Кіріспе

Фонетикалық ерекшелік
фонетикалық ерекшелік Фонетикада дауыштық жұмсару ( /p//æ//l//ə//t//ə//l//aɪ/'/z//eɪ//ʃ//ən/, /USalso// //l//ɪ// /) немесе дауыштық жұмсарту – тілдің бір бөлігінің қатты таңдайға жақын жылжу арқылы дауыссыз дыбыстың айтылу тәсілі. Осылай айтылатын дауыссыз дыбыстар жұмсақ дауыссыз дыбыстар деп аталады және Халықаралық фонетикалық әліпбиде негізгі дауыссыз дыбысқа ⟨ʲ⟩ әрпін қосу арқылы жазылады. Дауыштық жұмсару ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде сөздерді ең аз айырмашылықпен ажырата алмайды, бірақ орыс, жапон, норвег (кейбір диалектілерде), воро, ирланд және кашмир тілдерінде мұндай айырмашылық болуы мүмкін.

Түрлері

Техникалық тұрғыдан алғанда, палатализация – дауыссыздардың екіншілік артикуляциясы, онда тілдің денесі қатты таңдай және альвеолярлық қыртысқа қарай көтеріледі. Мұндай дауыссыздар фонетикалық тұрғыдан палатализацияланған болып табылады. "Таза" палатализация – тілдің ортасы ғана көтерілетін, артикуляцияға енгізілген өзгерту. Бұл, әдетте апикальды дауыссыздардың ламинальды артикуляциясын тудыруы мүмкін, мысалы, және . Фонетикалық палатализацияланған дауыссыздардың нақты айтылуы тілдерге қарай өзгеше болуы мүмкін. Кейбір тілдерде палатализацияланған дауыссыздардың алдына немесе артына жартылай дауыстылар қосылады (оңглолидтер немесе оффглолидтер). Мұндай жағдайларда, палатализацияланған дауыстыдан кейінгі дауысты (әсіресе, алдыңғы емес дауысты) көбінесе таңдайлық оңглолидке ие болады. Мысалы, орыс тілінде «большой», «царь» және «Катя» сөздерінде жай және палатализацияланған дауыссыздар кездеседі. Hupa тілінде, керісінше, палатализация оңглолид және оффглолид ретінде естіледі. Кейбір жағдайларда, палатализацияның айтылуы ешқандай фонемиялық өзгеріссіз өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, Турнейзеннің сөзіне сүйенсек, көне ирланд тілінде сөз сотындағы палатализацияланған дауыссыздардың орфографияда көрсетілген оңглолиді ортаңғы ирланд тілінде болмаған (сол кездегі грамматиктердің куәлігіне сүйене отырып). Бірнеше тілде, соның ішінде Сколт саами және көптеген Орталық Чад тілдерінде, палатализация – бүкіл буынның айтылуына әсер ететін супрасегменттік ерекшелік, ол кейбір дауыстыларды көбірек алдыңғы жаққа қарай айтуға және дауыссыздарды сәлдеген палатализациялауға себеп болуы мүмкін. Сколт саами және оның туыс тілдері (Kildin саами және Ter саами) арасында сегменттік палатальды артикуляциямен (палатальды дауыссыздармен) қарама-қарсылық бар.

Жазба көшірмесі

Халықаралық фонетикалық әліпбиде (IPA) палатталған дауыссыз дыбыстар модификатор әрпімен белгіленеді, яғни, палаталық жақындату дыбысының символының үстіне жазылатын нұсқасы. Мысалы, үнсіз альвеолалық тоқтаудың палатталған түрін көрсетеді. 1989 жылға дейін IPA-да диакритикалық белгілер және бірнеше палатталған дауыссыз дыбыстар иінді құйрықты түрлерімен көрсетілген, мысалы, үшін және үшін: палаталық ілгек туралы қараңыз. Орал фонетикалық әліпбиі палатталған дауыссыз дыбыстарды сүйір тырнақшамен белгілейді, сондай-ақ латын әліпбиін пайдаланатын кейбір фин тілдері де осылай жасайды, мысалы, võro тілінде. Ал кейбіреулері апострофты қолданады, мысалы, карел тілінде; немесе фин тілінің савон диалекттеріндегідей, j диграфында.

Фоналогия

Палатализация әр түрлі тілдерде әртүрлі фонологиялық маңызға ие. Ағылшын тілінде ол аллофондық, ал басқа тілдерде фонемикалық. Ағылшын тілінде дауыссыз дыбыстар алдыңғы дауыстылар немесе тіл жақшасының алдында кездескенде (және тағы бірнеше жағдайда) палатализацияланады, бірақ сөздерді палатализация арқылы ажырату мүмкін емес (қосымша таралу), ал кейбір басқа тілдерде палатализацияланған және қарапайым, палатализацияланбаған дауыссыз дыбыстар арасындағы айырмашылық сөздерді ажыратады, қарама-қарсы таралуда көрінеді (яғни, екі нұсқаның бірі – палатализацияланған немесе палатализацияланбаған – екіншісімен бірдей ортада пайда болады).

