Кіріспе

Венгр скрипкашысы, академик, дирижер, композитор және педагог Леопольд фон Ауер (Auer Lipót; 7 маусым 1845 – 15 шілде 1930) – венгр скрипкашысы, академик, дирижер, композитор және оқытушы. Оның көптеген шәкірттері көрнекті концерттік орындаушылар мен педагогтар болды.

Ерте өмір және мансап

Ауэр Венгрияның Веспрем қаласында 1845 жылдың 7 маусымында кедей еврей суретшілер отбасында дүниеге келді. Ол алдымен жергілікті концертмейстерден скрипка ойнауды үйренді. Кейін ол скрипканы кез келген музыкалық бейімділігі бар мажар ұлдарына "логикалық аспап" деп жазды, себебі ол "құны көп емес" еді. 8 жасында Ауэр Будапешт консерваториясында Давид Ридли Конеден скрипка оқуын жалғастырды. Коне Ұлттық опера оркестрінің концертмейстері болды. Мендельсонның скрипкалық концертінде жеке орындаған Ауэр бай музыка сүйер адамдардың қызығушылығын тудырды, олар оған оқуын жалғастыру үшін Венаға баруға стипендия берді. Ол ұстазы Якоб Донттың үйінде тұрды. Ауэрдің айтуынша, Донт оған скрипка тартудың негізін үйреткен. Кедейліктен шығуға көмектескен. Грацтағы Анри Вьёкстемппен өткен емтихан сәтсіз аяқталды, себебі Вьёкстемптің әйелі солай ойлады. Парижге жасаған сапары да сәтсіз болды. Ауэр сол кездегі Ганновердегі концертмейстер Жозеф Иоахимнан кеңес алуға шешім қабылдады. Ганновер патшасы соқыр болған және музыканы өте жақсы көрген. Ол Иоахимға жақсы ақы төледі, ал Ауэр патша үшін орындаған кезде оған бірнеше аптаға жеткілікті ақы төленді. Ауэрдің Иоахиммен өткізген екі жылы (1861–63 немесе 1863–1865, Ауэрдің 1980 жылғы 9-бетіне сәйкес) оның мансабындағы шешуші кезең болды. Ол скрипкашы ретінде жақсы дайындалған еді. Ашылу болғаны – неміс музыкалық өнерінің әлемімен танысу болды, бұл әлемде виртуоздық жарқырауынан гөрі музыкалық құндылықтар басымдыққа ие. Кейінірек Ауэр былай деп жазды: "Иоахим маған шабыт берді және менің көз алдымда осыған дейін білмеген үлкен өнердің көкжиегін ашты". Мен онымен тек қолыммен ғана емес, сонымен қатар ақыл-ойыммен де жұмыс істедім, шеберлердің ноталарын зерттедім және олардың шығармаларының мәніне енуге тырыстым. Мен студенттермен бірге көптеген камералық музыка орындадым. Ауэр 1864 жылдың жазында Висбадендегі шипажайда болды, онда ол орындау үшін шақырылған еді. Онда ол скрипкашы Генрик Винявскиймен және пианист ағайынды Антон Рубинштейн мен Николай Рубинштейнмен танысты, кейіннен Мәскеу консерваториясының негізін қалаушы және директоры, сондай-ақ Мәскеу симфониялық оркестрінің дирижері болды. Ауэр Винявскийден бейресми сабақтар алды. 1865 жылдың жазында Ауэр Баден-Бадендегі тағы бір шипажайда болды, онда ол Клара Шуманн, Брамс және Иоганн Штраус кішімен танысты. Ол кезде кешірек болғандай көптеген гастрольдік скрипкашылар болған жоқ, бірақ Венада Ауэр Бельгиядан Анри Вьёкстемпті, Италиядан Антонио Бацциниді және чех Фердинанд Лаубты тыңдай алды; оған әсіресе Вьёкстемп ұнады. Ауэр 1864 жылы Лейпциг Гевандхаус оркестрімен концерттер берді, концертмейстер Фердинанд Давид және дирижер Феликс "Мендельсонның досы" шақырды. Ол кезде Лейпциг "музыкалық тұрғыдан Берлиннен және тіпті Венадан да маңыздырақ" болды. Сәттілік оны 19 жасында Дюссельдорфтың концертмейстері болуына әкелді. 1866 жылы ол Гамбургте де осы лауазымға ие болды; ол сонымен қатар ондағы струнный квартетке жетекшілік етті. 1868 жылдың мамыр және маусым айларында Ауэр Лондонға бірнеше концерт беруге шақырылды. Бір концертте ол Бетховеннің Архиегер триосын пианист Антон Рубинштейн мен виолончельші Альфредо Пиаттимен бірге орындады. Әуелде Санкт-Петербургтегі музыка сыншылары Ауэрдің ойнауын қатты сынға алды және оны өзінің алдыңғы адамы Винявскиймен салыстырды. Бірақ Чайковскийдің Ауэрдің ойнауына деген құрметі оны қабылдауға әкелді. Ауэр 49 жыл (1868–1917) қалады. Ауэр Императорлық балет қойған балеттердегі барлық скрипкалық сололарды орындады, олардың көпшілігін Мариус Петипа хореографиялаған. Ауэрден бұрын балет сололарын Вьёкстемп және Винявский орындаған. 1906 жылға дейін Ауэр Ресей музыкалық қоғамының (РМҚ) саптық квартетінің жетекшісі болды. Бұл квартеттің концерттері Санкт-Петербург музыкалық өмірінің ажырамас бөлігі болды, өйткені Берлинде Иоахим жетекшілік еткен олардың әріптестері де солай болды. Кейінгі жылдары ансамбльдің жетілмейтін ойнауы және қазіргі орыс музыкасына жеткіліксіз көңіл бөлгені үшін сын айтылды. Дегенмен, Ауэрдің тобы Чайковский, Александр Бородин, Александр Глазунов және Николай Римский-Корсаковтың квартеттерін орындады. Топ сонымен қатар Иоганнес Брамс пен Роберт Шуманның музыкасын Луи Спор, Йоахим Рафф және басқа да танымал емес неміс композиторларымен бірге орындады. 1870 жылдардың шамасында Ауэр орыс православиесіне өтуге шешім қабылдады. Консерваторияда жетекші фортепиано мұғалімі Теодор Лешетицкий Ауэрді Анна Есиповамен таныстырды, Лешетицкий оның ең жақсы оқушысы екенін айтты. Ауэр көптеген ұлы пианистермен сонаталар орындады, бірақ оның сүйікті серігі Есипова болды, ол оның өліміне дейін 1914 жылға дейін онымен бірге өнер көрсетті. Басқа серіктестерінің ішінде Антон Рубинштейн, Лешетицкий, Рауль Пуньо, Сергей Танеев және Эжен д'Альбер болды. Ауэр орындаған бір соната – Тартинидің шамамен 1713 жылы жазылған "Шайтанның трилі" сонатасы. 1890 жылдары Ауэр Бетховеннің барлық 10 скрипкалық сонатасының циклдарын орындады. Ауэрдің ең сүйіктісі – Иоахим мен Клара Шуманның Ганноверде алғаш орындаған 'Кройцер' сонатасы болды. 1914 жылдан 1917 жылға дейін Ауэрдің Ресейдегі концерттік турларында пианист Ванда Богуцка Штайн оны сүйемелдеді.

