Кіріспе

Құс түрі

Сора (Porzana carolina) – рельстер тұқымдасына жататын, кейде сора рельсі немесе сора крекі деп аталатын, Солтүстік Американың көп бөлігінде кездесетін шағын су құсы. *Porzana* туысының атауы венеция тіліндегі шағын рельстерге қатысты терминдерден шыққан, ал *carolina* түрлік атауы Каролина колониясына сілтеме жасайды. «Сора» деген жалпы атау, мүмкін, ежелгі американ тілінен алынған. Ересек соралардың денесі ұзын, жоғарғы жағы қара қоңыр түсті, беті мен төсі көк сұр, қабырғаларында қара және ақ жолақтар болады. Оларда қысқа, қалың сары мүңкісі бар, мүңкісінің табанында және мойнында қара белгілер кездеседі. Еркектер мен ұрғашылар бір-біріне ұқсас, бірақ жас сораларда қара бет белгілері болмайды, олардың беті ақшыл, ал төсі сары түсті болады. Салмағы шамамен ... құрайды.

Сораның көбейетін ортасы – Солтүстік Американың көп бөлігіндегі батпақтар. Олар тығыз өсімдіктер арасында жақсы жасырылған жерде ұя салады. Аналық әдетте 10-12 жұмыртқа, кейде 18-ге дейін жұмыртқа туады, олар батпақ өсімдіктерінен жасалған ұяда болады. Жұмыртқалардың барлығы бірдей уақытта шыға бермейді. Екі ата-ана да жұмыртқаларды күтіп, шабақтарды тамақтандырады, шабақтар ұядан шыққаннан кейін көп ұзамай ұша бастайды, бұл бір айға жуық уақыт алады. Олар АҚШ-тың оңтүстігіне және Оңтүстік Американың солтүстігіне көшіп барады. Сора Батыс Еуропаға өте сирек келеді, онда оны дақтанған крекпен шатастыруға болады. Алайда, дақтанған кректердің төсінде әрқашан дақтар болады, басында жолақты сызықтары және қанаттарының пішіні басқаша. Соралар жүріп немесе жүзіп жүріп жем іздейді. Олар бәсеңдер, тұқымдар, жәндіктер және ұлулармен қоректенеді. Сораны көбінесе естіп, көру қиын болғанымен, кейде оларды ашық су жағасында жүргенін көруге болады. Олардың саны өте көп, бірақ соңғы кезде қолайлы ортаның азаюына қарамастан, олар кеңінен таралған. Олардың дауысы – баяу үскірік салған «кер-ви» немесе төмен қарайтын ыңқыл.

Таксономия

Сораны швед ғалымы Карл Линней 1758 жылы өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны Rallus тұқымдасына қосты және Rallus carolinus деген екілік атау берді. Линней өзінің сипаттамасын 1750 жылы Джордж Эдвардс Гудзон шығанағының маңында жиналған нұсқадан суреттеп көрсеткен "кішкентай американдық су тауығы" туралы жазған. Линней сонымен қатар Марк Кэйтсбидің "Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихы" атты еңбегінде "соре" деп сипаттағанын атап өтті. Қазір сора Porzana тұқымдасына жатқызылады, ол 1816 жылы француз орнитологы Луи Пьер Вьейо тарапынан құрылған. Тұқым атауы шағын рельстерге қатысты венециан тілінен алынған, ал түрлік эпитеті Каролина колониясын білдіреді. "Сора" деген жалпы атау, мүмкін, американдық жергілікті тілдердің бірінен алынған. Бұл монотипті түр: кез келген кіші түрлер танылмайды. Олардың денесі ұзын, жоғарғы жағы қара қоңыр түсті, беті мен төменгі жағы көк сұр, бүйірлерінде қара және ақ жолақтары бар. Оларда қысқа, қалың сары тұмсықтары бар, тұмсықтың табанында және мойнында қара белгілер кездеседі. Еркек және ұрғашы соралар бір-біріне ұқсас, бірақ жас сораларда қара бет белгілері болмайды, олардың беті ақшыл, ал кеудесі сары түсті болады. Сораның екі кең таралған дыбысы бар: аумақтық белгілеу үшін жиі қолданылатын, жылдамдығы төмендеп, төмен тонға түсетін қатты, сыңғырлаған "қыңқың" дыбысы; және көтеріңкі "кер уи" немесе "сор ах" дыбысы. Соңғы шақыру түрдің жалпы атының болу мүмкіндігін көрсетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Сора Солтүстік Америкада кең таралған, АҚШ-тың 49 штатында (Хавай штатынан басқа), Канаданың барлық 10 провинциясында және 2 территориясында табиғи түрде кездеседі. АҚШ/Канададан тыс жерлерде бұл түр Орталық Америка, Кариб теңізі және Оңтүстік Американың солтүстік бөлігінде таралған. Бұл түр Исландияда, Ұлыбританияда, Португалияда және Титикака көлінде кездейсоқ түрде тіркелген. Соралар Солтүстік Американың көп бөлігінде кездеседі. Жеке сораның мекендеу ауманының мөлшері әртүрлі болады. Солтүстік-Батыс Айовада соралардың балапандарды өсіру аймақтарының орташа мөлшері... Нью-Йорктің батысында соралар көбейтін маусымдағы зерттеу алаңындағы аумақтың 26% «су басқан орман», ал 5% «бұталы-шөптік батпақ» деп жіктеліпті. Соралар су тереңдігі әртүрлі келетін жерлерді пайдаланады. Олар көбінесе 1 футтан (0 метрден) аз тереңдіктегі суда байқалады, соралар әдетте ашық судан қашық сақтайды. Мэн штатында ашық судың көлемі мен соралардың сулы жерлерді пайдалануы арасындағы байланыс маңызды (p≤0.05) және теріс. Олар тығыз өсімдіктер арасында жақсы жасырылған жерде ұя салады. Аналық сора әдетте 10-12 жұмыртқа, кейде 18-ге дейін жұмыртқа салады, олар батпақ өсімдіктерінен жасалған ұяға салынады. Жұмыртқалардың барлығы бірдей уақытта шыға бермейді. Екі ата-ана да жұмыртқаларды күтіп, балапандарды тамақтандырады, балапандар ұядан шыққаннан кейін көп ұзамай ұшуға қабілетті болады (бір айдың ішінде). Сора аналықтары жұмыртқа салудың басында жерде немесе жайылымды судағы платформада табақ тәрізді ұялар құрастырады, бірақ 16-ға дейін жұмыртқа салынған жағдайлар да тіркелген. Соралар маусымда бір рет көбейеді. Әдебиеттер шолуында құрт (Paspalum spp.) және күріш (Oryza sativa) Оңтүстік-Шығыста соралар үшін салыстырмалы түрде маңызды тамақ көзі ретінде көрсетілген. Сораның рационында <5% құрайтын өсімдіктер де тізімделген, оларға шыршалар (Eleocharis spp.), қазылтыр (Lemnaceae), көлдік қазылтыр (Potamogeton spp.), паникрастар (Panicum spp.), шнурлы шөптер (Spartina spp.) және тұзды шөп (Distichlis spicata) жатады. Америкалық норкалар, койоттар, бүркіттер мен сұңқарлардың ересек сораларды жегені туралы хабарлар бар.