Кіріспе
Ежелгі Римде ерікті әйелдер азаматтар (cives) болған, бірақ дауыс беруге немесе саяси лауазымдарға ие болуға құқығы болмаған. Олардың қоғамдық рөлі шектеулі болғандықтан, римдік тарихшылар әйелдердің есімдерін ерлерге қарағанда сирек атаған. Бірақ римдік әйелдер тікелей саяси билікке ие болмаса да, бай немесе ықпалды отбасылардан шыққандары жеке келіссөздер арқылы әсер етуге қабілетті және осыны істеген. Тарихта өшпес із қалдырған ерекше әйелдерге Лукреция және Клаудия Квинта жатады, олардың тарихтары мифтік мәнге ие болды; Гракхтардың анасы Корнелия және Фулвия сияқты республика дәуірінің күшті әйелдері, Фулвия әскерге басшылық етіп, өзінің суреті бар монеталар шығарды; Юлий-Клавдий әулетінің әйелдері, ең танымалдары Ливия (б.з.д. 58 – 29 ж.) және Үлкен Агриппина (15–59 ж.), олар империялық әдет-ғұрыптардың қалыптасуына үлес қосты; және христиан дінін таратуға күш салған императрица Елена (250–330 ж.). Элиталық әйелдер мен олардың саяси маңызды істері, қоғамның еркек мүшелеріне тән жағдай сияқты, тарихи жазбалардағы төмен мәртебелі әйелдерді көлденең басып кетеді. Рим империясының әйелдерінің көптеген есімдері жазбаларда, әсіресе эпитафияларда сақталған, бірақ олар туралы көбінесе басқа ештеңе айтылмайды. Күнделікті өмірдің жарқын көріністері комедия, сатира және поэзия сияқты латын әдеби жанрларында сақталған, әсіресе Катулл мен Овидийдің өлеңдері, римдік асханалар мен жатын бөлмелеріндегі, спорттық және театрлық шаралардағы, сауда жасағанда, макияж жасағанда, сиқырмен айналысқанда, жүктілік туралы уайымдағандағы әйелдердің бейнесін көрсетеді – бірақ бәрі де еркектердің көзімен. Мысалы, Цицеронның жарияланған хаттары, өзін ұлы адам деп жариялаған адамның әйелі Теренциямен және қызы Туллиямен үй ішіндегі қарым-қатынасын бейресми түрде ашады, ал оның сөздері римдік әйелдердің еркін жыныстық және әлеуметтік өмірге ие болудың әртүрлі жолдарын сыни тұрғысынан көрсетеді. Әйелдерге арналған жалғыз маңызды қоғамдық рөл дін саласында болды: Вестальдердің діни қызметі. Тридцать жыл бойы некеге тұруға немесе жыныстық қатынасқа түсуге тыйым салынған Вестальдер Римнің қауіпсіздігі мен амандығы үшін қажет деп саналған, бірақ діни қызметкерлердің ерлер коллегиялары орындай алмайтын рәсімдерді зерттеуге және дұрыс сақтауға өмірін арнады.
Freeborn women in ancient Rome were citizens (cives), but could not vote or hold political office. Because of their limited public role, women are named less frequently than men by Roman historians. But while Roman women held no direct political power, those from wealthy or powerful families could and did exert influence through private negotiations. Exceptional women who left an undeniable mark on history include Lucretia and Claudia Quinta, whose stories took on mythic significance; fierce Republican era women such as Cornelia, mother of the Gracchi, and Fulvia, who commanded an army and issued coins bearing her image; women of the Julio Claudian dynasty, most prominently Livia (58 BC – AD 29) and Agrippina the Younger (15–59 AD), who contributed to the formation of Imperial mores; and the empress Helena (250–330 AD), a driving force in promoting Christianity. As is the case with male members of society, elite women and their politically significant deeds eclipse those of lower status in the historical record. Inscriptions and especially epitaphs document the names of a wide range of women throughout the Roman Empire, but often tell little else about them. Some vivid snapshots of daily life are preserved in Latin literary genres such as comedy, satire, and poetry, particularly the poems of Catullus and Ovid, which offer glimpses of women in Roman dining rooms and boudoirs, at sporting and theatrical events, shopping, putting on makeup, practicing magic, worrying about pregnancy—all, however, through male eyes. The published letters of Cicero, for instance, reveal informally how the self proclaimed great man interacted on the domestic front with his wife Terentia and daughter Tullia, as his speeches demonstrate through disparagement the various ways Roman women could enjoy a free spirited sexual and social life. The one major public role reserved solely for women was in the sphere of religion: the priestly office of the Vestals. Forbidden from marriage or sex for a period of thirty years, the Vestals devoted themselves to the study and correct observance of rituals which were deemed necessary for the security and survival of Rome but which could not be performed by the male colleges of priests.
