Кіріспе

Феминистік көзқараспен әйелдік құдайлықты зерттеу және оған тереңдей үңілу – дінтанудың қосымша саласы. Теология құдайлық мәселелерді әйелдік тұрғыдан қарастырады, оның ішінде феминизмді де қамтиды, бірақ оған ғана шектелмейді. Валери Савинг, Исаак Боневиц (1976) және Наоми Голденберг (1979) бұл ұғымды жаңа сөз (неологизм) ретінде енгізді. Кейіннен оның қолданысы киелілік туралы барлық әйелдік идеяларды білдіру үшін кеңейді, Шарлотта Карон 1993 жылы оны былай түсіндірді: «әйелдік немесе феминистік тұрғыда құдайлық туралы ой-толғам». 1996 жылы Мелисса Рафаэль «Теология және денеге айналу» атты еңбегін жариялағанда бұл термин қалыптасып, кеңінен қолданысқа енді. Неологизм ретінде бұл термин екі грек сөзінен туындайды: thea, θεά, «құдайша» дегенді білдіреді, «құдай» сөзінің (PIE түбірінен) әйелдік баламасы; және logos, λόγος, көпше түрі logoi, ағылшын тілінде жиі «-логия» жұрнағы түрінде кездеседі, «сөз, ақыл, жоспар» мағынасын білдіреді; ал грек философиясы мен теологиясында – ғаламның ішінде жатқан құдайлық ақыл. Теология феминистік теологиямен – феминистік тұрғыдан Құдайды зерттеумен, көбінесе монотеизмге баса назар аударатын саламен – ортақ қасиеттері бар. Бұл екі саланың арасындағы қатынас – үйлесімділік, себебі теология тек бір құдаймен ғана шектелмейді (этимологиясына қарамастан); олар өзара байланысты және бір-біріне тәуелді салалар ретінде сипатталады.

Терминнің пайда болуы

Терминнің шығу тегі мен бастапқы қолданылуы әлі де талқылауда. Патриция 'Иолана бұл неологизмді алғаш рет 1976 жылы қолданылғанын көрсетеді, алғашқы қолданысы үшін Валери Сейвинг пен Айзек Бонуицтің есімдерін атайды. Бонуицтің 1976 жылы жазған «теология» термині қолданысқа енді. 1979 жылы жарық көрген «Құдайлардың өзгеруі» кітабында Наоми Голденберг теологияның еркектік сипатын атап, осы ерекше дискурсқа қатысты болашақ мүмкіндік ретінде термин енгізеді. Сондай-ақ, 1979 жылы «Нағыз сиқыр» кітабының бірінші қайта қарастырылған басылымында Бонуиц өзінің сөздігінде теологияны былай анықтады: «Құдайшаның табиғаты және оның жалпы әлеммен, сондай-ақ адамдармен қарым-қатынасы туралы зихи болжамдар; діни ілімдердің, тәжірибелердің және сенімдердің рационалды түсіндірмелері, олар осы діннің көпшілігі мүшелері қабылдаған және ұстанған нақты дінмен байланысты болуы немесе болмауы мүмкін». Ол сол сөздікте «теология» терминін де дерлік бірдей сөздермен анықтады, әйел есімдіктерін еркек есімдіктерімен ауыстырды. Кэрол П. Кристоф бұл терминді «Афродитаның күлкісі» (1987) еңбегінде қолданып, теологияны құраушылар христиандық және еврей теологияларындағы санаттар мен сұрақтардың ықпалынан қашып құтыла алмайтынын мәлімдеді. Ол 2002 жылғы «Феминистік теология – дәстүрлі теологиядан кейінгі теология» атты эссесінде теологияны «Құдайшаның мағынасы туралы ой-толғаныс» деп түсіндірді. 1989 жылы «Айналар, тұман және сыбыстар: Азиялық американдық теологияға қарай» атты эссесінде Рита Накашима Брок теологияны «әйелдердің өз тәжірибелері мен құдайлық шындыққа сенулері туралы ойлары» деп анықтады. Ал 1989 жылы Урсула Кинг теологияның дәстүрлі еркектерге бағытталған теологиядан түбегейлі айырмашылығы бар екенін, оның рационалды түсіндірмелерден гөрі символдарға басымдық берумен сипатталатынын атап өтті. 1993 жылы Шарлотта Каронның «Құдайлық туралы әйелдік және феминистік тұрғыдан ой-толғаныс» ретінде теологияның жан-жақты және нақты анықтамасы «Жасау және қайта жасау» еңбегінде жарияланды. Осы кезде бұл ұғым Құдайшаға табынушылар арасында кең танылды.

