Кіріспе
1977 жылдан 1981 жылға дейін Бангладеш президенті Зыяур Рахман (19 қаңтар 1936 жыл – 30 мамыр 1981 жыл) – Бангладештік әскери шенеунік және саясаткер. Ол 1977 жылдан өліміне дейін Бангладеш президенті қызметін атқарды. Зыяур Рахман Бангладеш Ұлттық партиясының (БҰП) негізін қалаушы және қаза болғанға дейін партия төрағасы болды. Бұрын ол 1975 жылдан 1978 жылға дейін, қысқа үзіліспен, әскери штабтың екінші басшысы болды. Зияур, кейде Зия деп те аталады, Габталиде дүниеге келді және Пәкістан Әскери академиясында Абботтабадта оқыды. Ол Екінші Кашмир соғысында Пәкістан армиясының командирі болды, осы үшін Пәкістан үкіметінен «Хилал-е-Журрат» орденімен марапатталды. Зыяур 1971 жылы Пәкістаннан тәуелсіздік күресі кезінде Бангладеш күштерінің көрнекті командирі болды. Ол 27 наурызда Читтагонгтағы Калургхат радиостанциясынан Бангладештің тәуелсіздік туралы жариялауын жеткізді. Тәуелсіздік соғысынан кейін Зыяур Бангладеш армиясында бригада командирі, содан кейін әскери штаб бастығының орынбасары және әскери штаб бастығы болды. Зыяур Рахманның қазасы Бангладеш саясатындағы оның мұрасы туралы қарама-қарсы пікірлерге әкелді. «Авами Лига» жақтастары оны Мүжибтің өлтірілуіне қатысы бар деп айыптайды және президенттік кезеңіндегі әрекеттеріне байланысты сынға алады. Сыншылар қазіргі авторитарлық режимнің Зыяурдың мұрасын жағымсыз бейнелеуге саяси ықпал еткенін айтады. Дегенмен, Рахман Азаттық соғысындағы рөлі, Бангладешті тұрақтандыру, ауыл шаруашылығын индустрияландыру және аймақтық ынтымақтастықты дамыту үшін жоғары бағаланады. Оның саяси партиясы – БҰП, өзінің басты қарсыласы «Авами Лигамен» бірге маңызды күш болып қала береді, ал оның жесірі Халида Зия партияны басқарып, екі рет премьер-министр болып қызмет етті.
Ziaur Rahman (19 January 193630 May 1981) was a Bangladeshi military officer and politician who served as the President of Bangladesh from 1977 until his assassination. He was the founder of the Bangladesh Nationalist Party (BNP) and served as its chairman until his assassination. He previously served as the second chief of army staff from 1975 to 1978 with a minor break. Ziaur, sometimes known as Zia, was born in Gabtali and trained at the Pakistan Military Academy in Abbottabad. He served as a commander in the Pakistan Army in the Second Kashmir War against the Indian Army, for which he was awarded the Hilal e Jurrat from the Pakistani government. Ziaur was a prominent Bangladesh Forces commander during the country's Independence war from Pakistan in 1971. He originally broadcast the Bangladesh declaration of independence on 27 March from Kalurghat radio station in Chittagong. After the war of Independence, Ziaur became a brigade commander in Bangladesh Army and later the deputy chief of staff and then chief of staff of Bangladesh Army. Ziaur Rahman's death created a divided opinion on his legacy in Bangladeshi politics. Awami League supporters vilify him for alleged connections to Mujib's assassination and controversial actions during his presidency. Critics argue that the current authoritarian regime politically motivated the negative portrayal of Ziaur's legacy. Nevertheless, Rahman is generally credited for his role in the Liberation War, stabilizing Bangladesh, industrializing agriculture, and fostering regional cooperation. His political party, the BNP, remains a major force alongside its rival, the Awami League, with his widow, Khaleda Zia, leading the party and serving two terms as prime minister.