Балалық шағы мен білімі
Ежелгі Римде балалық шақ пен тәрбие әлеуметтік жағдайына байланысты анықталды. Римдік балалар көптеген ойындар ойнады, олардың ойыншықтары археологиялық қазбалар мен әдеби дереккөздерден белгілі. Жануарлардың мүсіндері танымал болды, кейбір балалар тірі жануарлар мен құстарды үй жануарлары ретінде ұстады. Римдік өнерде қыздар ұлдармен бірдей ойындар ойнаған көрінеді, мысалы, доп ойнау, шеңбер айналдыру және сүйек тастау. Ересек болмай жатып қайтыс болғандардың қабірлерінде қуыршақтар да табылады. Бұл қуыршақтар көбінесе биік болып, буындары қимылдайтын, ағаш, терракота, әсіресе сүйек және піл сүйегінен жасалған. Жасы жеткен қыздар өз қуыршақтарын қыз балаларға қамқорлық көрсететін Дианаға немесе үйленуге дайындалғанда Венераға арнаған. Ақсүйек қыздары 12 жасында үйленген, ал төменгі таптағы әйелдер жасөспірім шағында үйленуге бейім болған. (Дегенмен, ұлдардың жасы кем дегенде 14 болуы керек еді.) Ақсүйек әйелдердің некеге тұру жасына мысал ретінде Цицеронның өмір бойы досы Аттикты айтуға болады, ол өзінің қызы Цецилия Аттиканы Марк Випсаний Агриппаға 14 жасында үйлендірген. Некеге тұрудың ең төменгі жасын (12) және некеге тұруға келісім беруді заңмен реттеудің жеңілдетілуі отбасыларға, әсіресе әкелерге, қыздарын қашан және кімге үйлендіру керектігін шешуде кең мүмкіндік берді. Неке әке мен болашақ күйеулер арасындағы серіктестікті қамтамасыз етті және саяси және экономикалық мүдделерді ескере отырып, өзара тиімді одақ құруға мүмкіндік берді. Қыздар өз отбасыларын тастап, күйеулеріне қосылатын. Балаларды тәрбиелеу мен оқыту арқылы жүзеге асырылатын ерте некеге бағытталған әлеуметтік жүйе қыздарға қатысты ерекше шектеулер қойды. Овидий мен Марциалдың айтуынша, ұлдар мен қыздар бірге немесе ұқсас білім алған, ал Ливий жүзбасының қызының мектепке баратынын әдеттегі жағдай деп есептеген. Эпиктет және басқа да тарихшылар мен философтар білім беру жүйесінің еркектердің ізгіліктерін дамытуға, жасөспірімдердің римдік құндылықтар туралы көпшілік алдында сөйлеу жаттығуларын орындауға бағытталғанын болжайды. Екі жыныстың балалары да әлеуметтік мінез-құлықты үйрену үшін кешкі асқа немесе басқа да, элиталық емес шараларға қатысты. Екі жыныстың өкілдері де діни мерекелерге қатысты; мысалы, біздің заманымызға дейінгі 17 жылғы Секулярлық ойындарда "Кармен Секуляре" әнін қыздар мен ұлдар хоры орындаған. Балалар оқу бағдарламасы, тіл, әдебиет және философия арқылы моральдық қағидаларды үйрену арқылы ізгі ересектерге айналдырылды. Атақты отбасылардың балалары грек және латын тілдерін ерте жасынан бастап үйренген. Жоғары таптар арасында әйелдердің жақсы білім алғаны байқалды, кейбіреулері өте жақсы білімді болған, және еркек тарихшылар оларды білімдері мен өсірулері үшін мақтаған. Кейбір әйелдер әлеуметтік жағынан белгілі болды, тіпті салыстырмалы түрде тәуелсіз болды. Ұлы Помпейдің өлімі кезіндегі жас әйелі Корнелия Метелла музыкалық шеберлігімен, геометрия, әдебиет және философия білімімен ерекшеленді. Бұл білім деңгейі ресми дайындыққа нұсқау береді; алайда төменгі таптар арасында білім шектеулі болды және үйленуге және үй шаруашылығының әйелдерге жүктелген міндеттерін орындауға бағытталған. Атақты отбасылар қыздарын әдебиет пен ізгілікке тәрбиелеу үшін ақша жұмсады, осылайша оларды болашақ күйеулеріне ұнайтын дағдылармен қамтамасыз етті. Эпиктеттің айтуынша, 14 жасқа толған қыздар әйел болудың алдында тұрғанын және болашақ әйел рөлінің сөзсіз екенін түсіне бастайды. Олар кішіпейілділікті нақты нұсқаулар мен тәрбие арқылы үйренді. Ұлдар мен қыздардың өмірі олар жасқа келгеннен кейін күрт айырмашылыққа ие болды, ал әйелдерге арналған естеліктер олардың интеллектуалды жетістіктерінен гөрі үй шаруасындағы қасиеттерін көбірек мойындайды. Римдік әйелдің үй шаруашылығын жүргізу үшін білім керек болды, және аналар римдік қоғамда дәстүрге берілгендігін ескере отырып, өз білімдерін қыздарына олардың әлеуметтік жағдайына сәйкес берген болуы мүмкін. Қыздық пен жыныстық тазалық мәдениеттік құнды қасиеттер болып саналды және отбасы мен мемлекеттің тұрақтылығы үшін маңызды деп есептелді. Некеге тұрмаған қызды зорлау оның абыройы мен некеге тұру мүмкіндігіне қауіп төндірді, және адал қызға кейде өлім жазасы да тағайындалды. Император Август неке мен бала тууды марапаттаған Lex Papia Poppaea заңын енгізді. Бұл заңда некеге тұрмаған жастарға және неке адалдығын бұзғандарға да жазалар қарастырылған. Сондықтан, ерлер үшін 25-60 жас аралығында, ал әйелдер үшін 20-50 жас аралығында некеге тұру және бала туу міндетті болды.
Әрдайым қыз
Қыздар да, ұлдар да патриопатестаға, яғни әкесінің отбасы басшысы ретінде билікке ие болды. Римдік үй шаруашылығы – бірлестік (корпус, “дене”) саналды, оған pater familias иелік еткен (доминиум). Заңмен қорғалмаған құлдар үй шаруашылығының мүлігі болып есептелді. Ерте Империяда қыздардың құқықтық жағдайы ұлдардан кем түспеді. Әкесі өсиет қалдырмай қайтыс болса, қыздың отбасы мүлігімен бөлісу құқығы ұлының құқығымен тең болды, бірақ б.з.д. II ғасырдағы заңнама осы құқықты шектеуге тырысқан. Заңдық мәртебеден бөлек, қыздар римдік отбасында ұлдардан кем бағаланбаған, алайда ұлдар әкелерінің жолын жалғап, қоғамдық өмірде отбасының абыройын қорғауға міндетті болды. Pater familias қызына күйеу табуға құқылы және міндетті болды, ал алғашқы некелер көбінесе ұйымдастырылды. Техникалық тұрғыдан алғанда, жастар келісім беруге жеткілікті жаста болуы керек еді, қыздар үшін – 12, ұлдар үшін – 14 жас. Бірақ іс жүзінде ұлдар орташа есеппен бес жасқа үлкен болған. Элитада 14 жас – балалықтан жасөспірімдікке көшу шағы болды, бірақ саяси себептермен екеуі некеге тұруға тым жас болғанда, олардың арасы жасалуы мүмкін еді. Қыз ата-анасы ұсынған күйеуге тек оның жаман мінезді екенін дәлелдесе ғана бас тарта алатын. Республиканың алғашқы кезеңінде қалыңдық күйеуінің билігіне бағынған, бірақ олардың балаларына қарағанда оның билігі шектеулі болды. Алайда, Империяның басында қыз күйеуінің үйіне көшкенімен, оның әкесімен заңдық байланысы өзгермеді. Осы жағдай римдік әйелдердің көптеген ежелгі мәдениеттердегі және жаңа заманның басына дейінгі әйелдерге қарағанда тәуелсіздік деңгейінің жоғары болуына ықпал етті. Римдік әйел заң бойынша әкесіне жауап берсе де, оның күнделікті өміріне тікелей бақылау жасалмайтын, күйеуі де оған заңды түрде билік ете алмады. Кейбір жағдайларда, "құрмет" әрқашан абсолютті болмады. Цицерон қызын алғашқы екі рет үйлендіргеннен кейін, оның сенімсіз Долабеллаға үйленуіне қарсы болды, бірақ оны тоқтатуға күші жетпеді. Қыз өмір бойы өз отбасылық атын (номен) сақтап, күйеуінің атын алмады. Балалар әдетте әкесінің атын алды. Алайда, Империя кезеңінде балалар кейде анасының тегін өз атына қосып немесе тіпті оны қабылдап алуы мүмкін еді.
