Кіріспе

Рим Сенатының мүшелік тізіміндегі ең алғашқы мүше Рим Сенатының мүшелік тізіміндегі басымдық бойынша бірінші мүше princeps senatus (principes senatus) болды. Бұл лауазым ресми түрде cursus honorum-ға кірмейтін және imperium-ға ие болмаса да, оны иеленген сенаторға мәртебе берді. Бұл лауазым б.з.б. III ғасырдың бірінші жартысында құрылып, екі ғасыр бойы маңыздылығын сақтап келді. Принциптер көбінесе сол кезеңнің ең танымал римдік саясаткерлері болды, мысалы Марк Эмилий Лепид, Сципион Африкан және Марк Эмилий Скавр. Бұл лауазым диктатор Сулланың б.з.б. 82-80 жылдардағы реформаларынан кейін маңыздылығын жоғалтты, бірақ 43 ж.б.б. Марк Антоний мен Сенат арасындағы күресте ол соңғы рет болуы мүмкін Цицерон үшін уақытында қайта жаңартылған болуы мүмкін. Рим императорлары princeps senatus-тың өкілеттіктерін өздерінікімен біріктірді, бірақ кейінгі Империя кезеңінде ерекше принциптер туралы сирек айтылады.

Тарих

Цензорлар жұбы (яғни, орташа есеппен әр 5 жылда) өз қызмет мерзімі ішінде лауазым бос қалғанда princeps senatus-ты таңдады. Princeps senatus өмір бойына тағайындалмайтын лауазым еді. Дегенмен, практикалық тұрғыда, ағымдағы princeps senatus цензорлармен қайта тағайындалатын. Дәстүр бойынша, princeps senatus төрағалық етуші магистрат ұсынған кез келген мәселе немесе тақырып бойынша алғашқы сөзді айту құрметіне ие болды. Республиканың орта кезеңінде princeps senatus Римдегі ең беделді лауазым болды және қосымша артықшылықтарға ие болды: ол сенаттың күн тәртібіндегі барлық мәселелерді жүргізіп, олардың мәтінін өзі таңдау арқылы өз пікірін тікелей енгізе алатын өкілдікке ие болды. Сонымен қатар, ол даулы ұсыныстар бойынша мүмкін болатын баламаларды ұсынатын. Осы кезеңдегі белгілі princeps-тердің қатарында әйгілі Сципион Африкан (199, 194 және 189 жылдары тағайындалған) және Марк Эмилий Лепид болды, ол 179 және 154 жылдар аралығында рекордтық алты рет тағайындалды және өз лауазымын римнің бас діни қызметкері pontifex maximus лауазымымен біріктірді.

Тағайындау

Princeps senatus лауазымы заңмен (lex) емес, дәстүрмен (mos) анықталды, бұл оның эволюциясын қадағалауды қиындатады. Ұзақ уақыт бойы қазіргі заманғы тарихшылар Теодор Моммсеннің еңбектеріне тәуелді болды, ол princeps senatus тек gentes maiores – ең көрнекті патрициандық отбасылардың (Корнелия, Валерия, Фабия, Эмилия, Манлия және Клавдия) патрициандары ғана бола алады деп есептеді. Алайда, Фрэнсис Райан Моммсеннің аргументі дөңгелек екенін көрсетті: ол бірінші кезекте princeps генс майордан болуы керек деп мәлімдеді, содан кейін генс майорлардың тізімін princeps-терден алуға болады деді, ал ежелгі дереккөздер көптеген princeps-тер туралы тізім бермейді және генс майорлардың тізімін ұсырмайды. Райанның пікірінше, princeps плебей болуы мүмкін: біріншіден, ежелгі дереккөздерде Моммсеннің патрициандық талабы туралы ешқандай мәлімет жоқ; екіншіден, бұл лауазым Ордендер қақтығысы аяқталғаннан кейін құрылғандықтан, плебейлер патрициандарға оларға тыйым салынған лауазым құруға рұқсат бермес еді. Princeps senatus б.з.д. III ғасырдың басында, шамамен 275 жылы пайда болды. Оның бастауы шамамен б.з.д. 313 жылғы lex Ovinia-ға байланысты, ол Сенаттың құрамын айтарлықтай өзгертті. Осы заңға дейін сенаторлардың саны жүзге жуық болатын және оларды консулдар өздерінің жақтастарынан тағайындаған; демек, Сенат мүшелігі жыл сайын ауысып отырды. Lex Ovinia сенаторларды тағайындау құқығын цензорларға берді, олар сенаторларды тек қылмыстық іс-әрекеттері үшін ғана қызметтен шеттетуге құқылы болды, осылайша оларды өмір бойына тағайындады. Заң сонымен қатар олардың санын 300-ге дейін арттырды. Бұл өзгерістер цензорларды сенаторлардың ресми тізімін жасауға және Сенатта отыру құқығын тіркеуге итермеледі. Бұл тізімді жасаған алғашқы цензор, әдетте, Апий Клавдий Цекус болды, ол латын тіліндегі ротацизмді ойлап тапқан деп есептеледі, мүмкін осы тізімді жазу кезінде, өйткені сол жылдары бірнеше латын есімдері өзгерді. Бірнеше онжылдықтан кейін Сенаттың тағы бір реформасы болды: сенаторлар енді бұрынғы магистраттардың арасынан таңдалды. Нәтижесінде цензорлар сенаторларды олардың бұрынғы лауазымдарына сәйкес бірнеше дәрежеге бөліп тағайындады. Бұл үлкендік бойынша реттеу princeps senatus лауазымының құрылуына әкелді: сенаторлар тізіміндегі бірінші есім әрқашан ең жоғары дәрежедегі экс-цензор, патриций немесе плебей болды; цензорлар үміткерлердің арасынан таңдау жасауға құқылы емес еді. Цекус, әрине, бірінші princeps болмаған, өйткені оның туралы кең таралған дәстүр бұл фактіні атап өтпеген болар еді. Ол сондай-ақ Пиррге қарсы Сенатта сөйлеген қарт адам ретінде сипатталады, б.з.д. 280 жылы. Ол сол кездегі ең жоғары дәрежедегі экс-цензор болғандықтан, бірінші princeps оның қайтысынан кейін тағайындалды. Сондықтан ең мүмкін үміткер – 275 жылы цензорлар таңдаған Квинт Фабий Максим Руллиан, оның lectio көне дереккөздерде із қалдырды. 209 жылы цензор Публий Семпроний Тудитан дәстүрге қарсы шығып, бұрынғы жоғары дәрежедегі экс-цензор Тит Манлий Торкваттың орнына Квинт Фабий Максим Веррукосты тағайындады. Тудитан өзінің таңдауын Фабийдың барлық римдіктердің ішіндегі ең біріншісі екендігімен ("princeps Romanae civitatis") негіздеді. Осы күннен бастап princeps күннің ең маңызды саясаткері болды, бұрынғы консулдардың арасынан таңдалды және көбінесе басқа цензор тағайындаған цензорлардың бірі болды. Егер цензорлар кандидатқа келісе алмаса, таңдау 209 жылы болғандай, жеребе арқылы шешілді.