Ерте өмір
Зияур Рахман 1936 жылғы 19 қаңтарда Богра ауданының Габтали ауылындағы Багбариде мандалдар отбасынан шыққан бенгал мұсылманы болып дүниеге келген. Оның әкесі Мансур Рахман – химик, қағаз және сия химиясы саласында мамандық алған және Калькуттадағы Жазушылар үйіндегі мемлекеттік мекемеде жұмыс істеген. Оның әкесінің әкесі, Мөлви Камалуддин Мандал, әжесі Мехеруннисаға үйленгеннен кейін Махишабаннан Нашипур Багбариге көшіп келген. Оның анасының аты Жаханара Хатун еді. Зияур Рахман туған ауылы Багбариде өсіп, Богра Зилла мектебінде білім алған. Оның екі кіші інісі болған: Ахмет Камал (2017 жылы қайтыс болған) және Халилур Рахман (2014 жылы қайтыс болған). 1946 жылы Мансур Рахман Зияур Рахманды Калькуттадағы ұлдар мектебіне, Харе мектебіне қысқа мерзімге оқуға берді, ол 1947 жылы Үндістандағы Британ империясының тарауына және Үндістан мен Пәкістанның бөлінуіне дейін оқыды. Мансур Рахман мұсылман көпшілігі бар Пәкістан азаматы болу құқығын пайдаланып, 1947 жылдың тамызында Батыс Пәкістанның Синд провинциясында орналасқан Пәкістанның алғашқы астанасы – Карачиге көшіп келді. Зия 11 жасында 1947 жылы Карачидегі Академия мектебінің алтыншы сыныбына қабылданды. Зияур Рахман жасөспірім шағын Карачиде өткізіп, 1952 жылы 16 жасында осы мектепті бітірді. 1953 жылы Зияур Рахман Д.Ж. Синд Үкіметтік Ғылым колледжіне түсті. Сол жылы ол Какулдағы Пәкістан Әскери академиясына кадет ретінде қабылданды. 1960 жылдың тамыз айында оның некесі Фени ауданынан (сол кездегі Ноахали ауданының бір бөлігі) келген Искандар Мажумдер мен Тайяба Мажумдердің 15 жасар қызы Халеда Ханам Путулмен қиылды. Халеда Ханам Путул, кейін Халеда Зия аталды, үш рет Бангладештің премьер-министрі қызметін атқарды. Зияур Рахман, сол кездегі Пәкістан армиясының капитаны, сонымен қатар Қорғаныс күштерінің офицері болып тағайындалған еді. Оның әкесі Мансур Рахман Карачиде болғандықтан тойға қатыса алмады. Зияның анасы одан бұрын қайтыс болған.
1975 жылы Мұжибтің өлтірілуі және оның салдары
Шейх Мужибур Рахманды биліктен ығыстыру мақсатындағы терең қастандық, оның Бангладештің ішкі және сыртқы күштермен жасалған қасақана өлтірілуінен зауалдап бұрын-ақ басталған еді. 1975 жылғы 15 тамызда президент Шейх Мужибур Рахман мен оның отбасы әскер қызметкерлерімен болған қарулы қақтығыста қаза тапты. Мужибур Рахманның кабинет мүшесі және қастандықтың жетекшісі Хондакер Мостақ Ахмед президенттікке ие болып, төңкеріс кезінде бейтарап қалған генерал-майор К.М. Шафиуллаһты қызметтен босатты. Шафиуллаһ отставкаға кеткеннен кейін, генерал-майор Зиаур Рахман (сол кезде армия штабы бастығының орынбасары) армия штабының бастығы болып тағайындалды. Дегенмен, 15 тамыздағы төңкеріс Бангладеште тұрақсыздық пен аласапырандыққа, сондай-ақ қарулы күштер қатарындағы наразылыққа себеп болды. 1975 жылғы 3 қарашада бригадалық генерал Халед Мошарраф пен полковник Шафаат Жамильдің басқаруындағы 46-шы бригада Хандакер Муштак Ахмедтің үкіметіне қарсы бүлік көтерді. Зиаур Рахман лауазымынан кетуге мәжбүр болды және үй қамауына алынды. 7 қарашада «Сипой Жаната Биплоб» (солдаттар мен халық төңкерісі) болды, бұл «Жатиё Самаджатантрик Дал» (JSD немесе Ұлттық социалистік партиясы) мен отставкадағы подполковник Абу Тахердің және социалистік әскери офицерлер тобының ұйымдастырған бүлігі еді. Халед Мошарраф көтерілісшілерден жасырынып жатқанда, өзінің бағынышты офицерлері тарапынан өлтірілді. Шафаат Жамиль қашып кетіп, жарақат алды, ал Зиаур Рахман лейтенант-полковник Рашид басқаратын 2-ші артиллерия полкі тарапынан босатылып, армияның толық қолдауымен штаб бастығы болып қайта тағайындалды. Әскер штабында өткен кеңестен кейін, уақытша үкімет құрылды, онда әділ Абу Садат Мұхаммед Саим бас әскери әкімшілік басшысы, ал Зиаур Рахман, әуе вице-маршалы М.Г. Тауаб және контр-адмирал М.Х. Хан оның орынбасарлары болды. Тахер 1976 жылғы 21 шілдеде өлім жазасына кесілді. 1975 жылғы 6 қарашада Саим сот судьясы президент болып сайланғаннан кейін Зиаур Рахман әскери тәртіптің бас әкімшісі болды. Ол қарулы күштерді біріктіруге тырысты, оралғандарға олардың білімі мен өтіліне сәйкес мәртебе берді. Бұл 1971 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін жоғары лауазымдарға тез жеткен тәуелсіздік соғысының кейбір ардагерлерін ашуға ұшыратты, бірақ Зиаур Рахман наразы офицерлерді тәртіпсіздікті басу үшін дипломатиялық миссияларға шет елдерге жіберді.