Әйелдер мен жыныстық қатынас
Рим республикасының бастапқы кезінен-ақ әйелдің пәктігіне зор мән берілді. Пудицития (адалдық) – әйелдер тазалығының қасиетті құдайы болды, және римдік әйелдер оған құлшылық ететін. Ғибадатханаға тек бойжеткен қыздар ғана кіре алатын. Әйелдің жыныстық өмірі күйеуінің кубикулумында (жеке бөлмеде) некесі толыққаннан кейін басталатын, онда құлдарға кіруге тыйым салынған. Римдік үйлерде ерлер мен әйелдердің әрқайсысының жеке кубикулумдары болуы, оларға жеке жыныстық өмір сүру мүмкіндігін беретін. Әйелдердің тек күйеулерімен ғана жыныстық қатынаста болуы күтілгенімен, еркектер өмір бойы көптеген серіктестермен қарым-қатынас құруы қалыпты жағдай еді.
Августтың әйелдер мен отбасыға қарсы науқаны
Август билік құрған кезде әйелдің тазалығына, адал әйел және қамқор ана болуына ерекше мән берілді. Отбасылық қарым-қатынастарды жақсартуға бағытталған бұл жалпы науқан б.з.д. 18–17 жылдары басталды. Августың жаңа заңдары 20 мен 55 жас аралығындағы ерлер мен әйелдерге қатысты: жақсы қарым-қатынаста болғандары марапатталды, ал үйленбеген немесе баласыз болғандары жазаланды. Сонымен қатар, Август неке адалдығын бұзған әйелдерді ажырастыруды және жазалауды қатаң талап етті. Оның билігі кезінде әйелдер зина жасағаны үшін сотта жазаланып, елден қуылды. Әйелдердің жеке қарым-қатынастары енді қоғамдық бақылауда болды. Сарайдағылардың ойынша, әйелдер таза әйелдер мен аналар ретінде өз орнына оралып, осылайша үй ішіндегі тәртіп қайта орнатылуы керек еді. Август тіпті өзінің қызы Юлияны некеден тыс қатынаста болғаны үшін жазалап, елден қуды. Осы әйелдер сот залында өздерінің шешендік қабілеттерін көрсетті – ол кезде шешендік өнер ең амбициялы римдіктердің маңызды ісі саналды. Олардың бірі – Маэзия Сентина, өзінің тегі Сентинум қаласынан екенімен танылды, әдеттегідей, ер адаммен туыстығымен емес. Тәуелсіз Маэзия өзін-өзі қорғап сөйледі және қысқа сот отырысынан кейін көпшілік дауыспен ақталды, себебі ол өте күшпен және тиімділікпен сөйледі. Алайда, бұл қасиеттер еркектік белгісі саналғанын ескеретін болсақ, тарихшы оның әйелдік сырт келбетінің астында «еркектік рухы» бар деп санды, содан кейін оны «Андрогин» деп атады. Маэзияның істі «әдістемелік және күшті» түрде ұсыну қабілеті, әйелдердің ашық сотта жиі дау айтуға құқығы болмаса да, жекелеген жағдайларда және отбасылық сотта тәжірибелі болғанын көрсетеді. Сулла заманында сенатордың әйелі Афрания сот төрағасының алдында жиі пайда болды, тіпті оның атынан сөйлейтін адвокаттары болса да, оны жалған айыптаумен айыптады. Содан кейін әйелдердің басқалар үшін талап-арыз беруіне тыйым салатын жарлық шығарылды, себебі бұл олардың ұяттылығына, дәрежесіне лайық мінез-құлқына қауіп төндіреді. Әйелдердің әлсіз саналы және заңды білімсіздігі үшін жиі кінәланған, сондықтан ер адамдардың қорғауына мұқтаж екендігі айтылса да, шындығында олардың ықпалын және тиімділігін шектеуге бағытталған шаралар қабылданды. Осы шектеуге қарамастан, Республиканың соңғы кезеңінде және Принципатта әйелдердің заңдық мәселелерде ақылға қонымды әрекеттер жасағанының көптеген мысалдары бар, соның ішінде адвокаттарына заңдық стратегияны сырлы түрде жеткізгендері де кездеседі. Босатылған әйел заңды түрде өз беті шешім қабылдайтын, өз еркімен әрекет ете алатын, меншікті иелене және қалағандай иеліктен шығара алатын болады. Егер әкесі мұрагерлік қалдырмаса, заң бойынша оның мүлігі балалары арасында, олардың жасы мен жынысына қарамастан, тең бөлінеді. Басқаша әрекет еткен немесе заңды тәртіппен отбасы мүшелерін босатып алған өсиетке қарсылық білдірілуі мүмкін. Республиканың соңғы кезеңінен бастап, әкесімен тең мүлік мұрагерлікке алған әйел агнатикалық бақылаудан тәуелсіз болады. Кәмелетке толмағандардың жағдайындағыдай, босатылған әйелге де заңды қамқоршы (тәрбиеші) тағайындалады. Алайда, ол әкімшілік өкілеттіктерін сақтайды, ал қамқоршының негізгі, егер жалғыз мақсаты болмаса, іс-әрекеттерге ресми келісім беру болып табылады. Қамқоршы оның жеке өміріне араласа алмайды, ал өз беті шешім қабылдайтын әйел қалаған адамына үйленуге құқылы. Әйелдің де, егер ол кедергі келтіретін қамқоршыны алмастырғысы келсе, белгілі бір мүмкіндіктері бар. Август тұсында үш бала туып, белгілі бір артықшылықтарға заңды түрде ие болған әйелге де қамқорлықтан босату бұйырылды, ал император Клавдий агнатикалық қамқорлықты тыйым салды. Қамқоршылықтың құқықтық институт ретіндегі рөлі біртіндеп төмендеді, ал біздің заманымыздың 2-ші ғасырына қарай заңгер Гай бұған ешқандай себеп көрмегенін айтты. Империяны христиандыққа айналдыру, 4 ғасырдың басында император Константиннің дінін өзгертуімен басталды, бұл әйелдердің құқықтық мәртебесіне әсер етті.
