас орнатты. Үйленгеннен кейін Фриш пен оның жас әйелі көп саяхат жасады, 1969 жылы Жапонияға барды және АҚШ-та ұзақ уақыт тұрды. Осы сапарлардың көптеген әсерлері 1966–1971 жылдарды қамтитын Фриштің «Күнделігінде» жарияланды. 1972 жылы АҚШ-тан оралғаннан кейін жұбайлар Батыс Берлиннің Фриденау ауданында екінші пәтер сатып алды, ол олардың көп уақытын өткізетін жеріне айналды. 1973–1979 жылдар аралығында Фриш осы жердің зияткерлік өміріне белсенді қатысты. Туған жерінен алыс тұру Швейцарияға қатысты оның жағымсыз көзқарасын күшейтті, бұл «Уильям Телль мектептер үшін» (Wilhelm Tell für die Schule) (1970) еңбегінде және оның «Қызмет кітабында» (Dienstbüchlein) (1974) қайтадан көрінді, онда ол 30 жыл бұрын Швейцария армиясында өткен уақытын еске алады. 1974 жылдың қаңтарында «Швейцария отаны ретінде?» деген тақырыпта сөз сөйлеген кезде Швейцарияға қатысты жағымсыз пікірлер көбейді. (Die Schweiz als Heimat?), 1973 жылғы «Шиллер» сыйлығын Швейцарияның Шиллер қорынан қабылдағанда. Өзінің саяси амбициялары болмаса да, Фриш әлеуметтік-демократиялық саясат идеяларына қызығушылық танытты. Ол Германияның канцлері Вилли Брандттың орнын жақында ғана алған Хельмут Шмидтпен дос болды, ол елдің орташа солшыл саясаткерлерінің қадірлі ақсақалына айналды (сондай-ақ бұрынғы қорғаныс министрі ретінде СДПК-ның радикалды солшылдарының наразылығына түсті). 1975 жылдың қазан айында швейцариялық драматург Фриш канцлер Шмидтпен бірге Батыс Германия делегациясының құрамында Қытайға алғашқы сапарын жасады. Екі жылдан кейін, 1977 жылы Фриш SPD партиясының съезінде сөз сөйлеуге шақырылды. 1974 жылдың сәуірінде АҚШ-тағы кітап турнесі кезінде Фриш өзінен 32 жас кіші американдық Элис Локк Кэримен махаббатқа түсті. Бұл Лонг-Айлендтегі Монток ауылында болды, және Монток – автордың 1975 жылы жарық көрген автобиографиялық романының атауы. Кітап оның жеке өміріне, оның ішінде Марианна Оеллерс Фришпен некесіне және американдық жазушы Дональд Бартельммен болған оның қарым-қатынасына арналған. Фриш пен оның әйелі арасында жеке және қоғамдық өмірдің шекарасын қайдан жүргізу керектігі туралы көпшілік алдында дау туды, олар бір-бірінен алыстап, 1979 жылы ажырасты.