Төрағалық
Зиаур Рахман 1977 жылғы 21 сәуірде Бангладеш президенті болды. Авами лигасы мен БАКСАЛ-дың бұрынғы саяси басқаруындағы жылдар бойындағы тәртіпсіздік Бангладештің көптеген мемлекеттік институттарын дағдарысқа ұшыратып, тұрақты ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерге әкелді. 1977 жылы президент болғаннан кейін Зиаур Рахман әскери жағдайды жойды және елдің дамуы үшін ауқымды реформалар енгізді. 1977 жылдың қыркүйек айының соңында оның басқаруына қарсы сәтсіз төңкеріс талпынысы болды. Жапондық Қызыл Армияның бір тобы қару-жарақ пен оқ-дәрімен қаруланған "Japan Airlines" әуе компаниясының 472 рейсін Үндістаннан қағып алып, Тежгаон халықаралық әуежайына қондырды. 30 қыркүйекте, үкіметтің назары осы төтенше жағдайға шоғырланғанда, үрей мен жалған ақпарат тарату салдарынан Богра кантонында көтеріліс басталды. Көтеріліс 2 қазанға қараған түні тез басылса да, Дака кантонында Бангладеш әуе күштерінің (БАҚ) дезинформация алған ұшқыштары бастаған тағы бір көтеріліс болды. Осы армия мен әуе күштерінің қарулы бөлімшелері Зияның резиденциясына сәтсіз шабуыл жасап, қысқа мерзімге Дака радиосын басып алды және Тежгаон халықаралық әуежайында ұрлаушылармен келіссөздер жүргізуге жиналған 11 әуе күштері офицері мен 30 әуешіні өлтірді. Қанат командирі М. Хамидулла Хан ТЖ, Ш, БП (Бангладеш күштерінің 11-сектор командирі, БДФ), содан кейін БАҚ жер қорғанысының командирі, әуе күштері ішіндегі көтерілісті жылдам басып тастады, ал үкімет ауыр соққыға ұшырады. Әуе күштері штабының бастығы АВМ АГ Махмуд қанат командирі Хамидулла Ханды БАҚ провист-маршалы қызметіне қайта тағайындады. Президент Зия дереу қанат командирі Хамидулла Ханды Дакадағы ZMLA және Тежгаондағы (қазіргі Премьер-министр кеңсесі) әскери жағдайды байланыс және басқару директоры етіп тағайындады. Үкіметтік барлау сәтсіз болды және президент Зиаур Рахман дереу НСИ бас директоры мен ДФИ бастығын, 9-шы GD(P) бұрынғы курстасы AVM А. К. Хандарды қызметтен босатып, Пакистан әуе күштеріндегі AVM А. К. Хандармен бірге оқыған. Зияның президенттік директивасы бойынша Хамидулла қорғаныс министрлігінен Олд Бейли көшесіндегі ДФИ-ді президенттің тікелей бақылауына көшіріп, Дака кантонында DGFI ретінде қайта ұйымдастырды. Осыдан кейін төңкеріс талпынысына қатысқан кемінде 200 сарбаз әскери сот шешімімен өлім жазасына кесілді.
Сайлаулар
1978 жылы генерал Зыяур Рахман президенттікке кандидат болып, бес жылдық мерзімге үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Келесі жылы Ұлттық Ассамблеяға сайлау өтті. Оппозиция сайлаудың әділдігіне күмән келтірді. Зия 1981 жылы Шейх Мужибур Рахманның қызы, жер аударылған Шейх Хасинаға Бангладешке оралуға рұқсат берді.