Неке
Римдіктердің отбасылық қабір жазуларындағы мәліметтерге сәйкес, римдіктер үшін ең қадірлі неке – өзара адалдыққа негізделген, онда күйеу мен әйел ортақ мүдделерге, қызметтерге және мүлікке ие болған. Рим Республикасының алғашқы кезеңдерінде, қалыңдық әкесінің қамқорлығынан күйеуінің "қолына" (манус) өтетін. Одан кейін ол күйеуінің билігіне (potestas) бағынатын, бірақ балаларына қарағанда оның ықпалы аз болатын. Рим тарихының ерте кезеңдерінде манус некесі әйелдің күйеуіне толық бағынуын білдіретін. Бұл әдет б.з.д. 1 ғасырға қарай жойылды, оның орнына еркін неке енгізілді. Еркін неке күйеуге әйеліне қатысты ешқандай құқық бермейтін және жаңадан үйленген әйелдің мәртебесін едәуір өзгертпейтін. Рим заңдарының қалыптасқан кезеңінде некеге арнайы рәсімдердің қажеті болмады, тек өзара ниет және үйлесімді өмір сүру туралы келісім ғана қажет болды. Неке рәсімдері, шарты және басқа да формалдықтар некелескендерін растау үшін ғана жасалатын. Ертедегі рим заңдарында некелер үш түрлі болды: конфарреация, нан бөлісу арқылы (panis farreus) белгіленетін; коемпция, "сатып алу арқылы"; және усус, "бірге тұру арқылы". Патрицийлер әрқашан конфарреация арқылы үйленсе, плебейлер соңғы екі түрдің бірін таңдайтын. Усус некесінде әйел жылына кем дегенде бір рет үш күн қатарынан үйден кетсе, күйеуі оның үстінен заңдық құқық орнатуына жол бермейтін. Бұл афиналық некелердегі үйлендіру және әйелдерді үйден шығармау салтынан өзгеше болды, онда әйелдерге эскортсыз көшеде жүруге рұқсат берілмейтін. Ерте Республикада манус некесі кең таралған, бірақ одан кейін сирек кездесе бастады. Қалыңдық әкесінен алған қорлық, неке арқылы берілген мұрагерлік құқықтары және кейіннен сатып алынған мүлік күйеуіне тиесілі болды. Күйеулер әйелдерін адалдықтан шығу себептерімен ажыратыуға құқылы болды, сондай-ақ әйелдің бедеулігіне байланысты ажырасудың бірнеше жағдайлары тіркелген. Манус некесі тең емес қарым-қатынас болды, ол әйелдің мұрагерлерін бауырларынан балаларына ауыстырды, себебі ол олардың анасы болғандықтан емес, оның заңдық мәртебесі күйеуінің қызымен бірдей болды. Манус некесінде әйелдер өмірінің барлық саласында күйеулеріне бағынуға міндетті болды. Бұл архаикалық манус некесінен Юлий Цезарь тұсында бас тартылды, онда әйел күйеуінің үйіне көшкенімен заң бойынша әкесінің билігінде қалатын. Бұл жағдай римдік әйелдердің көптеген ежелгі мәдениеттердегі және тіпті қазіргі заманғы әйелдерге қарағанда тәуелсіздікке ие болуының бір факторы болды. "Еркін" неке әйелдің де, күйеудің де жеке мәртебесінде ешқандай өзгеріс жасамады. Еркін некеге әдетте екі азамат немесе азамат пен латын құқығына ие адам кіретін, ал кейінгі императорлық кезеңде және ресми рұқсатпен әскери азаматтар мен азамат емес адамдар да кіретін. Еркін некеде қалыңдық күйеуіне қорлық әкелетін. Егер неке адалдықтан шығу себепсіз аяқталса, күйеу оның көп бөлігін қайтаратын. Заң бойынша мүліктің толық бөлінуіне байланысты, ерлі-зайыптылар арасындағы сыйлықтар мойындалмайтын. Егер ерлі-зайыптылар ажырасып кетсе немесе тіпті бөлек тұрса, сыйлық берген адам оны қайтарып алуға құқылы болды.
Ажырасу
Ажырасу заңды, бірақ салыстырмалы түрде бейресми шара болды, ол негізінен әйелдің күйеуінің үйін тастап, оның қалымын қайтарып алуымен байланысты. Тарихшы Валериус Максимустың сөзіне қарағанда, ажырасулар б.з.д. 604 жылға дейін немесе одан ертерек орын алған, ал б.з.д. 5 ғасырдың ортасында жасалған Он екі тақта заң кодексі ажырасуды қарастырады. Егер ажырасу әлеуметтік нормалар (mos maiorum) шеңберінде жүргізілсе, ол әлеуметтік жағынан қабылданды. Цицерон мен Юлий Цезарь дәуірінде ажырасу кең таралған және "ұятсыз" саналды, бұл қоғамдық жалаға айналды, әлеуметтік ұят емес. Валериус Люций Аннийдің әйелімен ажырасу үшін достарымен кеңеспегеніне наразылық білдіргенін айтады; яғни ол бұл әрекетті жеке мақсаттары үшін жасады және оның әлеуметтік байланыстарына (amicitia және clientela) тигізетін әсерін ескермеді. Сондықтан б.з.д. 307 жылы цензорлар оны моральдық бұзықтығы үшін Сенаттан шығарып жіберді. Дегенмен, басқа мәліметтерде алғашқы ажырасу тек б.з.д. 230 жылы болғаны айтылады, сол кезде Галикарнас Дионисий "Спурий Карвилий, көрнекті адам, әйелімен ажырасқан алғашқы адам" болды деп жазды, себебі - оның бала тумауы. Бұл, көптеген деректерге сәйкес, б.з.д. 234 және 228 жылдары консул болған Спурий Карвилий Максимус Руга болған. Дәлелдер шатастырады. Рим құқығының классикалық кезеңінде (соңғы Республика және Принципат) ер немесе әйел некені тек қалаулары бойынша, ешқандай себепсіз бұзуға құқылы болды. Әйел күйеуінің лайықсыз екенін дәлелдей алмаса, балалар оның қолында қалды. Мүлік неке кезінде бөлек сақталғандықтан, "бос" некеден ажырасу өте оңай процедура болды.