Кейінгі өмір және өлім

1978 жылы Фриш ауыр сырқаттан құтылды, ал келесі жылы 1979 жылдың қазанында құрылған Макс Фриш қорын (Max Frisch Stiftung) құруға белсенді қатысып, өзінің мүлкін басқаруды оған сеніп тапсырды. Қордың мұрағаты Цюрихтегі ЭТФ-да сақталады және 1983 жылдан бері жалпы қолжетімді. Фриштің шығармаларында қарттық пен өмірдің өткіншілігі көбірек сезіле бастады. 1976 жылы ол «Триптихон» пьесасын жаза бастады, бірақ ол үш жылдан кейін ғана қойылымға дайын болды. «Триптих» сөзі көбінесе суреттерге қатысты қолданылады, ал пьеса үш триптих тәрізді бөлімнен тұрады, онда көптеген басты кейіпкерлер шартты түрде қайтыс болады. Бұл шығарма алғаш рет 1979 жылдың сәуір айында радиода ойнатылып, алты айдан кейін Лозаннада сахналық тұсаукесерін алды. Франкфурт-на-Майнеде қойылымға рұқсат берілмеді, себебі ол тым саяси емес деп танылды. Венадағы Бургтеатрда өткен австриялық тұсаукесер Фриш үшін сәтті болды, бірақ пьесаның күрделілігі мен ерекше құрылымына қатысты көрермендердің реакциясы әлі де сақтықпен қабылданды. 1980 жылы Фриш Элис Локк Кэримен қайта байланыс жасады және екеуі 1984 жылға дейін Нью-Йорк қаласында және Берзонадағы Фриштің шағын үйінде бірге тұрды. Осы кезде Фриш АҚШ-та құрметті және кейде марапатталған жазушыға айналды. 1980 жылы Бард колледжінен құрметті докторлық дәрежесін, ал 1982 жылы Нью-Йорк қаласы университетінен тағы бір докторлық дәрежесін алды. «Холоцендегі адам» (Der Mensch erscheint im Holozän) повесінің ағылшын тіліндегі аудармасы 1980 жылдың мамырында «The New Yorker» журналында жарияланды және «The New York Times Book Review» журналында 1980 жылғы ең маңызды және қызықты туынды деп танылды. Оқиға зейнеткерлікке шыққан өнеркәсіпшінің ақыл-есінің нашарлауынан және бұрынғы әріптестерімен болған қарым-қатынасының жоғалуынан зардап шегуі туралы. Фриш өзінің қарттыққа жақындаған тәжірибесінен шығармаға шынайылық сыйлай алды, бірақ оның автобиографиялық екенін көрсетуге тырыспады. 1979 жылы «Холоцендегі адам» (неміс тіліндегі басылымда) жарық көргеннен кейін автор жазу дағдарысына тап болды, ол 1981 жылдың күзінде оның соңғы маңызды әдеби туындысы – «Көкжон» (Blaubart) прозалық мәтіні / повесі жарық көргенге дейін аяқталмады. 1984 жылы Фриш Цюрихке оралды, онда ол өмірінің соңына дейін тұрды. 1983 жылы ол өзінің соңғы өмірлік серіктесі Карен Пиллиодпен танысты. Ол Фриштен 25 жас кіші болды. Олардың некесі 1991 жылдың 9 сәуірінде Цюрихтегі Санкт-Петер шіркеуінде өтті. Оның достары Питер Бихсел мен Мишель Сейнгер салтанатта сөз сөйледі. Карин Пиллиод та қысқаша сөз сөйледі, бірақ шіркеудің дін қызметкерінен сөз болмады. Фриш дінге сенбейтін адам болды және діни сенімдерді қажетсіз деп санады. Әскери қызметке шақырылғаннан кейін өмірлік қауіп сезімінен қысым көргендіктен жазудан бас тартуды ойласа да, Фриш 1940 жылы «Нан пакетінен жазбалар» («Blätter aus dem Brotsack») деген атпен жарияланған күнделікті жаза бастады. Бұрынғы туындыларынан айырмашылығы, күнделік түрінде жазылған шығармалар автордың жеке ұстанымдарын тікелей көрсете алады. Осы себепті бұл туынды Фриштің болашақ прозалық шығармаларына әсер етті. Ол 1946–1949 және 1966–1971 жылдарды қамтитын тағы екі әдеби күнделікті жариялады. 1982 жылы басталған күнделіктің қолжазбасы 2009 жылы Фриштің хатшысының қағаздарынан табылды. Жаңадан табылған қолжазба 2010 жылдың наурыз айында Suhrkamp Verlag баспасында жарияланды. Фриштің 3-күнделігінің (Tagebuch 3) фрагментарлық сипатынан баспагер оны Фриштің жобасы ретінде сипаттады: оны Макс Фриш қорының төрағасы Питер фон Матт редакциялады және кеңінен түсіндірді. Фриштің ең маңызды пьесаларының көптегені, мысалы, «Граф Одерланд» (1951), «Дон Хуан немесе геометрияға деген махаббат» (1953), «Өрт сөндірушілер» (1953) және «Андорра» (1961) сахналық пьеса ретінде пайда болғанға дейін бірнеше жыл бұрын 1946–1949 жылдардың күнделігінде (Tagebuch 1946–1949) эскизделген. Сонымен қатар, оның «Мен Стиллер емеспін» (1954), «Homo Faber» (1957) және «Montauk» (1975) романдары кейіпкерлері жазған күнделіктер түрінде жазылған. Сибилл Хайденрайх тіпті «Гантэнбейн / Айналар шөлдігінде» (1964) қолданылған ашық повесть форматы күнделік форматына жақын екенін атап өтті. Рольф Кейзер Фриш 1976 жылы жинақталған шығармаларын жариялауға қатысқанда автор оларды жанр бойынша емес, хронологиялық ретпен топтауға ұмтылғанын айтады: осылайша жинақталған шығармалардың реті күнделіктің хронологиялық сипатын дәл көрсетеді. Фриштің өзі күнделіктің оның проза жазуға деген табиғи көзқарасына сәйкес келетін прозалық форматты ұсынатынын, оны «мұрын пішініндей өзгерте алмайтынын» айтқан. (Пьеса жеке бастылық мәселесіне назар аударады, бұл Фриштің туындыларында жиі кездесетін тақырып.) Нақтырақ айтқанда, Джеймс Ларкин Уайт кейіпіндегі американдық, шындығында Стиллерден ажыратылмаған, бірақ өзін сол адам емес деп күшпен жоққа шығаратын адам, авторды бейнелейді, ол өз туындыларында кейіпкерді өзімен байланыстыра алмайды, бірақ әңгіменің әдеби талаптарына сәйкес оны жасыруға міндетті. Рольф Кейзер күнделік форматы Фриштің ойлар әрқашан белгілі бір тұрғыдан және оның контекстінен туындайтынын, ал әлемді толыққанды көрсетуге немесе тіпті бір өмірді анықтауға тіл жеткіліксіз екенін көрсететінін ең күшті түрде көрсетеді. Прозалық туындыларының уақыт бойынша бөлінуіне келетін болсақ, Фриштің туындыларын шамамен үш кезеңге бөлуге болады. Оның алғашқы әдеби туындылары 1943 жылға дейін барлық прозалық форматтарды қолданды. Оның арасында көптеген қысқа эсселер мен романдар немесе ұзақ повестьтер болды: «Юрг Рейнхарт» (1934), оның кейінірек жазылған жалғасы «Мен күйіп жатқанды жақсы көремін» (1944) және «Сырдан жауап» (1937) повесі. Осы үш маңызды туындының барлығы автобиографиялық және барлығының ортақ тақырыбы – буржуазиялық тұрақтылық пен «көркем» өмір салты арасында қысылған жас автордың тағдыры, кейіпкерлердің арқылы Фриштің өзінің дилеммасына қатысты әртүрлі нәтижелерді көрсетеді. Фриштің прозалық туындыларының өркендеген кезеңін «Мен Стиллер емеспін» (1954), «Homo Faber» (1957) және «Гантэнбейн / Айналар шөлдігінде» (1964) романдары білдіреді, олардың арасында Стиллер АҚШ-тағы неміс ғалымы Александр Стефанның пікірінше, құрылымы мен мазмұны жағынан ең маңызды және күрделі кітабы болып саналады. Осы үш романның барлығында жеке тұлғаның кімдігі және екі жыныс арасындағы қарым-қатынасқа назар аударылады. Осы тұрғыдан алғанда, «Homo Faber» және «Стиллер» бір-бірін толықтыратын жағдайларды ұсынады. Егер Стиллер басқалардың талаптарын қабылдамаған болса, ол «Homo Faber» романының ультра рационалистік кейіпкері Вальтер Фабердің орнында болар еді. «Гантэнбейн / Айналар шөлдігінде» (Mein Name sei Gantenbein) осы тақырыптың үшінші нұсқасын ұсынады, оның (неміс тіліндегі) атауында көрінеді. «Мен (Стиллер) емеспін» деп батыл түрде айтудың орнына, Гантэнбейннің толық атауы неміс тіліндегі «Konjunktiv II» (шартты сөз) қолданылып, «Менің атым (Гантэнбейн)» деген мағына береді. Кейіпкердің ұмтылысы белгілі бір кімдік іздеуден азырақ бинарлық көзқарасқа, біографиялық және тарихи сценарийлерді сынауға ауысты. Фриш өзі «авторлық бағалауын» берді: «Соңғы үш повестьтің ортақ нәрсесі – олар маған эксперимент жасауға мүмкіндік береді...».