Ішкі және сыртқы саясат
Билікті қолға алғаннан кейін Зиаур Рахман күресіп жатқан ұлтқа қажет болған қатаң басшы ретінде құтталды. Зиаур Рахман ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп өндірісін арттыруға, әсіресе азық-түлік пен астық дақылдарын өндіруге, сондай-ақ халықты жоспарлау бағдарламасы ең маңыздысы болған түрлі бағдарламалар арқылы ауылдық дамуды интеграциялауға баса назар аударды. Ол Бангладеш джут және күріш зерттеу институттарын құрып, ашты. 1977 жылы ол ауылдық дамудың масштабты бағдарламасын іске қосты, оның ішінде кең танымал және сәнді "Еңбек үшін тамақ" бағдарламасы да бар болды. Зиаур Рахман суару каналдарын, электр станцияларын, тоғандарды, жолдарды және басқа да қоғамдық жұмыстарды салуға қатысты ірі жобаларды бастады. Ауылдық қолдау мен дамуды жұмылдыру мақсатында Зиаур Рахман Gram Sarkar (Ауылдық кеңестер) өзін-өзі басқару жүйесін және қауіпсіздік пен қылмыстың алдын алу үшін "Ауылдық қорғаныс жасағы" жүйесін құрды. Жаппай бастауыш және ересектер білімін дамыту бағдарламалары іске қосылды және олар негізінен Бангладештің ауылдық аймақтарында жүзеге асырылды. Осы кезеңде Бангладеш экономикасы қарқынды экономикалық және өнеркәсіптік өсімге қол жеткізді. Зиаур Рахман сондай-ақ аймақтық деңгейде экономикалық және саяси ынтымақтастықты күшейту үшін Оңтүстік Азия елдерінің ұйымын ұсынды.
Ислам және ұлтшылдық
Зиаур Рахман халықтың көп бөлігі діни және ұлттық өзін-өзі анықтауда дағдарысқа ұшырап, өте шектеулі егемендік сезіміне ие екеніне сенді. Бұл жағдайды түзету үшін ол Бангладешті қайта исламдастыруды бастады. 25-баптың 2-тармағында Зиаур Рахман "мемлекет исламдық ынтымақтастық негізінде мұсылман елдері арасындағы бауырластық қарым-қатынастарды нығайтуға, сақтауға және күшейтуге тырысады" деген қағиданы енгізді. Кейіннен Зиаур Рахман мұсылман мектеп оқушылары үшін ислам діні сабағын міндетті пән ретінде қосты. Бангладеш құрылған кезде көптеген исламшылдар Пәкістан армиясының тәуелсіздікке қарсы күресін қолдады және 1972 жылғы Бангладеш серіктестері (арнайы соттар) жарлығымен саясаттан шеттетілді. Зиаур Рахман осы шешімді, сондай-ақ діни партиялар мен ұйымдарға қойылған тыйымды жойды. Өзі жасаған саясаты мен сөздерінде Зиаур Рахман "Бангладеш ұлтшылдығы" мен оның "Егемендігін" жариялай бастады, бұл Муджибтің тіл негізіндегі ұлтшылдыққа және бенгалдық жекелігіне жасаған қарама-қарсылығы болды. Ол тіпті конституцияға түзетулер енгізіп, азаматтардың ұлтын этникалық бірегейлік – бенгалдықтан ұлттық бірегейлік – бангладештікке өзгертті, бұл егеменділікке адалдыққа, саяси сенімге немесе партиялық тиесілілікке емес, негізделді. 1978 жылы Бангладеш Ұлттық партиясы құрылғаннан кейін Зиаур Рахман саяси институттар құруға бастамашылық жасады және жастарға Бангладеш ұлтшылдығы бойынша саяси білім алу үшін семинарлар ұйымдастырды. 1980 жылдың қыркүйек айында өткен мұндай семинарда Зиаур Рахман оқушыларға лекция оқыды.