Америка

1917 жылға дейін Ауэр Америка Құрама Штаттарында өнер көрсетпеді. Оның айтуынша, "бір маңызды кедергі – әртістен үш-төрт айдың ішінде көптеген концерттер талап етілуі. Менің достарым Антон Рубинштейн, Ханс фон Бюлов және Анри Винявски маған Америкадағы гастрольдері қызықты болғанымен, олардың денсаулығына салған қатты күштің әсерінен жаңа шақыруларды қабылдауға құлшынбағанын айтты". Бірақ 1918 жылы Ресей революциясының салдарынан Ресейде жұмыс істеу мүмкін болмай қалды. Ол Америка Құрама Штаттарына көшті, бірақ жасының үлкендігіне байланысты кең ауқымды концерттік турнелерге шықпады. Ол 1918 жылдың 23 наурызында Карнеги залында, сондай-ақ Бостон, Чикаго және Филадельфияда өнер көрсетті. Манхэттеннің Үстіңгі Батыс бөлігіндегі үйінде жеке шәкірттерге сабақ берді. 1926 жылы Музыкалық өнер институтына (кейін Джульярд мектебі болып өзгерді) қосылды. 1928 жылы Филадельфиядағы Кертис музыка институтының профессоры болды. 1930 жылы Германияның Дрезден қаласының маңындағы Лошвицте қайтыс болды және Нью-Йорк штатының Хартсдейл қаласындағы Фернклиф зиратында жерленді.