Драмалар

1960 жылдардың басына дейінгі Фриштың драмаларын әдеби сыншы Манфред Юргенсен үш топқа бөліп қарастырады: 1) соғыс жылдарындағы алғашқы туындылар, 2) «Дон Жуан немесе геометрияға деген махаббат» (Don Juan oder Die Liebe zur Geometrie) сияқты поэтикалық пьесалар және 3) диалектикалық шығармалар. Фриш ең көп табысқа осы үшінші топта, әсіресе, «Өрт қосушылар» (1953) астарлы әңгімесінде – Фриш оны «оқытусыз сабақ» деп атады, сондай-ақ «Андорра» (1961) пьесасында жетті. Шындығында, осы екеуі неміс тіліндегі ең сәтті пьесалардың қатарына жатады. Дегенмен, жазушы олардың кеңінен дұрыс түсінілмегендігіне қанағаттанбады. Хейнц Людвиг Арнольдпен сұхбатта Фриш олардың аллегориялық тұрғысынан қатаң бас тартты: «Мен тек қана астарлы форматты қолданғанда, маған бұрыннан белгілі емес ойды жеткізуге міндеттімін деп есептеймін». 1960 жылдан кейін Фриш театрдан алшақтады. Оның кейінгі өмірбаяндық пьесалары «Биография: Ойын» (Biografie: Ein Spiel) және «Триптихон» саяси емес еді, бірақ олар оның бұрынғы драмаларының кең танылуына жете алмады. Өліміне аз уақыт қалғанда ғана Фриш «Жонас және оның қарт серігі» – «Армиясы жоқ Швейцария? Пікірсайыс» диалогының сахналық нұсқасымен саяси мазмұнды қойылыммен сахнаға оралды. Клаус Мюллер Салге үшін Фриштың көптеген сахналық туындыларының ерекшелігі – олардың шынайы жағдайды бейнелеуге бейім еместігі. Керісінше, олар уақыт пен кеңістікпен ойнайтын ойын-сауықтар. Мысалы, «Қытай қабырғасы» (1946) пьесасында әдеби және тарихи тұлғалар араласады, ал «Триптихон» пьесасында тыңдаушылар түрлі өлген адамдардың сөздерін тыңдайды. «Биография: Ойын» (Biografie: Ein Spiel) пьесасында өмірбаяны ретроспективті түрде «түзетіледі», ал «Санта-Крус және граф Одерланд» (Graf Öderland) армандық тізбек элементтерін моральдық ертегінің ерекшеліктерімен үйлестіреді. Фриштың сахналық пьесаларына тән ерекшелік – минималистік декорациялар, сахнаны екі бөлікке бөлу, «грек хоры» мен көрерменге тікелей сөйлейтін кейіпкерлер сияқты тәсілдерді қолдану. Брехттің эпикалық театрына ұқсас, көрермендер сахнадағы кейіпкерлермен өзін-өзі тануға тиіс емес, керісінше, олардың ойларын және болжамдарын оятуға және қоздыруға шақырылады. Алайда, Брехттен айырмашылығы, Фриш аз түсінік немесе жауап ұсынды, көрермендерге өз интерпретацияларын жасауға еркіндік берді. Фриштің өзі жаңа пьеса жазудың ең қызықты бөлігі – тұңғыш нұсқасы екенін мойындады, онда пьеса әлі анықталмаған, ал оның даму мүмкіндіктері кең ашық еді. Сыншы Хеллмут Карасек Фриштың пьесаларында драмалық құрылымға деген сенімсіздік байқады, бұл «Дон Жуан немесе геометрияға деген махаббат» пьесасының театрлық әдістерді қолдануынан көрінеді. Фриш театрдың сенімсіз жақтарына басымдық берді және ашықтықты бағалады. Досы, драматург Фридрих Дюрренматтан айырмашылығы, Фриштің театрлық эффекттерге құштарлығы болған жоқ, олар сценарийдегі күмәндар мен күмәнді ойлардан алаңдатуы мүмкін. Фриш үшін эффекттер кейіпкердің сөз таппауынан, үнсіздік сәтінен немесе түсініспеушіліктен туындады. Ал Дюрренматтың пьесасы ең жаман нәтижеге қарайтын болса, Фриш пьесасының аяқталуы әдетте бастапқы жағдайға оралуды білдіреді: оның басты кейіпкерін күткен тағдыр – тағдырсыз болуы мүмкін.

