Кіріспе
Француз философы және жазушысы (1647–1706)
Пьер Бэйль (18 қараша 1647 – 28 желтоқсан 1706) – француз философы, жазушы және лексикограф. Ол 1697 жылы жариялана бастаған «Тарихи және сындық сөздігі» арқылы ең көп танылды. Бэйль өмірінің соңғы жылдарын түрлі жазбаларға арнады; көп жағдайда ол өзінің сөздігіне қатысты сын-ескертпелерге жауап берді. Вольтер «Лиссабон апаты туралы поэмасының» кіріспесінде Бэйльді «le plus grand dialecticien qui ait jamais écrit» деп атады: ең ұлы диалектик. «Новелл де ла репюблик дес леттрес» әдебиетті насихаттау бойынша жасалған алғашқы толыққанды әрекет болды және ол үлкен табысқа жетті. Оның көп томдық «Тарихи және сындық сөздігі» Бэйльдің шедевр туындысы болып саналады. Бэйльдің де бірге гугеноттармен жер аударылған Пьер де Майзео жасаған сөздіктің ағылшын тіліне аудармасын АҚШ президенті Томас Джефферсон Конгресс кітапханасының алғашқы жинағын құрайтын жүз негізгі мәтіннің бірі деп атады.
Толеранттылық туралы пікірлер
Бейль өзінің "Тарихи және сын тұжырымдық сөздігі" және "Философиялық түсіндірме" атты еңбектерінде діни төзімділік үшін маңызды аргументтер келтірді. Бейль, мәжбүрлеу және зорлық-зомбылықты негіздеу үшін діни кітаптарды пайдалануға қарсы болды: "Жаңа өсиеттің осы инабаттылық пен шыдамдылықты көрсететін барлық дәлелдерін жинақтау үшін, оның дерлік барлық бөлігін көшіру қажет". Ол төзімділікті мемлекет үшін қауіп деп санамады, керісінше: "Егер діндердің көптігі мемлекетке зиян келтірсе, себебі олар бір-біріне төзе алмайды, тіпті әрқайсысы қуғын-сүргін арқылы екіншісін жоюға тырысады. Қысқасы, барлық жамандықтар төзімділіктен емес, төзімсіздіктен туындайды".
"If the Multiplicity of Religions prejudices the State, it proceeds from their not bearing with one another but on the contrary endeavouring each to crush and destroy the other by methods of Persecution. In a word, all the Mischief arises not from Toleration, but from the want of it."
Скептицизм
Ричард Попкин Пьер Бейльдің тарихи және сын сөздігін барлық бұрыннан белгілі теориялар мен философияларды сынау үшін қолданған күмәнданшы болғанын айтады. Бейльдің пікірінше, адамдар табиғатынан нағыз білімге жете алмайды. Адам ақылының шектеулілігіне байланысты, олар тек өз саналарына ғана сүйенуі керек. Бейль Рене Декарт, Барух Спиноза, Николас Малебранш және Готфрид Вильгельм Лейбниц сияқты белгілі рационалистерді, сондай-ақ Томас Гоббс, Джон Локк және Исаак Ньютон сияқты эмпириктерді де сынады. Попкин Бейльдің күмәнді көзқарасын көрсететін мына үзіндіні келтіреді:
Ол [ақыл] – адастыратын жол көрсетуші; ал философияны жараның ісіп қалған етін жеп болған соң, тірі етті де жейтін, сүйекті шірітіп, тіпті миға дейін жетіп баратын ұнтақтармен салыстыруға болады. Философия бірінші кезекте қателерді жоққа шығарады. Бірақ оны осы сәтте тоқтатпаса, ол шындыққа да шабуыл жасайды. Ал ешкімнің араласпауымен, ол қайда екенін білмей, тоқтауға орын таба алмай қалады.
It [reason] is a guide that leads one astray; and philosophy can be compared to some powders that are so corrosive that, after they have eaten away the infected flesh of a wound, they then devour the living flesh, rot the bones, and penetrate to the very marrow. Philosophy at first refutes errors. But if it is not stopped at this point, it goes on to attack truths. And when it is left on its own, it goes so far that it no longer knows where it is and can find no stopping place.
Мұра мен құрмет
1906 жылы оның құрметіне Памерсте мүсін орнатылды, бұл "ұзаққа созылған ұмытылудың орнын толтыру" болды. 1959 жылы Роттердамдағы бір көшеге оның аты берілді. 2012 жылы Пол Кокс салған Бейльге құрмет көрсету үшін арналған орындық (ескерткіш) орнатылды, ол Бейль мен Эразм арасындағы (болжамды) философиялық ойлар алмасуы туралы ойларға арналған. (Ойлау концепциясы: Ж.В. ван ден Блинк)
Таңдалған шығармалар
Pensées Diverses sur l'Occasion de la Comète, (1682) Кометаға арналған түрлі ойлар (2000) Роберт С. Бартлетт, SUNY Press. Dictionnaire Historique et Critique (1695–1697; 1702, кеңейтілген; П. дес Майзеудің ең жақсысы, 4 том, 1740) Әртүрлі еңбектер, 5 том, Гаага, 1727–1731; анастатикалық қайта басылым: Hildesheim: Георг Ольмс, 1964–1968. Ағылшын тіліндегі таңдамалы шығармалар: Пьер Бэйл (Ричард Х. Попкин аудармасы), Тарихи және сындық сөздік – Таңдамалар, Индианаполис: Хакетт, 1991.
Œuvres diverses, 5 vols., The Hague, 1727–31; anastatic reprint: Hildesheim: Georg Olms, 1964–68. Selections in English: Pierre Bayle (Richard H. Popkin transl. ), Historical and Critical Dictionary – Selections, Indianapolis: Hackett, 1991. .