Ойнау

Пётр Ильич Чайковский Әуердің ойнауына ерекше риза болды. 1874 жылы Мәскеуде болған оның өнерін қарап, Чайковский Ауердің "үлкен көркемдігі, ойлы нәзіктігі және поэзиясы" деп мақтады. Бұл нәзіктік пен поэзияға үлкен құн төленді. Ауер орындаушы ретінде нашар қалыптасқан қолынан қиындық көрді. Ол өзінің техникасын жақсы күйде ұстап тұру үшін темірдей жігермен тынымсыз жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол былай деп жазды: "Менің қолым өте әлсіз және пішіні нашар, сондықтан бірнеше күн бойы скрипканы тартпасам, кейін аспапты қолымға алғанда, ойнау қабілетімді мүлдем жоғалтқандай сезінемін". Осы кемшілікке қарамастан, Ауер үздіксіз еңбек ету арқылы көп жетістіктерге қол жеткізді. Оның үні кішкентай болғанмен, жағымды, техникасы таза және әдемі еді. Оның ойнауында жалын болмаса да, ол классикалық беделмен толықтырды. Америкаға келгеннен кейін, ол осыны көрсететін жазбалар жасады. Олар скрипкашының техникалық жағынан тамаша күйде екенін, интонациясы мінсіз, ырғағы нақты және ойнауы талғаммен екенін көрсетеді. Оның музыкалық талғамдары консервативті және талғамды болды. Ол Анри Вьёкстемпстің үш скрипкалық концерті және Генрих Вильгельм Эрнст сияқты виртуоздық туындыларын ұнатты және оларды оқытуда пайдаланды. Бір күні бір оқушы Эрнсттің "Отелло фантазиясы" атты шығармасын орындауға қарсылық білдіріп, оны жаман музыка деп айтты. Ауер мойын бұрмады. "Оны жақсы музыка болып естілгенше ойнай бер, басқа ештеңе ойнамайсың!" – деп оқушыға айқайлады.

Концерттер

Ауэр Бахтың әрбір жеке скрипкалық концертін ешқашан студенттеріне бермеген. Бірақ, екі скрипкаға арналған концертті ол өте жақсы көретін. Ауэр осы концертті үш концертінің ішіндегі "ең маңыздысы" деп атады.

Баянды аспаптар мен аспаптар

Ауер Фердинанд Давидты "көскөзге арналған әлемнің шексіз алғысына бөленгені үшін, ол BWV 1001-1006 "көскөзге арналған соло сонаталар" мен "көскөз және фортепианоға арналған алты сонатаны" қайта жариялағандықтан" деп жазды. "Давид осы шығармаларды өңдеп, жариялады, ал Жозеф Иоахим оларды алғаш рет кең музыкалық қоғамға таныстырды", осылайша "осы шығармаларды көскөз әдебиетінің негізгі тірегіне" айналдырды.

Моцарттың концерттері

Моцарт 1775 жылы скрипка мен оркестр үшін 5 концерт жазды, сондай-ақ кең танылған қос концертті, Sinfonia Concertante, K. 364. Ауер (2012) оны еске алмайды, бірақ бір скрипкалық концерттің екеуін атайды: біреуі ре мажор, No. 4, екіншісі ля мажор, No. 5. Ал, ми-бемоль мажордағы концерттің Моцарт жазбағаны белгілі болды.