Стил және тіл

Фриштың стилі оның шығармашылығының әртүрлі кезеңдерінде өзгерді. Оның ертедегі шығармаларына Альбин Цоллингердің поэтикалық бейнесі күшті әсер етті, сонымен қатар белгілі бір еліктеу лирикасы байқалды, бірақ кейінірек өмірде ол одан алыстап, оны «жалған поэтизация» («falsche Poetisierung») деп сынай бастады. Оның кейінгі туындыларында тығыз, саналы түрде әдеміліксіз стиль қолданылды, оны Фриш өзі «жалпы алғанда өте әдеби тілде» («im Allgemeinen sehr gesprochen») деп сипаттады. Уолтер Шенкер Фриштің ана тілін Цюрих диалектісі, швейцар тілінің сол диалектісі деп санайды. Ол жазба және әдеби тіл ретінде танысқан стандартты неміс тілі жазба жұмыстары үшін табиғи түрде басымдыққа ие, бірақ стильдік тәсіл ретінде енгізілген диалекттік вариациялар да жиі кездеседі. Фриштің ерекшелігі – тілдің жеткіліктігіне деген күмәншілігі. «Мен Стиллер емеспін» романында оның басты кейіпкері: «Менің шындығыма тіл жоқ!» («Ich habe keine Sprache für meine Wirklichkeit!») деп айқайлайды. Автор өзінің 1946–49 жылдарғы күнделігінде (Tagebuch 1946–49) одан әрі барады:
Маңыздысы – айтылмаған, сөздердің арасындағы кеңістік, ал осы сөздерді біз әрқашан қосымша мәселелер ретінде енгізе жатамыз, олар біздің ойымыздың негізгі бөлігі емес. Біздің басты мәселеміз әлі де жазылмаған, яғни сіз оны айналып өтесіз. Сіз жағдайды реттейсіз. Сіз нақты тәжірибені ешқашан қамти алмайтын мәлімдемелер жасайсыз: тәжірибенің өзі тілдің қол жеткізбейтін аумағында қалады, ал айтылмаған шындық ең жақсы жағдайда мәлімдемелердің арасындағы кернеу ретінде көрінеді. Вернер Стауффахер Фриштің тілін «адамзаттың айтуға келмейтін шындықты іздеу тілі, визуализация мен зерттеу тілі» деп қарады, бірақ ол шындықтың жасырын сырын ешқашан ашпайды. Фриш Бертольд Брехттің эпикалық театрының қағидаларын өзінің драмаларына да, прозалық шығармаларына да бейімдеді. 1948 жылы ол жатқызу эффектісі туралы ой-толғанысын мына тұжырыммен аяқтады: «Бір күні барлық осы ойларды баяндаушыға жатқызуға құмар боларсыз: жатқызу эффектісінің тілдік қолданылуы, прозаның қасақана ойыншылдығы, неміс тіліндегі көптеген оқырмандардың «әртүрлі тым әдемі» деп табатын және жанашырлықты, байланысты тежейтін, баяндаудағы оқиғаның шын мәнінде болғаны туралы дәстүрлі иллюзияны саботаждайтын шексіз көркемдік». Айта кетерлігі, 1964 жылы жарық көрген «Гантенбейн» («Көліктің шөлі») романында Фриш дәстүрлі баяндау үзділігін қабылдамады, оның орнына бір романның ішінде вариациялар мен мүмкіндіктердің шағын палитрасын ұсынды. «Биография: Ойын» («Biografie: Ein Spiel») (1967) пьесасы театр көрермендеріне ұқсас тәсілдерді ұсынды. «Стиллер» (1954) романында Фриш өзінің «күнделіктерінен» алынған фрагментарлық эпизодтар түрінде шағын қосымша сюжеттерді енгізді. Кейінгі туындыларында Фриш монтаж техникасының бір түрін пайдаланып, «The Holozän» (1979) шығармасында мәтіндердің, жазбалардың және визуалды бейнелердің әдеби коллажын жасады.

Тақырыптар мен мотивтер

Фриштің әдеби шығармалары негізгі тақырыптар мен мотивтерге ортақтас, олардың көпшілігі автордың барлық туындыларында әртүрлі нысанда қайта оралады.

Бейне мен жеке тұлға

Фриш 1946-1949 жылдардың күнделігінде өзінің кейінгі еңбектерінде кездесетін негізгі идеяны айта келеді: "Өзіңе ешқандай бейне жасама, – Құдай бізге бұйырады. Бұл да солай болуы керек: Құдай әр адамның ішінде, тіпті біз байқамасақ та, тіршілік етеді. Осыны қадағалау – біз жасаған күнә, және бұл күнә бізге жақсы көңілмен қарамайынша үнемі жасалады. Бұл жерде Киелі кітаптағы нұсқау адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты қолданылады. Тек махаббат арқылы ғана адамдар бір-бірінің ішкі әлеуетін қабылдауға қажетті өзгергіштік пен жан-жақтылықты көрсете алады. Махаббатсыз адамдар бір-бірін және бүкіл әлемді қарапайым, қалыптасқан бейнелерге дейін кемітеді. Мұндай клишелік бейне өзіне және басқаға қарсы жасалған күнә. Ханс Юрг Лютхи Фриштің шығармаларын осы бейнеге қатысты көзқарасына қарай екі топқа бөледі. Бірінші топта кейіпкердің тағдыры қарапайым бейнемен өмір сүру болып табылады. Мысалы, «Андорра» (1961) пьесасында Андри, басқа кейіпкерлер тарапынан (бұрыс) еврей ретінде танылып, олар тағайындаған тағдырды өтеуге міндетті. «Хомо Фабер» (1957) романында да осыған ұқсас жағдай туындайды, онда басты кейіпкер техникалық «ұльтра рационалды» призмаға қамалып, өмірін сол арқылы өткізуге мәжбүр. Лютхи анықтаған екінші топта махаббатсыз алдын ала белгіленген бейнеден құтылу тақырыбы орталық орын алады. Осы екінші топқа «Мен Стиллер емеспін» (1954) және «Гантенбейн» (1964) романдары кіреді, онда басты кейіпкерлер алдын ала жасалған клишелік өзіндік бейнелерін тастап кету үшін жаңа жеке тұлғалар жасайды. Шын жеке тұлға осы қарапайым бейнеден мүлдем өзгеше. Фриштің пікірінше, әр адам өзіне тән ерекше жекелікпен ерекшеленеді, ол ішкі болмысымен негізделген және оны білдіру және іске асыру қажет. Ол тек жеке адамның өмірі арқылы ғана тиімді болуы мүмкін, әйтпесе жекелік толық емес болады. Өзін-өзі қабылдау және одан кейінгі өзін-өзі іске асыру процесі таңдаудың бостандығын қамтамасыз етеді: «Менің ойымша, адамның ерекшеленетін құндылығы – таңдау». «Өзін-өзі таңдау» – бұл бір реттік әрекет емес, қайта-қайта қарапайым бейнелердің артында «нағыз өзімді» танып, белсендіре беруді талап ететін үнемі жалғасатын шындық. Жеке «мен» назардан тыс қалуы және өмірдің осылайша қалып қоюы мүмкін деген қорқыныш Фриштің ерте шығармаларындағы негізгі тақырыптардың бірі болды. «Өзін-өзі таңдау» сәтсіздігі өзін-өзінен және жалпы адамдық әлемнен шеттетуге әкелуі мүмкін. Тек жеке адамның өмірінің шектеулі кезеңінде ғана жеке өмір толыққанды жүзеге асуы мүмкін, бұл адамды өлімнің шексіз өзгермейтін күйінен алып тастауы мүмкін. «Мен Стиллер емеспін» романында Фриш толыққанды өмірдің критерийін «адам өзімен сәйкес болуы» деп белгілейді. Әйтпесе, ол ешқашан өмір сүрмеген».