Қайта үйлену
Элита арасында қайта үйлену жиілігі жоғары болды. Римдік аристократтар үшін күйеуі қайтыс болғаннан кейін шапшаң қайта үйлену бейғұрлым емес, тіпті қалыпты жағдай болды. Жесір күйеу үшін ешқандай ресми күту мерзімі белгіленбегенімен, әйелдің қайта үйлену алдында он ай көрінуі дәстүрге сай болды. Бұл мерзім жүктілікке мүмкіндік берген болуы мүмкін: егер әйел күйеуінің өлімінен бұрын жүкті болса, он айлық кезең баланың әлеуметтік жағдайы мен мұрагерлігіне қатысты әкелік туралы сұрақтар туындамауын қамтамасыз ететін. Жүкті әйелдерге үйленуге тыйым салатын заң болған жоқ, және мұндай жағдайлар көп: Август Ливияға, оның бұрынғы күйеуінің баласын күтіп жүрген кезде үйленді, ал Папалар кеңесі баланың әкесі анықталған жағдайда бұл рұқсат етіледі деп шешті. Ливияның бұрынғы күйеуі тіпті тойға да қатысты. Элиталық некелер көбінесе саяси немесе мүліктік себептермен жасалғандықтан, осы салаларда мүлігі бар жесір немесе ажырасқан әйел қайта үйленуге көп кедергілерге тап болмады. Ол алғаш рет үйленетін келіншекке қарағанда заңды түрде азаттыққа ие болуы және күйеуін таңдауда өз пікірін білдіруі мүмкін еді. Республиканың соңғы азаматтық соғысында әскерге басшылық еткен және монетада суреті бейнеленген алғашқы римдік әйел Фулвияның некелері оның саяси көзқарастары мен амбицияларын көрсетеді деп есептеледі. Фулвия алдымен популисттік қайраткер Клодий Пулхерге, ол Цицеронмен ұзақ араздықтан кейін өлтірілді; содан кейін Скрибоний Куриоға; және соңында республикалық олигархтардың соңғы қарсыласы және Римнің болашақ бірінші императоры Марк Антонийге үйленді. Грек саяхатшысы Плутарх римдіктер арасында екінші неке әдетте тыныш өтетінін айтады, өйткені жесір әйел күйеуінің жоқтығын сезінетін, ал ажырасқан әйел ұялуы керек. Бірақ ажырасу жағдайлары ұятты немесе қиын болуы мүмкін, ал өмір бойы бір адаммен некеде болу идеал болғанымен, қайта үйленуге жалпы қарсылық болған жоқ; керісінше, неке ерлер мен әйелдер үшін ересек өмірдің дұрыс және қажетті жағдайы деп есептелді. Өзін моральдық үлгінің жарқын бейнесі ретінде көрсеткен Кіші Катон жүкті әйелі Марцияға одан ажырасып, Хортенсийге үйленуге рұқсат берді, оның орнына 60 жастағы ораторға кішкентай қызын беруден бас тартты. Марция мұраға көп байлық алғаннан кейін, Катон оны қайтадан үйленді, бұл рәсімде көптеген формальдықтар болған жоқ. Дегенмен, әйелдер жиі немесе ойсыз үйленгені үшін, әсіресе мұның себебі жыныстық құштарлық немесе мақтанқорлық болуы мүмкін деген күдік туған жағдайда қысымға ұшырауы мүмкін.
Құрбылық
Рим заңы бойынша, кәнизак – күйеуі жоқ ер адаммен тұрақты, моногамдық қарым-қатынаста тұратын әйел еді. Кәнизак болу немесе кәнизакпен бірге тұру ар-ұятсыздыққа батпаған, ал кәнизак әйелге айналуы мүмкін еді. Кәнизақтар арасында сыйлар алмасылып отыруға болатын, ал некеде мүлік бөлінісі анық сақталған. Әдетте, жұбайлар әлеуметтік жағдайының теңсіздігі некеге кедергі келтірген жағдайда кәнизаққа жүгінетін. Мысалы, сенатор дәрежесіндегі ер адам мен босатылған құл немесе кедейлік немесе бұрынғы жыныстық қызметі күмәнді әйел сияқты әлеуметтік жағынан төмен тұрған әйел кәнизаққа түсуі мүмкін еді. Сонымен қатар, заңды некеге, яғни конюбиумға құқығы жоқ екі адам да осылай істеуі мүмкін. Кәнизақ некеден бастысы балалардың мәртебесімен ерекшеленді. Балалар әкесінің емес, анасының әлеуметтік жағдайымен туысты болды.
Отбасындағы зорлық-зомбылық
Классикалық римдік құқық күйеудің әйеліне үй ішінде зорлық көрсетуіне жол бермеді. Дегенмен, кез келген қылмыс сияқты, үй ішіндегі зорлыққа қарсы заңдар оны міндетті түрде болдырмайды. Өмірбаясын жазған Плутархтың айтуынша, Катон Үлкен: «Әйелін немесе баласын ұрған адам ең қасиетті нәрсеге қол соғады» деген. Рим республикасының жоғары мәртебелі адамы әйеліне шамалылықпен қарауы және өзін жақсы күйеу ретінде танытуы күтілді. Әйелді ұрып-соғу күйеуге қарсы ажырасу немесе басқа да заңдық шаралар қолдануға жеткілікті себеп болатын. Үй ішіндегі зорлық-зомбылық тарихи жазбаларға көбінесе элитаның аса шектен тыс әрекеттері арқылы еніп отырады. Император Неронның бірінші әйелі (және қарындасы) Клаудия Октавияны түрмеге жапқаннан кейін, азаптап өлтіргені айтылады. Содан кейін Нерон жүкті әуесқойы Поппея Сабинаға үйленді, оны сынағаны үшін тебіп өлтірді. Кейбір қазіргі тарихшылар Поппеяның түсік тастау немесе босану кезінде қайтыс болғанын және бұл оқиғаның Неронды жамандау үшін көбірек ұлғайтылғанын айтады. Жек көрілетін Коммод әйелі мен қарындасын өлтірген болуы мүмкін.
