Кіріспе

Бір елде өндірілген, басқа елге сатылатын тауарлар. Халықаралық саудада экспорт – бір елде өндірілген, басқа елге сатылатын тауар немесе бір елде басқа елдің азаматы немесе тұрғыны үшін көрсетілетін қызмет. Мұндай тауарларды сатушы немесе қызметті ұсынушы экспорттаушы, ал шетелдік сатып алушы импорттаушы болып табылады. Халықаралық саудадағы қызметтерге қаржы, есеп айыру және басқа да кәсіби қызметтер, туризм, білім беру, сондай-ақ интеллектуалдық меншік құқығы жатады. Тауарларды экспорттау көбінесе кеден органдарының қатысуын талап етеді.

Кедергілер

Экспорттық кедергілердің төрт негізгі түрі бар: мотивациялық, ақпараттық, операциялық/ресурстық және білімдік. Сауда кедергілері – шетелдік бәсекелестіктен отандық өнімді қорғайтын заңдар, ережелер, саясат немесе тәжірибелер. Кәсіпкерлік шектеулер кейде ұқсас нәтижелерге әкелсе де, олар көбінесе сауда кедергілері деп есептелмейді. Ең көп кездесетін сыртқы сауда кедергілері – тауарлар мен қызметтердің халықаралық айырбасталуын шектейтін, тоқтатып қоятын немесе қиындататын үкіметтік шаралар мен саясаттар.

Стратегиялық

Халықаралық келісімдер белгілі бір тауарлар мен ақпараттың саудасын және беруін шектейді, мысалы, жаппай қырып-жоятын қарумен байланысты тауарлар, озық телекоммуникациялар, қару-жарақ, азаптау құралдары, сондай-ақ кейбір өнер және археологиялық жәдігерлер. Мысалы: Ядролық жеткізушілер тобы ядролық қару мен оған байланысты тауарлар саудасын шектейді (45 ел қатысады). Австралия тобы химиялық және биологиялық қару мен оған байланысты тауарлар саудасын шектейді (39 ел). Зымыран технологиясын бақылау режимі жаппай қырып-жоятын қаруды жеткізу құралдарының саудасын шектейді (35 ел). Вассенаар келісімі дәстүрлі қару-жарақ пен технологиялық даму саудасын шектейді (40 ел). COVID-19 пандемиясы әлемдік экономиканы едәуір өзгерткенімен, адамдар бизнеспен айналыса бастады, сондықтан халықаралық сауда экономикалық өсімнің кілті болып табылады. Армения экономикасы халықаралық ағымдарға, туризмге және ішкі өндіріске тәуелді. Бәсекеге қабілетті экспорттық салалар құрылды, бұл жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсуіне көмектесіп, қаржылық ресурстарды қалыптастыруға ықпал етті. Нарық тиімді экспорттаушыларға қарай жылжыды, бұл сауданы либерализациялаудың жиынтық өнімділікке тигізген әсері. Көпжақты сауда жүйесі арқылы халықаралық бизнес-қызметтердің көбеюіне байланысты, 2019 жылдың ақпан айында бекітілген ҚР Үкіметінің бағдарламасы үкіметтік саясаттың экономикалық өсу мақсатына бағытталғанын көрсетті. Бағдарламаның мерзімі 2019-2024 жылдарды қамтиды. Экспорт сапасы экспорт көлемін және қызметтерді дамыту арқылы жетілдіріледі.