Жыныстар арасындағы қарым-қатынастар

Клаус Решке Фриш шығармаларындағы еркек кейіпкерлердің бәрі дерлік бірдей заманауи интеллектуалдық типтің өкілдері екенін айтады: өзіне бейім, шешім қабылдауда қиналатын, өз бейнесіне сенімсіз, көбінесе нақты жағдайларын дұрыс бағаламайтын. Олардың адамдармен қарым-қатынасы агностицизмге дейін сыртымды, олардың оқшауланған, жалғыз өмір сүруіне себеп болады. Егер олар әйелдермен жақын қарым-қатынас құрса, эмоционалды тепе-теңдіктерін жоғалтады, сенімсіз серіктерге айналады, иешіл және қызғанышпен мазаланады. Олар ескірген гендерлік рөлдерді қайта-қайта қабылдап, сексуалдық әлсіздігін шовинизмнің артына жасырады. Осының бәрі кезінде олардың әйелдермен қарым-қатынасы кінә сезімімен көлеңкеленеді. Әйелмен қарым-қатынаста олар "нағыз өмірді" іздейді, одан толықтық пен өзін-өзі жүзеге асыруға қол жеткізеді, жанжал мен масқаралау қайталаудан азат, және жаңалық пен спонтандылық элементтерін ешқашан жоғалтпайды. Мона Кнапптың сөзінше, Фриш шығармаларындағы әйел кейіпкерлері де жиі кездесетін гендерлік стереотиптерге тонады. Фриштің композициялары көбінесе еркек кейіпкерлерге орталықтанған, олардың айналасындағы басты әйел кейіпкерлер, іс жүзінде бір-бірін алмастыратын, құрылымдық және мағыналық функцияларды орындайды. Көбінесе олар "ұлы" және "керемет" деп табынылады, сырттай эмансипацияланған және еркектерден күштірек болып көрінеді. Бірақ шындығында оларды ұсақ мүдделер жетелейді: адалсыздық, ашкөздік және сезімсіздік. Автордың кейінгі шығармаларында әйел кейіпкерлері ішкі қайшылықтарды көрсетпей, бір өлшемді болып келеді. Көбінесе әйелдер ер адамның жеке басын қорқытатын немесе адалсыздыққа ұшыраған объекті ретінде қарапайым рөлге дейін төмендетіледі, осылайша ер адамның табысын немесе сәтсіздігін ынталандырады, соның арқасында еркек кейіпкер өзінің жеке ойларымен айналысуға мүмкіндік алады. Фриш шығармаларындағы еркек-әйел қарым-қатынасындағы әрекет көбінесе әйелден басталады, ал ер адам пассивті, күтуші және ойлы болып қалады. Сырттай әйел ер адамнан сүйіспеншілік күтеді, бірақ шындығында оны қорқынышпен және жек көрумен қарайды. Карин Струк өз феминистік көзқарасынан Фриштің еркек кейіпкерлерінің әйел кейіпкерлеріне жоғары деңгейде тәуелді екенін байқады, бірақ әйелдер оларға жат болып қала береді. Ерлер бастапқыда қарым-қатынастың аяқталуына бағытталған: олар өз кемшіліктері мен уайымдарынан құтылуға тырысқандықтан сүйе алмайды. Олар көбінесе әйелдік бейнелерді өлім бейнелерімен шатастырады, мысалы Фриштің Дон Жуан аңызында: "Әйел маған өлімді еске салады, ол неғұрлым гүлдейді және өркендейді". Әйелмен әрбір жаңа қарым-қатынас және одан кейінгі ажырасу Фриштің еркек кейіпкері үшін дене өліміне тең болды: әйелдерден қорқу өлімнен қорқумен байланысты болды, сондықтан оның қарым-қатынасқа реакциясы қашу және ұят болды.

Өткіншілік және өлім

Өлім Фриш шығармаларында жиі кездесетін тақырып, бірақ оның ерте және өркендеген кезеңдерінде ол жеке бастың мәселелері мен қарым-қатынастардағы қиындықтардың артында қалып, екінші орында тұрады. Тек кейінгі туындыларында ғана өлім орталық мәселеге айналады. Фриштің екінші жарияланған күнделігі (Tagebuch) осы тақырыпты көтеріп, 1966–1971 жылдардағы (1972 жылы жарық көрген) күнделігінде Монтеньдің: «Мен еріп жатырмын, және өзімді жоғалтамын» деген сөзі бірнеше рет қайталанады. Бұл бөлімде қартаюдың жеке және қоғамдық проблемаларына назар аударылады. Саяси талаптар да енгізілгенімен, әлеуметтік жайттар өзіне-өзіне ден қоюға қарағанда маңыздырақ емес. Күнделіктің фрагменттілігі мен асығыс жазылған бейресмилігі көңілді күйдің мұңдылығын сақтайды. Швейцариялық жазушы және әдеби сыншы Хьюго Лёцчердің сөзіне сүйенсек, сұрақнамалар осы күнделіктің интеллектуалдық және формалдық биігі болып табылады: «Тамаша, нақты және мәліметті, біздің өзіміз, демек, біздің санамыз сұрақ белгілерімен белгіленген». Он бір сұрақнамада Фриш қайырымдылық, неке, мүлік, әйелдер, достық, ақша, үй, үміт, юмор, балалар және өлім тақырыптары бойынша сырттай қарағанда қарапайым сұрақтар қояды. Жауаптар талқыланатын мәселелердің күрделілігін ашады және оқырманды қайшылықтармен кездестіреді. Фриштің мақсаты – ирония арқылы дұрыс ойлау қалай болу керектігін көрсету. «Монток» (1975) повесі де қарттық туралы әңгімелейді. Басты кейіпкердің болашаққа үмітінің жоқтығы өткенді зерделеуге және қазіргі сәтте өмір сүруге ұмтылуға итермелейді. «Триптихон» пьесасында өлім тікелей көрсетілмейді, бірақ өмірді метафоралық түрде бейнелеудің бір жолы ретінде ұсынылады. Өлім адамзат қоғамының тоңуын көрсетеді, осылайша өмірді қалыптастыру құралына айналады. «Холоцендегі адам» повесінде қарттың өлімі табиғатқа оралу ретінде бейнеленеді. Корнелия Стеффанның пікірінше, Фриштің кейінгі туындыларында өлім туралы біртұтас бейне жоқ. Олардың орнына, оның осы мәселеге деген қызығушылығының қалыптасу процесін және оның көзқарастарының қалай өзгергенін көрсетеді. Ол Монтень, Кьеркегор, Ларс Густафсон және тіпті Эпикур сияқты философиялық әсерлерді пайдалана отырып жұмыс істейді.