Аналық
Римдік әйелдер бала тууға міндетті болды, бірақ белгілі бір тәуелсіздікке үйренген аристократиялық әйелдер дәстүрлі ана болуға құлшынбай бастады. Біздің заманымыздың I ғасырына қарай, көптеген таңдаулы әйелдер өз балаларын өзі емшектендіруден жаңылды және оның орнына емшектейтін әйелдерді жалдады. Бұл практика б.з.д. II ғасырда, комедия жазушы Плавт емшектейтін әйелдерді атаған кезде де кездесетін. Ана сүті бала үшін ең пайдалы саналғандықтан, аристократиялық әйелдер, егер денсаулығына кедергі келмесе, өз балаларын емшектеуді таңдауға мүмкіндік алды. Егер әйел өз баласын емшектендірмеуді шешсе, "Сүт бағанасы" (Columna Lactaria) деп аталатын орынға бара алатын, онда кедей ата-аналар өз балаларына емшектейтін әйелдерден сүт алуға мүмкіндік алатын, ал байлар емшектейтін әйелді жалдай алатын. Катонның әйелі Лициния (б.з.д. 149 ж. қайтыс болған), өз ұлын ғана емес, кейде құлдарының балаларын да "бауырластық сезімін" дамыту үшін емшектендіргені хабарланады. Тацит заманында (б.з.д. 117 ж. қайтыс болған) элиталық аналардың балаларын емшектендіруі, ізгі өткен шақтардың дәстүрі ретінде қастерленді. Республиканың соңғы кезеңінде де элита арасында үлкен отбасылар жиі кездеспеді; кем дегенде үш әпкесі мен екі бауыры болған Клодий Пульхердің отбасы ерекше саналды. Аристократия арасындағы туу көрсеткіші төмендеді, сондықтан алғашқы рим императоры Август (б.з.д. 27–14 ж. билік еткен) туу көрсеткішін арттыру мақсатында бірқатар заңдар қабылдады. Бұл заңдар үш баладан кем емес туған әйелдерге арнайы құрмет көрсетуді (ius trium liberorum) қарастырды. Некеде тұрмаған, ажырасқан, жесір қалған немесе бала тумаған әйелдерге, егер өсиетте көрсетілмесе, мүлікке иелік етуге тыйым салынды. Римдік әйелдердің күйеулерінің өте кішкентай балаларды тәрбиелеуге қатысуын күту деңгейі әртүрлі болған сияқты, және оны анықтау қиын. Катон сияқты консерваторлар мүдделі болған көрінеді, өйткені Катон әйелі балаларын жуғанда және орағанда қатысуды ұнатқан. Римдік әйелдер балалардың саны үшін ғана емес, сонымен қатар оларды жақсы азаматтарға тәрбиелеудегі рөлі үшін де бағаланды. Балаларын сәтті өмірге дайындау үшін, үлгілі римдік ананың өзі де жақсы білімді болуы керек еді. Аналық күшімен және ықпалымен танымал Рим әйелдерінің бірі – Гракхтардың анасы Корнелия. Әкесі жасөспірім шағында қайтыс болған Юлий Цезарь анасы Аурелиямен тығыз қарым-қатынаста болды. Аурелияның саяси ықпалы Сулланың жазалау шаралары кезінде 18 жасар ұлының өлім жазасынан құтылуына көмектесті.
Күнделікті өмір
Аристократиялық әйелдер үлкен және күрделі үй шаруашылығын басқарды. Бай жұптардың көбінесе бірнеше үйлері мен ондаған, тіпті жүздеген құлдары болғандықтан, олардың кейбіреулері білімді және өте білікті болғандықтан, бұл кішкентай корпорацияны басқарумен теңестірілуі мүмкін. Шетелден келген қонақтарды, клиенттерді және саяхатшыларды қабылдаудың әлеуметтік-саяси маңызы бар міндеттерімен қатар, күйеуі таңертеңгі іскерлік кездесулерін (салютация) үйде өткізді. Үй (дом) сонымен қатар отбасының әлеуметтік бейнесінің орталығы болды, кіреберіс залында (атриумда) ата-бабаларының портреттері ілінді. Ең амбициялық аристократ ерлер жиі үйден алыс, әскери наурызға немесе провинциялардағы әкімшілік қызметке, кейде бірнеше жылға кетіп, отбасылық мүлікті және бизнес шешімдерін әйелдеріне қалдыратын. Мысалы, Юлий Цезарь 50-ші жылдардың басында Римнен кеткен кезде, оның әйелі Калпурния оның мүлкін күтіп-ұстауға жауапты болды. Римнің ең ұлы ақыны деп есептелетін Овидийді 8 жылы Август жер аударғанда, оның әйелі әлеуметтік байланыстар мен заңдық амалдарды пайдаланып, отбасылық мүлікті сақтап қалуға тырысты, одан олардың күнкөрісі байланысты болды. Овидий жер аударылғанда жазған өлеңдерінде оған деген махаббаты мен құрметін мол білдіреді. Ұқыптылық, қарапайымдық және қанағаттылық – ізгі әйелдің қасиеттері. Әйелдердің ең маңызды міндеттерінің бірі – киім өндірісін бақылау еді. Ертедегі Рим дәуірінде жүн илеу – үй шаруашылығының маңызды бөлігі болды және отбасының өзін-өзі қамтамасыз етуін көрсететін, өйткені жүн олардың меншігінде өндірілетін. Тіпті қалалық жерде де жүн әйелдің міндеттерін білдіретін, ал әйелдің абыройын көрсету үшін жүн илеу құралдары оның жерлеу рәсіміне қойылуы мүмкін. Жоғары сыныптағы әйелдердің өзі де өздерінің қарапайым ата-бабаларының ізгілігін үлгі етіп, жүн илеуге және тоқуға қабілетті болуы керек еді – бұл Ливияның үлгісінде айқын көрінетін практика.