Академиялық пән ретінде

Діни зерттеулер мен теология салаларымен байланысты, теология – бұл бұрынғы және қазіргі уақыттағы Құдайлар қауымының сенімдері, білімі, тәжірибелері, сұрақтары мен құндылықтарын сын тұрғысынан қарастыратын дискурс. Теологияға ұқсас, теология мағыналық мәселелермен айналысады, оның ішінде Құдайдың табиғаты, адамзат пен қоршаған орта арасындағы қарым-қатынас, рухани және жыныстық өзіндік қарым-қатынас, сондай-ақ сенімнің мәнін зерделейді. Алайда, теологиядан өзгеше, ол көбінесе қатаң логикалық және эмпирикалық дискурсқа баса назар аударады, ал теология жеке тәжірибе мен күрделілікті қабылдайтын постмодернистік дискурсты қолданады. Бұл термин теизмге феминистік көзқарас пен жат діндер, неоязықтық, Құдайлар руханилығы және табиғатқа негізделген түрлі діндердегі Құдай және гендер контексін білдіреді. Дегенмен, теология діни тұрғыдан плюралистік болып табылады, себебі теологтар әртүрлі діни түбірден шыққан, көбінесе аралас сипаттағы діндердің өкілдері. Оларға жат діндердің, неоязықтықтың және Құдайға бағытталған діни ағымдардың қатарынан бөлек, христиандар, яһудилер, буддистер, мұсылмандар, квакерлер және т.б. жатады, немесе өздерін рухани феминистер деп атайды. Сондықтан, теология терминінің өзі монотеистік діндердегі феминистер тарапынан монотеистік құдайдың немесе үштік құдайдың әйелдік жағын, мысалы, Құдай/әйелдің өзін немесе Кейінгі Күннің Әулиелер Қозғалысының Көк Анасын толық сипаттау үшін қолданылады. 2000 жылы Мелисса Рафаэль «Феминистік теологияға кіріспе» сериясы үшін «Теологияға кіріспе: Құдай туралы дискурс» атты мәтін жазды. Академиялық аудиторияға арналған бұл кітап Құдай феминизмі аясында теологияның негізгі элементтерін таныстыруға бағытталған. Ол теологияны Құдай феминистерімен айналыса алатын дискурс ретінде қарастырады – бұл Құдайға феминистік көзқарас ұстанатын, шіркеу, синагога немесе мешіттен шыққан, немесе әлі де бастапқы дінінде қалған адамдар. Кітапта Рафаэль теологияны Құдайлар қозғалысымен салыстырып, аражіктейді. 2007 жылы Пол Рид Боуэн «Табиғат ретінде Құдай: Философиялық теологияға қарай» атты мәтін жазды, оны теологияға тағы бір жүйелі тәсіл деп қарастыруға болады, бірақ ол философиялық дискурсты қосады. Соңғы он жылда Патриция Иолана және Д'Вора Грен сияқты басқа теологтар теологияны басқа академиялық салалармен байланыстыратын дискурстерді жасады. Иолананың юнгиандық теологиясы аналитикалық психологияны теологиямен байланыстырады, ал Гренннің метаформалық теологиясы матриархалдық зерттеулер мен теология арасындағы көпір болып табылады. Қазіргі заманғы теологтардың қатарында Кэрол П. Кристо, Мелисса Рафаэль, Асфодель Лонг, Беверли Клэк, Шарлотта Карон, Наоми Голденберг, Пол Рид Боуэн, Рита Накашима Брок және Патриция Иолана бар.

Сындар

Кем дегенде бір христиан теологы теологияны радикалды феминистер құрастырған жаңа құдай деп қарастырады. Пол Рид Боуэн мен Чаон Малори ессенциализмнің қауіпті, сырғалған беткей екенін атап көрсетеді, әсіресе құдайша феминистер әйелдердің еркектерден жақсырақ немесе құдайшаға жақын екенін айтқанда. Филип Г. Дэвис өзінің "Құдайша ашылды: Жаңа неоязық феминистік руханияттың өрлеуі" кітабында құдайша қозғалысына қатысты логикалық қателіктер, екіжүзділік және эссенциализм сияқты бірқатар сын айтады. Теология эмпиризм мен ақылға қарсы шыққандығы үшін де сынға ұшырады. Бұл сынға сәйкес, теология таза эмпирикалық көзқарастан бас тартып, таза релятивистік көзқарасқа бет бұру арқылы кемшілікке ие деп есептеледі. Ал Хардинг пен Харавей сияқты ғалымдар феминистік эмпиризмнің орта жолын іздеуде.

Өнер және мәдениет

Суретші Эдвина Сандистің жалаңаш кеуделі әйелдің айқышқа шегеленуін бейнелейтін қола мүсіні, Криста, 1984 жылы Киелі аптада Нью-Йорк епископтық епархиясының Иса суфраган епискобының бұйрығымен Қасиетті Иоанн соборынан алынып тасталды. Епископ собор деканын "біздің символымызды қорлағандығы үшін" айыптады, бірақ көрермендердің реакциясы "көбінесе өте жағымды" болды. 2016 жылы Сандидің Кристасы собордың алтарына, "Криста жобасы: Құдайлық денелерді көрсету" атты "жаңаша" жобаның орталық бөлігі ретінде қайта орнатылды. Нью-Йорк епископтық епархиясының епископы собордың буклеті үшін мақала жазып, былай деді: "Дамып, өсіп, үйренетін шіркеуде біз 'Кристаны' тек өнер туындысы ғана емес, сонымен қатар алтарымыздың үстіндегі құлшылық нысаны ретінде қарастыруға дайын болуымыз мүмкін, бұл соборға келген көптеген келушілер үшін, тіпті баршамыз үшін де қиындықтар тудыруы мүмкін". Исаның бейнесімен байланысты символизмді "түсіндіру немесе қайта түсіндіру" мақсатымен жасалған, 50-ден астам заманауи туындыдан тұратын бұл көрме, "қасиетті жаратылу туралы ойлауға тамаша мүмкіндік береді және барлық жыныстар, нәсілдер, діндер мен сексуалдық бағдардағы адамдарға жол ашады", оған Фредерика Фостер, Кики Смит, Жаратылыс Брейер П. Оридж және Эико Отаке сияқты суретшілердің туындылары да кірді.