Саяси аспектілер

Фриш өзін социалист деп атаған, бірақ ешқашан саяси партияға қосылмаған. Оның ерте туындылары көбінесе саяси сипатта болмаған. 1940 жылы жарық көрген «Блатер аус дем Бротсак» (әскери өмірдің күнделіктері) еңбегінде ол Германиядан тараған қауіптің сезімінен туған швейцариялық қоғамдағы бірлікке әсерін көрсететін дәстүрлі швейцариялық патриот ретінде бейнеленген. Еуропадағы Жеңіс күнінен кейін Швейцарияның құндылықтары мен мемлекеттік тәуелсіздігіне қауіп азайды. Фриш енді тез трансформацияға ұшырады, саяси санасының қалыптанғанын көрсетті. Ол әсіресе мәдени құндылықтарды саясаттан бөлу әрекеттерін сынады, 1946–1949 жылдардағы күнделігінде: «Саясатпен айналыспаған адам, қаламаған саяси нәтижеге қолдау көрсетіп отыр, өйткені ол биліктегі партияға қызмет етеді» деп жазды. Соня Рюэгг 1998 жылы жазғандай, Фриштың эстетикасы негізінен идеологияға қарсы және сыншыл рухта қалыптасқан, бұл автордың қоғамдағы шеттенуші ретін тануынан туындаған. Бұл билікке қарсылықты, жеке пікірді әлеуметтік топтың мүддесінен жоғары қоюды және сұрақтар қоюға баса назар аударуды тудырды. Фриштың әлеуметтік сын-ескертпелері Швейцарияға қатысты ерекше өткір болды. 1973 жылы Шиллер сыйлығын қабылдаған сөйлесінде ол: «Мен швейцариялықпын, себебі швейцариялық паспортты ұстаймын, швейцариялық жерде тудым және т.б. Бірақ мен швейцариялықпын, діни сенімге жақынмын» деді. Содан кейін былай деп толықтырды: «Туған жер жайлылық пен ыңғайлылық ретінде ғана анықталмайды. «Туған жер» одан да көп нәрсені білдіреді». Швейцарияға қатысты сын «Блатер аус дем Бротсак» және «Стиллер» еңбектерінде де кездеседі, бірақ «Überfremdung 1 және 2» очерктерінде ең басты мәселе болады. Әсіресе «Überfremdung 1» еңбегінде Фриш Швейцарияның көптеген азаматтары мен институттарының 1950-ші және 1960-шы жылдардағы иммиграцияның өсуіне қатысты тар көзқарасына наразылығын білдіреді: «Кішкентай үстем ұлт өзін қауіпте көреді: жұмысшылар шақырылды, адамдар келіп жатыр. Олар өркендеуді жемейді, керісінше, өркендеу үшін қажет». Фриштың туған жеріне, елдің өзінің бейнесіне және Швейцарияның бірегей халықаралық рөліне жасаған ашық шабуылдары «Achtung: Die Schweiz» атты polemikaлық еңбегінде айқын көрінді және «Вильгельм Телл мектептер үшін» (Wilhelm Tell für die Schule) атты жұмысына дейін жалғасты. Ол ұлттың анықтамалық эпосын бұзуға тырысып, Вильгельм Телл аңызын кездейсоқтықтар, қате есептеулер, соқыр көшелер мен мүмкіндікті пайдаланудан тұратын тізбекке дейін төмендетті. 1974 жылы жарық көрген «Кішігірім қызмет кітабында» (Dienstbüchlein) Фриш өзінің ұлттық азаматтық әскердегі қызмет кезеңін қайта қарастырып, бағалады. Ал өмірінің соңында ол Швейцарияда әскердің қажеттігіне тікелей күдік тудырды: «Армиясыз Швейцария? Пікірсайыс». Фриш өміріндегі ерекшелік – саяси белсенділік кезеңдері жеке мәселелерге қайта оралумен ауысып отыруы. Беттина Жак Бош мұны автордың ашық сөйлеуі мен ішкі меланхолия арасындағы баяу тербеліс ретінде қарастырды. Ханс Ульрих Пробст кейінгі туындыларының көңіл-күйін «резигнация мен ескі республикашылдардың радикализмі арасында» деп сипаттады. Фриш жариялаған соңғы сөйлемдер танымал кәсіпкер Марко Солариге жолданған хатта келтірілген және солшыл «Wochenzeitung» газетінде жарияланды. Онда ол Швейцария мемлекетін сынауға соңғы рет оралды: «1848 жыл – еркін ойлаудың ұлы туындысы, либерализм, бірақ бүгін, бір ғасырлық орта таптық коалицияның үстемдігінен кейін, ысырапқа ұшыраған мемлекетке айналды – және мен әлі де осы мемлекетке бір нәрсемен байланыстымын: паспорт (маған енді ол керек емес)».