Өтемақы туралы заң
Зияур Рахман бірнеше даулы шаралар қабылдады, олардың кейбіреуі әскерді тәртіпке келтіруге, кейбіреуі өкіметін нығайтуға, ал кейбіреуі «Джамаат-и Ислами» сияқты исламшыл саяси топтардың қолдауын жеңіп алуға бағытталған. Зия сондай-ақ Мұсылман лигасы мен басқа да исламдық партиялардың қайта оралуына көмектесті, бұрын шейх Мүжибур Рахман 1973 жылы түрмеден босатқан, өте даулы тәуелсіздікке қарсы болған Шах Азизур Рахманды премьер-министр етіп тағайындады. Зияур Рахман шейх Мүжибур Рахманды өлтіруде айыпталған бірнеше адамды шетелдегі қызметтерге тағайындады. Майор Далим, майор Рашид және майор Фарук Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеді, ал кейіннен Африка және Таяу Шығыс елдеріндегі Бангладеш елшілері болып тағайындалды. 1975-1979 жылдар аралығында президент шейх Мүжибур Рахманды өлтіруге қатысқан, төңкерістерге және басқа да саяси оқиғаларға қатысқан адамдарға заңдық шаралардан иммунитет беруді көздейтін «Өтемақы ордері» 1975 жылы президент Хондакер Мостақ Ахмадпен жарияланды, Парламентте «Өтемақы заңы» ретінде бекітілді және президент Хусейн Мұхаммед Ершадтың өкілеттігі кезінде Конституцияға 5-ші түзету ретінде енгізілді.
Құрлық
Билікте болған кезінде Зиаур Рахман әскердегі қарсыластарына қатыгездік танығаны үшін сыналып келді. 30 мамыр күні таңғы сағаттарда ол әскер офицерлері тобының қолынан қаза тапты. Оның алты күзшісі мен екі көмекшісі де қаза болды. Парламент алаңында өткен жерлеу рәсіміне шамамен екі миллион адам қатысқан деп есептеледі.
Сын-пікірлер мен мұра
Бангладештегі көптеген саясаткерлер Зиаур Рахманды соғыс батыры деп есептейді. Зиаур Рахман шейх Муджибтің билігінің соңғы жылдарындағы тәртіпсіздіктерді тоқтатып, Муджиб құрған бір партиялық жүйе – БАКСХАЛ-ды таратып, демократияны орнатқандығымен ерекшеленеді. Дегенмен, Зиаур Рахманды оның қарсыластары оппозицияны жабалауы үшін сынап-қана қоймай, айыптайды. Бірақ Зияның экономикалық реформалары экономиканы жаңартқандығы үшін, ал исламға бет бұруы қарапайым бангладеш халқының қолдауын жеңіп алды.
Президенттікке көтерілу
Даканың Жоғарғы соты 1975-1979 жылдар аралығындағы әскери төңкерістер арқылы билікті басып алуды, оның ішінде Зияның әскери режимін "заңсыз және конституцияға қайшы" деп жариялады. Зияның әскери жағдай туралы жарлықтары, 1977 жылы президенттікке жол ашуы және 1978 жылы өткен сайлау "конституцияда көзделмеген" деп танылды. Сот шешімі осы оқиғаларға заңдық күш берген және конституцияға енгізілген Өтемақы заңына қатысты мәселені шешті.
Қарсылық білдіруді басу
Зиаур Рахманның режимі кезінде оның саяси қарсыластары қатты қуғынға ұшырады. Сол кезде оған 62 мыңға жуық Ауами лигасының және басқа да оппозициялық көшбасшылар мен белсенділерін қамауға алғаны туралы айыптаулар таралды, бұл халықаралық қауымдастықтың назарын өзіне аударды. Бірде 1977 жылдың 2 қазанында сәтсіз төңкеріс талпынысына қатысқандары үшін Бангладеш түрмелерінде 1143 адам дарға асылды.
Ұлттық туды өзгерту әрекеттері
1978 жылдың 16 желтоқсанында, Бангладештің Жеңіс күнінде, үкіметтік ғимараттарға жасыл түсті негіздегі қызыл шеңберлі байрақтардың орнына қызғылт шеңберлі байрақтар көтеруге бұйрық берілді. Бірақ наразылықтардың күшіне қарсы тұра алмай, Зия бұл жоспардан бас тартуға мәжбүр болды.
Отбасы
Халида Зия мен Зиаур Рахманның Тарек Рахман және Арафат Рахман (2015 жылы қайтыс болған) есімді екі ұлы болды. Халида БНП-ның төрағасы болды және Ершад режиміне қарсы саяси партиялар коалициясын құрды. 1991 жылы өткен сайлауда ол БНП-ны жеңіске жеткізіп, Бангладештің тұңғыш әйел премьер-министрі атанды. 1996 жылғы сайлауда ол Авами лигасының шейх Хасинасына есе жіберіп, 2001 жылы қайтадан билікке келді. Тарек БНП-ның аға бірлескен хатшысы болып қызмет етті.