Принципиенс сенатустың тізімі

Моммсен (1864) Виллемс (1878) Суолахти (1972) Райан (1998) Райанның деректемесі1М'. Валериус Максимус М'. Валериус Максимус М'. Валериус МаксимусQ. Фабиус Максимус Руллиан 275 – 2652M. Фабиус Амбуст М. Фабиус Амбуст М. Фабиус АмбустC. Марций Рутилус Цензорин 265 – 258-ге дейін3Q. Фабиус Максимус Руллиан Q. Фабиус Максимус Руллиан Q. Фабиус Максимус РуллианQ. Фабиус Максимус Гургес258 – 247 немесе 2414Q. Фабиус Максимус Гургес Q. Фабиус Максимус Гургес Q. Фабиус Максимус ГургесCn. Корнелиус Блазио247 немесе 241 – 230-ға дейін5Q. Фабиус Максимус Веррукозус М. Фабиус Бутео М. Фабиус БутеоC. Дуилиус 230 – 2256P. Корнелий Сципион Африканский Q. Фабиус Максимус Веррукозус Q. Фабиус Максимус ВеррукозусM'. Валериус Максимус Корвин Мессалла 225 – 220-ға дейін7L. Валериус Флакк П. Корнелий Сципион Африканский П. Корнелий Сципион АфриканскийАул Манлий Торкватус Аттик 220 – 216-ға дейін8M. Эмилиус Лепид L. Валериус Флакк L. Валериус ФлаккM. Фабиус Бутео216 – 2099P. Корнелий Сципион Насика Коркулум M. Эмилиус Лепид M. Эмилиус ЛепидQ. Фабиус Максимус Веррукозус209 – 20310Ap. Клаудий Пулхер P. Корнелий Сципион Насика Коркулум P. Корнелий Сципион Насика КоркулумP. Корнелий Сципион Африканский199 – 184/18311P. Корнелий Лентул (конс. 162) P. Корнелий Сципион Насика СерапиоAp. Клаудий Пулхер L. Валериус Флакк184/183 – 18012M. Эмилиус Скавр Ap. Клаудий Пулхер L. Корнелий Лентул Лупус M. Эмилиус Лепид179–153/15213L. Валериус Флакк P. Корнелий Лентул (конс. 162) P. Корнелий Лентул (конс. 162) P. Корнелий Сципион Насика Коркулум 147 – 14114Mam. Эмилиус Лепид Ливиан L. Корнелий Лентул Лупус M. Эмилиус Скавр Ap. Клаудий Пулхер 136 – 130-ға дейін15M. Эмилиус Скавр L. Валериус Флакк L. Корнелий Лентул Лупус130? – 125-ке дейін16L. Валериус Флакк P. Корнелий Лентул (конс. 162) 125 – 115-ке дейін17Квинт Лутаций Катул M. Эмилиус Скавр115 – 8918Публий Сервилий Ватия Исаврикус L. Валериус Флакк86 – 70-ші жылдарға дейін19M. Туллиус Цицерон M. Туллиус Цицерон21 сәуірден кейін – 7 желтоқсан 43