Жазушы және драматург ретінде табысты

1975 жылы сұхбатта Фриш өзінің әдеби мансабында кездейсоқ табысқа (“frappanten Durchbruch”) жете қоймағанын, бірақ жетістік, оның сөзімен айтқанда, өте баяу келгенін мойындады. Дегенмен, оның ертерек жарияланған туындылары да толығымен табыссыз болған жоқ. 20 жасында ол әртүрлі газеттер мен журналдарда өлеңдер мен мақалаларын жариялаған. Жас жазушы ретінде ол Мюнхендегі Deutschen Verlags Anstalt баспасынан қолдау тапты, ол бұл баспаның тізіміндегі көптеген белгілі неміс тіліндегі авторлардың бірі болды. Ол өзінің туындыларын нацистік Германияда жариялауды тоқтатқанда, баспагерін өзгертіп, Германиядағы саяси өзгерістерге байланысты бас кеңсесін Берлиннен Цюрихке көшірген Атлантис Верлаг баспасына қосылды. 1950 жылы Фриш тағы бір баспагерді ауыстырды, бұл жолы Франкфуртта Питер Сухркамп құрған, сол кезде жаңадан дамып келе жатқан баспаға өтті. Фриш әлі 30 жасқа толмағанда драмаға бет бұрды, ал оның сахналық туындылары сол кезде Еуропаның жетекші театрларының бірі саналатын Цюрих театрында жақсы қабылданып, 1930 жылдардың ортасынан бастап Германиядан келген талантты өнерпаздардың көптігі арқасында сапасы мен әртүрлілігі арта түсті. Фриштің Цюрихте қойылған алғашқы пьесалары жағымды пікірлер алды және жүлделерге ие болды. Бірақ 1951 жылы ғана граф Одерланд пьесасымен Фриш өзінің "алғашқы сахналық сәтсіздігін" бастан кешірді. Бұл тәжірибе оны туған Швейцариясынан тыс, әсіресе жаңа және қарқынды дамып келе жатқан Германия Федеративтік Республикасындағы көрермендерге көбірек назар аударуға итермеледі, онда "Мен Стиллер емеспін" романы коммерциялық жағынан үлкен табысқа ие болды, бұл Фриш үшін толық уақытты кәсіби жазушы болуға мүмкіндік берді. "Мен Стиллер емеспін" романының алғашқы жылы 3000 данада сатылды. Келесі романы "Homo Faber" тағы бір бестселлерге айналды, 1998 жылға дейін неміс тіліндегі нұсқасының төрт миллион данасы басылды. "Өрт сөндірушілер" мен "Андорра" пьесалары барлық уақыттағы ең табысты неміс тіліндегі пьесалар болып табылады, әдеби сыншы Волкер Хаге жасаған бағалау бойынша, 1996 жылға дейін олардың сәйкесінше 250 және 230 қойылымы болған. Бұл екі пьеса, "Homo Faber" романымен бірге, неміс тілді Орта Еуропа елдерінің мектептеріндегі оқу бағдарламаларындағы сүйікті туындыларға айналды. Бірнеше ертерек туындылардан басқа, Фриштің көптеген кітаптары мен пьесалары онға жуық тілге аударылған, ал ең көп аударылған "Homo Faber" романы жиырма бес тілге аударылған.

Швейцариядағы және халықаралық беделі

Фриштің есімі оның буындосының тағы бір ұлы жазушысы Фридрих Дюренматпен бірге жиі айтылады. Ғалым Ханс Майер оларды мифтік жартылай егіздер Кастор мен Поллюкске теңеді, оларды диалектикалық байланыстағы екі «антагонист» деп атады. Олардың ерте кездегі достығы кейін жеке даулармен көлеңкеленді. 1986 жылы Дюренмат Фриштің 75 жасқа толуына орай, оған хат жолдап татуласуға тырысты, бірақ хатқа жауап келмеді. Екеуінің көзқарастары мүлдем әртүрлі болды. Әдеби журналист Хайнц Людвиг Арнольд Дюренматтың барлық повестьтеріне қарамастан драматург болуға тағдырланғанын, ал Фриштің театрлық жетістіктеріне қарамастан, повесть жазушы болуға тағдырланғанын айтты. 1968 жылы көп ұлтты телесериалдың 30 минуттық эпизоды Фришқа арналды. 1960 жылдары кейбір қайшылықтар мен қалыптасқан көзқарастарға үн қосып, Фриш пен Дюренмат Швейцарияның өзіне және тарихына деген көзқарасын қайта қарауға үлкен үлес қосты. 1974 жылы Фриш өзінің «Кішкентай қызмет кітабын» (Dienstbüchlein) жариялады, және осы уақыттан бастап – мүмкін одан бұрын – Фриш Швейцарияда күшті дау тудыратын тұлғаға айналды, онда оның сын-пікірлері кейбір топтарда қатаң түрде қабылданбады. Жанос Сабоның сөзіне сүйенсек, үлгі іздеген жас авторлар Дюренматтан гөрі Фришті нұсқау мен ағартудың көзі ретінде артық көреді. 1960 жылдары Фриш Питер Бихсел, Йорг Штайнер, Отто Ф. Вальтер және Адольф Мушг сияқты жас жазушылардың бір буынына шабыттандырды. Одан бір буын өткен соң, 1998 жылы Франкфурт кітап жәрмеңкесінде швейцариялық әдебиетке ерекше назар аударылғанда, әдебиетті зерттеуші Андреас Исеншмид өзінің (бейби-бумер) буынынан шыққан Рут Швейкерт, Даниэль де Руле және Сильвио Хуондер сияқты швейцариялық жазушыларды анықтады, олардың шығармаларында ол Макс Фриштің «Стиллер» туындысынан «жайдарлы және таныс әуенді» естіген. Фриштің туындылары Батыс Германияда да маңызды рөл атқарды. Батыс неміс эссешісі және сыншысы Генрих Вормвег «Мен Стиллер емеспін» және «Гому Фабер» романдарын «1950 жылдардың ең маңызды және ықпалды неміс тіліндегі романдары» деп сипаттады. Шығыс Германияда 1980 жылдары Фриштің прозалық шығармалары мен пьесалары көптеп басылды, бірақ олар әдеби талдаулардың көп бөлігіне ие болған жоқ. Фриштің туындылары Шығыс блогындағы басқа да социалистік елдердің тілдеріне аударылып, кеңінен таралды, бұл автордың өзі Кеңес Одағында оның туындылары ресми түрде «ауру капиталистік қоғамның белгілері, өндіріс құралдары ұлттандырылған жерде ешқашан кездеспейтін белгілер» ретінде қарастырылғанын айтуына себеп болды. Оның «индивидуализмі», «негативтігі» және «модернизмі» туралы идеологиялық негізделген ресми сынға қарамастан, Фриштің туындылары орыс тіліне белсенді түрде аударылып, Кеңес Одағында 150-ге жуық шолуда жарияланды. Фриш өзінің екінші «таңдалған отанында» да табысқа жетті, ол АҚШ-та өмірінің соңғы жылдары уақыты-уақытымен тұрып өтті. Ол Нью-Йорк әдебиет ортасында жақсы қабылданды: бір сыншы оны «еуропалық мақтандықтанудан» айырылғаны үшін мақтады.