Аллофоникалық палатализация

Кейбір тілдерде, мысалы ағылшын тілінде, палатализация аллофоникалық сипатқа ие. Кейбір фонемалар белгілі бір контекстерде, әдетте алдыңғы дауыстылардың алдында, палатализацияланған аллофондарға, ал басқа жағдайларда – палатализацияланбаған аллофондарға ие болады. Аллофоникалық болғандықтан, осы типтегі палатализация сөздерді ерекшелемейді және көбінесе ана тілінің иелері оны байқамайды. Америкалық ағылшын тілінде фонетикалық палатализация орын алады. Сақтаушы дыбыстар алдыңғы дауыстының алдында палатализацияланады, ал басқа жағдайларда – палатализацияланбайды.

Морфофонемиялық

Кейбір тілдерде дауыстық үйлесім морфема ретінде немесе морфеманың бір бөлігі ретінде қолданылады. Кейбір жағдайларда дауыссыз дыбыс дауыстының әсерінен дауыстық үйлесімге ұшырап, кейіннен ол дауыс жоғалып кетеді. Мұндай жағдайда, терең құрылымды талдау оның аллофондық екенін көрсеткенде, фонемалық қарама-қайшылық туындайтын сияқты. Румын тілінде дауыстық үйлесім сөздің соңында кездесетін дауыстық үйлесімге ұшыраған дыбыстардың алдында болады. Олар есімдер мен сын есімдерде көпше түрін, ал етістіктерде екінші жақ, жекеше түрін көрсетеді. Бірақ, көбінесе қабылданған түсінік бойынша, түбір морфема дауыстық үйлесімді тудырып, кейіннен жойылады. Дауыстық үйлесім морфологиялық ерекшелік ретінде де кездесуі мүмкін. Мысалы, орыс тілінде дауыстық үйлесімге ұшыраған және ұшырамаған дауыссыз дыбыстар арасында фонемалық қарама-қайшылықтар бар болғанымен, морфема шекараларындағы өзгерістер қалыпты жағдай: ответ ('жауап') – ответить ('жауап беру'), несу ('[Мен] көтерім') – несёт ('көтереді'), голод ('аштық') – голоден ('аштық' ер.)

Дыбыс өзгерістері

Кейбір тілдерде аллофоникалық палатализация фонемиялық бөліну арқылы фонемиялық палатализацияға дамыды. Басқа тілдерде бастапқыда фонетикалық тұрғыдан палатализацияланған фонемалар одан әрі өзгерді: палатальдық екіншілік артикуляция орны артикуляция тәсіліне немесе негізгі артикуляция орнына қатысты өзгерістерге ұласты. Дауыссыз дыбыстың фонетикалық палатализациясы кейде коартикуляция немесе ассимиляция арқылы оны қоршап тұрған дауыстылардың өзгеруіне себеп болады. Орыс тілінде "жұмсақ" (палаталанған) дауыссыз дыбыстар көбінесе салыстырмалы түрде алдыңғы (яғни, немесе -ға жақын) дауыстылармен, ал "қатаң" (палаталанбаған) дауыссыз дыбыстардан кейінгі дауыстылар артқа жылжиды. Толық ақпарат алу үшін қараңыз.

Гойделик

Ирланд және шотланд гаэл тілдерінде жұпталған жұмсақ (палатализацияланған) және қатаң (палатализацияланбаған) дауыстық фонемалар бар. Ирланд тілінде көптеген қатаң дауыстықтар жоғарғы көмейлікпен (веларизацияланған) айтылады. Шотланд гаэл тілінде жоғарғы көмейлікпен айтылатын дауыстықтар тек және ; кейде де жоғарғы көмейлікпен айтылады деп сипатталады.

Мандарин қытай тілі

Палатальды дауыссыз әрі қарай стандартты мандарин қытай тілінде альвеоло-палатальды дауыссыз әрі қарайлар түрінде кездеседі, олар пиньинде , , және ретінде жазылады.

Маршалл аралы

Маршалл тілінде әрбір дауыссыздың қандай да бір екіншілік артикуляциясы (тілдің таңдайына жақындауы, тілдің артқы бөлігінің көтерілуі немесе еріннің қатысуы) болады. Тілдің таңдайына жақындатылған дауыссыздар "жеңіл", ал тілдің артқы бөлігінің көтерілген және еріннің қатысқан дауыссыздары "ауыр" деп есептеледі, мұнда еріннің қатысқан дауыссыздары тілдің артқы бөлігінің көтерілуімен және еріннің қатысуымен бірге жүреді.

Норвегия тілі

Норвегияның көптеген диалектілерінде фонемалық жұмсақ дауыстылар бар. Мысалы, Солтүстік Норвегияның көптеген аймақтарында және Мёре-ог-Ромсдал аймақтарында, «қол» және /hɑnʲː/ («ол») сөздері соңғы дауыстылдың жұмсақтығы арқылы ғана ажыратылады. Жұмсақтық әдетте тек басылатын буындарда байқалады, бірақ Сёр-Трёнделаг диалектілерінің тіл білгіштері анықталған көпшеліктің соңғы буынын да жұмсартады: мысалы, немесе, басқа аймақтардағы «иттер» орнына *. Жұмсақтықты қолданатын норвегия диалектілері әдетте , , және дауыстыларын жұмсартады.