Бизнесте
Француз классигі Гастон Бойсье: "Осы дәуірдің ең қызықты ерекшеліктерінің бірі – әйелдердің ерлермен тең бизнеспен айналысып, түрлі сату-саудаға қызығушылық танытқаны еді. Ақша – олардың басты ойы. Олар өздерінің меншіктерін басқарып, қаржыларын инвестициялайды, несие береді және қарыз алады. Цицеронның кредиторларының арасында біреуін, ал борышкерлерінің арасында екеуін кездестіреміз". Рим қоғамы әйелдерге ресми саяси билікке ие болуға рұқсат бермегенімен, оларға бизнеспен айналысуға мүмкіндік берді. Тіпті бай әйелдер де бекерге уақыт өткізбеуі керек еді. Аристократияның ішінде әйелдер де, ерлер де, ақша қарыз берушілерге жүгінуден аулақ болу үшін бір-біріне ақша қарыздар еді. Плиний бір жерді сатып алуды жоспарлағанда, қайын анасынан қарыз алуды мүмкіндік ретінде емес, кепіл ретінде қарастырды. Императорлық кезеңдегі жазбаларда көрсетілгендей, әйелдер де қоғамдық жұмыстарды қаржыландыруға белсенді қатысты. Пионийдың "Шейіт" кітабында айтылатын "заңсыз" Политта Азия провинциясында жер иеліктеріне ие болған. Ол Сардидегі спорт залын жөндеуге қаржы жұмсағаны туралы жазбалар сақталған. Әйелдердің меншік құқығы болғандықтан, олар кез келген жер иесі сияқты бизнес айналыса алатын және басқару тәсілдерін қолдана алатын. Олардың құлдарға қатысты көзқарасы да әртүрлі болған – бірлеріне қамқорлықпен қараса, енді біреулері немқұрайлылық танытып, тіпті зорлық-зомбылыққа дейін баратын. Бірінші құл соғысы кезінде Мегаллис пен оның күйеуі Дамофил құлдарының қатыгездігінен қаза тапты, бірақ олардың қызы мейірімділігі үшін аман қалды және қарулы күзетпен Сицилиядан қауіпсіз шығып кетті. Жер иеленуден өзге, өнеркәсіп сенаторлық шенділер үшін артық көрілмейтін мамандық саналды. Цицерон саудагердің беделді болуы үшін жер сатып алуы керек екенін айтқан. Бірақ Империя кезінде жағдай өзгерді, және Клавдий жоғарғы топтарды теңіз саудасына тарту мақсатында заңдар шығарды. Жоғарғы топтағы әйелдер кеме компанияларын иеленгені және басқарғаны туралы мәліметтер бар. Сауда мен өндіріс рим әдебиетінде жақсы көрсетілмеген, себебі ол элита үшін және олармен жасалған, бірақ жерлеу жазбаларында кейде қайтыс болғандардың, соның ішінде әйелдердің кәсіптері көрсетілген. Әйелдердің кірпіш фабрикаларын иеленгені және басқарғаны белгілі. Әйелдер күйеулерінің кәсібін толықтырып, олардың бизнесінің кейбір аспектілерін басқару дағдыларын дамыта алатын. Алтынмен жұмыс істейтін Артемида қошеметші Дионисийге үйленген, осыған байланысты олардың үйіне, шеберханасына, жұмысына және күнкөрісіне зиян келтіруді сұраған қарғыс тақташасы табылған. Кәсіпкер әйелдердің жағдайы ерекше саналған. Императорлық кезеңде әйелдерді зынақорлық үшін жазалауға бағытталған заңдар "кәсіп немесе дүкен басқаратын" әйелдерді соттаудан босатқан. Әйелдердің кәсіптерінің арасында бала күтуші, актриса, биші немесе акробат, жезөкше және акушерлер болған – олардың барлығы бірдей құрметке ие емес. Актрисалар сияқты жезөкшелер мен орындаушылар артық көрілген, тіпті еркін болса да, заңдық қорғаудан айырылған. Жазбалардан көрініп тұрғанындай, бала күтуші әйел өзінің кәсібімен мақтан тұтқан. Әйелдер хатшы, кеңсе қызметкері, сондай-ақ "әдемі жазуға оқытылған қыздар", яғни каллиграфтар да бола алатын. Плиний әйел суретшілердің және олардың суреттерінің тізімін келтіреді. Римдіктердің көпшілігі инсулаларда (пәтерлерде) тұрды, ал кедей плебейлер мен азамат емес отбасылардың үйлерінде көбінесе ас үй болмады. Дайын тамақ сатып алу қажеттілігі тамақпен қамтамасыз ету бизнесінің өркендеуіне себеп болды. Римдіктердің көпшілігі, еркек немесе әйел, жас немесе кәрі, өз еңбегімен күнкөріс жасады.
Саясатта
Әйелдер саясатқа қатысуда шектеулі болды; элита арасында моралистер әйелдердің үй шаруасын жоғары бағалады. Римнің саяси жүйесіне тек ер азаматтар ғана қатысты – саясаткерлер, өкілдер, магистраттар, басшылар немесе сайлаушылар. Көптеген әйелдер азаматтық құқықтарға ие болғанмен, олардың байлығына немесе римдік қоғамдағы мәртебесіне қарамастан, ешқайсысы дауыс бере алмады. Ливийдің Пуника соғыстары кезінде қабылданған Lex Oppia заңын жасау және одан бас тарту туралы баяндамасында, консервативті саясаткер Катон цензор (б.з.д. 234–149) Рим көшелерінде заңға қарсы ұжымдық наразылық білдірген римдік әйелдерді, өз жынысы мен сыныбының билігін, тіпті Римнің өмір сүруін құлатпақ болған "әйелдер армиясы" деп сипаттады, олар ақша жұмсаудың шексіз еркіндігін іздеді – ол оны емделмейтін, тек басып тасталатын әйел ауруы деп атады. Республиканы құлатқан азамат соғыстары кезінде Аппиан өз күйеулерін құтқарған әйелдердің батырлығы туралы айтты. Лаудация Турия деп аталатын эпитафияда күйеуінің әйеліне арналған мақтау сөзі сақталған. Ол, Юлий Цезар қайтыс болғаннан кейінгі азамат соғысында, өмірін қауіпке тігіп, күйеуіне көмек жіберу үшін әшекейлерін сатқан. Екеуі де сол тұрақсыз кезеңнен аман қалды және ұзақ некеде өмір сүрді. Катон Кішінің қызы және Бруттың әйелі Порция, Республика құлағанда, әкесінің ізін басып, өзін-өзі өлтірді. Б.з.д. 1-ғасырдың соңында Августтың жеке билікке келуі саяси лауазымдардың және дәстүрлі олигархияның ықпалын азайтты, бірақ әйелдердің, сондай-ақ құлдар мен азат етілгендердің, көшпелі артында ықпал ету мүмкіндігін азайтудың орнына, арттырды. Ол, азаптау кезінде де ештеңе айтпады, ал сенаторлар азапталмағанмен, дереу мәліметтерді жариялады. Тацит сонымен қатар, Неронға қарсы тұрғанда, өзінің кінәсіз күйеуінің жанында тұрып, байлығынан айрылған Егнатия Максимилланы мақтады. "Historia Augusta" бойынша, император Элагабал анасы немесе әжесін Сенат отырыстарына қатысуға шақырған. Автор мұны Элагабалдың көптеген қайғылы оқиғаларының бірі деп санады және оның қайтысынан кейін Сенаттың алғашқы әрекеті әйелдердің қатысуына тыйым салуды қайта орнату болды. Сол еңбекке сәйкес, Элагабал әйелдер сенатын құрды, ол сенакулум деп аталды, ол матрондар үшін дұрыс мінез-құлық, зергерлік бұйымдар, киім, көліктер және жеке заттарға қатысты егжей-тегжейлі ережелерді бекітті. Бұл, бұрынғы, ресми емес, бірақ элиталық әйелдердің жиналыстарына негізделгендігі айтылады; ал одан бұрын, Тациттің (Анналы, 13.5) мәлімдемесінше, Неронның анасы Агриппина Кіші Сенат отырыстарын перде артында тыңдаған.