ықпалы мен маңызы

Юрген Петерсен Фриштің сахналық туындылары басқа драматургтарға көп әсер етпегенін айтады. Ал оның өзі ұнататын «әдеби күнделік» түрі әдеби жанрларда жаңа бағыт ашпады. Керісінше, «Мен Стиллер емеспін» және «Гантенбейн» романдары жеке тұлғаның өзіндік ерекшеліктері мен әдеби құрылымына байланысты әдеби үлгі ретінде кеңінен қабылданып, қолданылған. Жеке тұлғалық мәселелерді тек сипаттау немесе ішкі сезімдер арқылы емес, сонымен қатар сюжеттік амалдар арқылы ұсынады. Осы стильдік ықпалды басқа авторлардың шығармаларында да жиі кездестіруге болады, мысалы, Криста Вольфтың «Криста Т. іздеуі» және Ингеборг Бахманның «Малина» романдары. Пітер Хартлинг пен Дитер Кюн де осыған ұқсас ықпалда болған авторлардың қатарында. Фриш басқалардың әдебиетінде «кейіпкер» ретінде де бейнеленген. 1983 жылы Вольфганг Хильдешаймердің «Максқа [Фришке] жағдай туралы және басқа да мәселелер туралы хабар» (Mitteilungen an Max über den Stand der Dinge und anderes) атты туындысында осылай болды. Одан бұрын, 1975 жылы Уве Джонсон «Макс Фриштің жинақталған сөздері» (Max Frisch Stich Worte zusammen) деп аталатын цитаталар жинағын жариялаған еді. Жақында, 2007 жылы Цюрихте туған суретші Готфрид Хонеггер досының естелігіне арнап он бір портрет эскизін және он төрт мәтін жариялады. Адольф Мушг Фришке, оның жетпіс жылдық мерейтойына құттықтау жолдап, оның қосымшасын ойша сараптайды: «Әдебиет тарихындағы сіздің орныңызды қалай сипаттауға болады? Сіз дәстүрлі мағынада инноватор емессіз, менің ойымша, сіз бір дәуірді ерекше көзге түспейтін, бірақ маңызды нәрсе арқылы анықтадыңыз: жаңа тәжірибелік этика (және пафос). Сіздің кітаптарыңыз қиял арқылы жасалған терең әдеби зерттеуді құрайды». Марсель Райх-Раницки өз заманының басқа да көрнекті неміс тіліндегі жазушыларымен ұқсастықтарды байқады: «Дюрренмат немесе Бёлл сияқты емес, бірақ Грасс пен Уве Джонсон сияқты, Фриш зиялылардың күйбеңдемесі мен қайшылықтары туралы жазды, бізге қайта-қайта оралып, білімді орта таптан шыққан, жаратылыс зиялылары туралы жазды: біздің санамызды осылай анық таныған және түсінген басқа ешкім жоқ». Фридрих Дюрренмат әріптесіне таң қалды: «ол толық субъективтілікпен бірден батыл түрде кіріседі. Ол әрқашан мәселенің төрінде. Оның мәселесі – мәселенің өзі. Дюрренмат Фришке жазған соңғы хатында Фриш өзінің туындыларында «дүниеге өзінің ісін» («seinen Fall zur Welt») жариялағанын айтты».

Фильм

Кинорежиссер Александр Сейлер Фриш киномен көбінесе "нашар қарым-қатынаста" болды деп санайды, тіпті оның әдеби стилі жиі кинематографиялық тәсілдерді еске түсіреді. Сейлер Фриштің туындылары, автордың өзінің сөздерімен айтқанда, сөздердің арасындағы "бос орынды" көрсетудің жолдарын іздегенін түсіндіреді, мұны көбінесе фильм түсірілімі арқылы ғана жеткізуге болады. "Дневник 1946–1949" еңбегінде "Арлекин" атты фильм сценарийінің алғашқы эскизі бар. Оның осы жанрдағы алғашқы тәжірибесі 1959 жылы болды, бірақ ол "SOS Gletscherpilot (SOS Glacier Pilot)" фильмінің өндірісінен бас тартып, тоқтатылды, ал 1960 жылы "Уильям Телл (Castle in Flames)" сценарийі қабылданбады, содан кейін фильм Фриштің ниетіне керісінше түсірілді. 1965 жылы "Gantenbein" романынан эпизодты "Zürich – Transit" тақырыбымен түсіру жоспарланған, бірақ жоба Фриш пен режиссер Эрвин Лейзер арасындағы келіспеушіліктерге байланысты тоқтатылды, кейін Лейзердің орнына келген Бернхард Викидің ауруына байланысты тоқталды. Ақырында, Хилде Бехарт режиссерлік еткен "Zürich – Transit" жобасы жүзеге асты, бірақ Фриш қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, яғни 1992 жылы ғана. "I'm Not Stiller" және "Homo Faber" романдары үшін бірнеше фильм ұсыныстары жасалды, олардың бірі "Homo Faber" рөліне актер Энтони Квиннді тартуды қарастырды, бірақ ешқайсысы іске аспады. Дегенмен, Фриштің бірнеше драмалары теледидарға бейімделгенін атап өткен жөн. Осылайша, 1975 жылы Георг Радановичтің арқасында Фриштің прозалық туындысының алғашқы кинобегейімделуі пайда болды, ол "Бақытсыздық" (Das Unglück) деп аталды. Бұл Фриштің бір күнделігінен алынған эскизге негізделген. 1981 жылы Ричард Диндо "Montauk" повесі бойынша, ал Кшиштоф Занусси "Bluebeard" повесі бойынша телефильмдер түсірді. Фриштің қайтысынан кейін бірнеше ай өткен соң, "Homo Faber" толық метражды киносының түсірілуі мүмкін болды. Фриш тірі кезінде режиссер Волкер Шлондорфпен осы жоба бойынша жұмыс істеген, бірақ сыншылар нәтижеге көңіл бөлмеді. 1992 жылы Хайнц Бютлер мен Манфред Айхердің "Man in the Holocene" фильмі Локарно халықаралық кинофестивалінде "арнайы жүлдеге" ие болды.