Дирижерлік

Ауер дирижер ретінде де белсенді болды. Ол 1880-1890 жылдары Ресей музыкалық қоғамының оркестрлік концерттерін үзіліс-үзіліс басқарды. Ол әрқашан танымал шетелдік солистерге аккомпанемент ретінде подиумға шығуға дайын болды – мысалы, Жоахим Ресейге келгенде, сондай-ақ шетелде концерт беретін студенттеріне де көмектесті.

Оқыту

Ауэр скрипканың ең маңызды педагогтарының бірі ретінде еске алынады және дарынды оқушылардың ең көп ізделіс тапқан мұғалімдерінің бірі болды. "Ауэрдің скрипка ойнау тарихындағы орны – оның тәлім беруіне негізделген". Оның шәкірттерінің арасында көптеген белгілі виртуоз скрипкашылар болды, оның ішінде Миша Эльман, Константи Горски, Яша Хейфец, Натан Милштейн, Тоша Сейдель, Ефрем Зимбалист, Жорж Булангер, Любовь Штрейхер, Бенно Рабиноф, Кэтлин Парлоу, Джулия Клумпке, Тельма Гивен, Сильвия Лент, Кемп Стиллингс, Оскар Шумский және Маргарита Мандельштам. Олардың арасында ХХ ғасырдағы "ең ұлы скрипкашылардың" кейбіреулері де болды. Бабель (1931) Одессада (қазір Украинада) Эльман, Милштейн және Зимбалист сияқты өте талантты жас скрипкашылардың Петр Столярскийдің скрипка класына қабылданып, сәтті болған жағдайда Санкт-Петербургтегі Ауэрге жіберілгенін сипаттайды. Ауэр жас Клара Рокморға да сабақ берді, ол кейіннен термоменнің әлемдегі ең көрнекті орындаушыларының біріне айналды. Ауэрдің көптеген шәкірттері Санкт-Петербург консерваториясында оқыды (тіпті Кэтлин Парлоу да Канаданың батысынан келгенімен), бірақ Румыниядан келген Жорж Булангер Германияның Дрезден қаласында онымен бірге оқыды. Америка Құрама Штаттарында туған Бенно Рабиноф пен Оскар Шумский Ауэрмен сол жерде оқыды. Пианист Франц Лист сияқты, Ауэр де оқушыларына техникалық мәселелерге ерекше назар бөлмеді. Оның орнына, ол олардың музыканы түсінуіне және оның интерпретациясына жетекшілік етті. Егер оқушы техникалық қиындыққа тап болса, Ауэр ешқандай кеңес бермейтін. Ол бір бөлімді көрсету үшін иіні де ұстамайтын. Дегенмен, ол техникалық дәлдікке қатаң талап қойды. Ауэрден сұрауға қорқып, көптеген оқушылар көмекке бір-біріне жүгінді. (Парадоксальды түрде, 1900 жылға дейінгі жылдары Ауэр техникалық егжей-тегжейге көбірек назар бөлгенде, ол ешқандай маңызды шәкірттерді даярлаған жоқ.) Ауэр талантты бағалағанмен, оны тәртіпсіздік, салғырттық немесе сабақтан қалу үшін сылтау деп санамады. Ол уақтылы келуді талап етті. Ол ақылды жұмыс әдеттерін және егжей-тегжейге назар аударуды күтті. Сабақтар өте қиын болды және концерттік өнерпаздықтан кем дайындық талап етті. Апталық сабақтардың орнына, оқушылар үлкен шығарманың толық бөлімін алып келуі керек болды. Мұндай дайындыққа әдетте бір аптадан астам уақыт қажет болды. Оқушы осы шығарманы орындауға дайын деп сезінсе, сабаққа 10 күн бұрын тіркелуі керек еді. Оқушы концертке дайын болуы және оған сәйкес киінуі керек еді. Оларға аккомпаниатор тағайындалды. Көрермендер студенттер мен ата-аналардан ғана емес, сонымен қатар, көбінесе беделді қонақтар мен танымал музыканттардан тұратын. Ауэр сабаққа уақытында келді, ол келгенге дейін бәрі дайын болуы керек еді. Сабақ барысында Ауэр бөлмеде жүріп, байқап, түзетіп, ескертіп, сөгіп, интерпретацияны қалыптастыратын. "Біз жартылай дайын өнерпаздықпен сыныптың есігінен өтуге батыл болмадық", – деді бір оқушы. Ауэрдің класына қабылдану талант арқасында жеңілген құрметтің ісі еді. Сол жерде қалу – шыдамдылық пен қажырлы еңбектің сынағы. Ауэр қатал, қатал, жазалаушы болуы мүмкін. Бір бақытсыз оқушы музыкасымен бірге жүйелі түрде сыртқа шығарылды. Ауэр музыкалық жандылық пен ынтақты бағалады. Ол жансыз, қансыз ойнауды жек көретін және оқушының қабырғасына иіні соғып, одан көбірек "қан" талап ететін. (Бұл сөз мағынасы бойынша "қанды" білдіреді, бірақ отты немесе жандануды білдіру үшін де қолданылуы мүмкін.) Ауэр оқушыларын шектеуге итермелегенмен, оларға адал болып қалды. Ол олардың материалдық қажеттіліктерін де ескеретін. Ол оларға стипендия алуға, меценаттар табуға және жақсы аспаптарға ие болуға көмектесті. Ол өзінің жоғары лауазымды байланыстарын пайдаланып, еврей студенттеріне тұруға рұқсат алды.