Тарифтер

Тарифтер – белгілі бір тауарға немесе тауарлар тобына салынатын, елге импортталатын немесе елден экспортталатын салық. Тариф импортталған немесе экспортталған тауарлардың бағасын қымбаттатып, отандық өндірушілер импортпен бәсекелесуде қиындықтарға тап болғанда қолданылуы мүмкін. Тарифтер ұлттық қауіпсіздік маңызы бар деп саналатын салаларды қорғау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Кейбір салалар субсидияларға ұқсас қорғау шараларын алады; тарифтер өндірісті жылдамдатуға, арзандатуға және тиімдірек етуге деген ынтаны азайтады, нәтижесінде бәсекеге қабілеттілігі төмендейді. Тарифтердің үшінші негізі – демпинг. Егер өндіруші өнімді шығынмен экспорттаса, бәсекелестері мұны демпинг деп атауы мүмкін. Тағы бір жағдай – экспорттаушы өнімді экспорттық нарықта ішкі нарықтан арзан бағамен сатса. Тарифтің мақсаты және күтілетін нәтижесі – импортталған тауарлардың орнына отандық тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын қаражатты көбейту. Тарифтер елдер арасында шиеленіс тудыруы мүмкін, мысалы, 2002 жылы АҚШ-тың болатқа салған тарифі немесе Қытайдың импортталған автокөлік бөліктеріне 14% тариф белгілеуі. Мұндай тарифтер Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) шағымдануға әкелуі мүмкін, ДСҰ сауда дауларын реттеу үшін ережелерді белгілейді және оларды шешуге тырысады. Егер бұл қанағаттандырмаса, экспорттаушы ел өзге елден импортталатын тауарларға өз тарифін қоюға құқылы.

Артықшылықтар

Экспорт мақсатты елде өндіріс құруға кеткен шығындардан сақтауға мүмкіндік береді. Экспорт компанияға өз елінде өндіріс көлемінің өсуінен туындайтын тиімділік пен орналасу артықшылықтарын қамтамасыз етуге көмектеседі.

Кемшіліктер

Егер шетелде тиісті орындар табылmasa, экспортқа шығу тиімді болмауы мүмкін. Тағы бір кемшілігі – дерлік болжамсыз валюта бағамына тәуелділік. Шет ел валютасының құнсыздануы экспорттаушыларға жағымсыз әсер етеді. Мысалы, Армения азық-түлік тағамдарынан бастап бағдарламалық жасақтамаға дейін түрлі тауарларды экспорттайды. 2022 жылы елде Ресейдегі әскери жағдайға байланысты ресейлік қонақтар мен туристердің саны көп болды. Бұл валюта бағамының өзгеруіне және Армения драмасының бағалануына әкелді. Алғашқыда Армения экономикасы өсіп жатқандай көрінеді. Шындығында, Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) болжамы бойынша ЖІӨ өсімі 7%-ға жетеді деп күтілуде. Дегенмен, өнімдерін экспорттап, көбінесе доллармен төленетін экспорттаушылар, доллардың Армения драмасына қатысты құнсыздануынан зардап шегеді. Сонымен қатар, Арменияның тағы бір экспорттағы табысты саласы – IT индустриясы, себебі көптеген компаниялар мен жеке тұлғалар АҚШ-тағы компаниялар үшін жұмыс істейді және АҚШ долларымен жалақы алады. Валюта бағамының күрт өзгеруі салдарынан, қызметтерін АҚШ-қа немесе басқа елдерге экспорттап, АҚШ долларымен төленетін адамдар мен компаниялардың кірісі шамамен 25%-ға төмендеді. Экспорт сондай-ақ, экспорттық бағаны төмендету үшін жергілікті валютаны құнсыздандыруы мүмкін. Бұл импортталатын тауарларға тарифтер салуға да әкелуі мүмкін.

Көңіл көтеру

Экспорттық мотивациялардың көп түрлілігі іріктеу қателігіне алып келуі мүмкін. Фирмалардың көлемі, шетелдік нарықтарды білуі және алдын ала сұралмаған тапсырыстар оларды нақты бағыттар бойынша (зерттеу, сыртқы, реактивті) әрекет етуге ынталандырады.

Макроэкономикалық

Макроэкономикада таза экспорт (экспорттан импортты азайту) ішкі жалпы өнімнің, ішкі тұтынудың, физикалық инвестицияның және мемлекеттік шығындардың құрамдас бөлігі болып табылады. Елдің экспортына деген шетелдік сұраныс шетелдегі табысқа орай пропорционал және өндіруші елдің валюта бағамына кері пропорционал (яғни, шетелдік тұтынушылар үшін өндіруші елдің валютасын валюта нарығында сатып алу қымбаттығына).