Яша Хайфетц және оның әкесі консерваторияда

Ресейде еврейлердің қоныстану аймағы деп аталатын, географиялық жағынан шектеулі бір аймақ болды, онда еврейлердің тұруына рұқсат етілді. Бұл аймақ шамамен Украина, Польша және Беларусь елдерін қамтыды. 1900 жылға қарай Санкт-Петербургте үлкен еврей қауымы болды, бұл аймақ қоныстану аймағының сыртындағы Ресейдегі ең ірі қауым еді. Ауэр (1923, 156–157 беттер) Яшаның он немесе он бір жаста болғанда, оның талантына байланысты Консерваторияға сұрақсыз қабылданғанын жазды; бірақ оның отбасымен не істеу керек еді? Біреу Жашаның қырық жастағы скрипкашы әкесін менің сыныпқа қабылдауды ұсынды. Мен осылай жасадым, нәтижесінде заң орындалды, сонымен бірге Хейфецтер отбасы бөлінбеді, себебі Консерватория студентінің әйелі мен балаларының күйеуінен және әкесінен бөлек болуына заң бойынша рұқсат берілмеген. Алайда, студенттер міндетті түрде сольфеджио, фортепиано және гармония сабақтарына қатысуға тиіс болғандықтан, ал Папа Хейфец олардың ешқайсысына қатыспағандықтан, мен оның мәселесі бойынша басшылықпен үнемі күресуге мәжбүр болдым. Менің соңғы директорым Глазунов келгенге дейін ғана мен баланың 1917 жылдың жазына дейін ата-анасының қамқорлығында қалуын қамтамасыз етуде қиындық көрмедім, содан кейін отбасы Америкаға көше алды. Ауэр өзінің студенттерінің тұлғасын қалыптастырды. Ол оларға стиль, талғам, музыкалық тәрбие берді. Сондай-ақ, олардың көзқарасын кеңейтті. Ол оларды кітап оқуға, мінез-құлқы мен мансап таңдауларын бағыттап, әлеуметтік әдеп-ғұрыптарын жетілдіруге итермеледі. Егер студенттерінен халықаралық мансап күтілсе, олар шет тілін үйренсін деп талап етті. Тіпті студент мансапқа қол жеткізгеннен кейін де Ауэр әкедей қамқорлықпен бақылайтын. Ол дирижерлерге және концерттік агенттерге көптеген ұсыныс хаттары жазды. Миша Эльман Лондонға дебют дайындалып жатқанда, Ауэр оны жаттықтыру үшін сол жерге сапарлады. Ол дебюттерінен кейін де Ефрем Зимбалист пен Кэтлин Парлоупен жұмысын жалғастырды.