Әйелдер мен әскерилер
Ежелгі мәтіндерде әйелдер мен рим әскері туралы ақпарат аз. Император Август (б.з.б. 27–б.з. 14 жылдары билік еткен) қатардағы сарбаздардың үйленуіне тыйым салғанымен, бұл алыс провинциялар мен елді мекендерде сарбаздар мен әйелдер арасында қарым-қатынас орналып, балалары болғанын, бірақ олардың одағы рим заңдарымен мойындалмағанын білдіреді. Шамамен екі ғасырдан кейін бұл тыйым алынып тасталды. Жүзбасылардың әйелдері мен балалары шекаралық және провинциялық бекіністерде олармен бірге тұрған деген болжам бар. Хадриан қабырғасының жанында, Виндоланда шекаралық бекінісінде әйелдер мен балаларға арналған аяқ киімдер табылды. Сонымен қатар, сол жерде 25 жыл қызмет еткеннен кейін азаматтық құқық берілген және әйелдер мен балалары есімдері көрсетілген қола әскери босату куәліктері де табылған. Германияда әскери нысанда әйелдердің брошкалары мен аяқ киімдері қазылып алынды. Траян бағанасында әскери діни құрбандық кезінде сарбаздардың арасында алты әйел бейнеленген.
Діндарлық өмірі
Римдік фестивальдар мен діни салтанаттарда әйелдер көптеп қатысқан. Кейбір рәсімдер әйелдердің болуын міндетті еткен, бірақ олардың қатысуы шектелуі мүмкін еді. Әдетте әйелдер мал құрбандығын жасамайтын, көптеген маңызды мемлекеттік рәсімдердің орталық бөлігін құрайтындықтан, бұл тыйым емес, мемлекеттік дінді басқаратын дін қызметкерлерінің көпшілігі ер адамдар болғандығымен байланысты. Кейбір діни амалдар әйелдерге ғана арналған, мысалы, Жақсы Құдайдың (Bona Dea) рәсімдері. Римнің ресми дінінде әйел дін қызметкерлері маңызды рөл атқарды. Дін қызметкерлерінің саны ерлерден көп болғанымен, Вестальдар коллегиясының алты әйелі Римдегі жалғыз "толық уақытты кәсіби дін қызметкерлері" болды. Sacerdos, көпше sacerdotes, латын тілінде кез келген жыныстағы дін қызметкерін білдіретін сөз. Әйелдерге арналған діни атаулардың ішінде sacerdos, көбінесе құдайға немесе ғибадатханаға қатысты, мысалы, sacerdos Cereris немесе Cerealis, "Церераның діни қызметкері" – бұл лауазымды ер адамдар ешқашан атқармаған; magistra, діни мәселелердегі жоғары діни қызметкер, сарапшы немесе ұстаз; және ministra, әсіресе құдайға қызмет ететін әйел көмекшісі. Magistra немесе ministra діни амалдарды тұрақты түрде орындауға жауапты болған. Эпитафиялар осы діни лауазымдар туралы негізгі мәліметтерді береді, көбінесе әйелдің отбасылық жағдайы көрсетілмейді. Вестальдар ерекше діни мәртебеге, қоғамдық мәртебеге және артықшылықтарға ие болды және едәуір саяси ықпалға ие болуға мүмкіндік алды. Олар "көп байлыққа" толуы да мүмкін еді. Лауазымына кірген кезде Весталь әкесінің билігінен босатылды. Ежелгі Рим қоғамында осы дін қызметкерлері ер адамның заңдық қамқорлығында болуы міндетті емес, тікелей және тек Pontifex Maximus-қа ғана жауапты болды. Олардың пәктікке берген серті оларды некеге тұру және бала тәрбиелеу міндетінен босатып, бірақ оны бұзу ауыр жазаға әкелді: сертін бұзып, лауазымын жоғалтқан Вестальға тамақ, су беріліп, тірідей жерленді. Вестальдардың тәуелсіздігі оларға салынған тыйымдармен байланысты болды. Белгілі бір діни амалдарды орындаудан басқа, Вестальдар барлық ресми құрбандықтарға символдық түрде қатысты, өйткені олар қажетті ритуалды зат – mola salsa-ны дайындауға жауапты болды. Вестальдар христиан императорлары орденді таратып жібергенге дейін, біздің заманымыздың 4-ші ғасырына дейін діни және әлеуметтік ерекшеліктерін сақтап қалды. Кейбір діни лауазымдарды ерлі-зайыптылар бірлесіп атқарды. Фламен Диалис, Юпитердің бас діни қызметкері үшін некеге тұру міндетті болды; оның әйелі, Фламиника Диалис, өзіне тән діни киімге ие болды және күйеуі сияқты, түсініксіз діни тыйымдарға бағынды. Фламиника, мал құрбандығын жасаған әйелдің ерекше мысалы; ол Юпитерге nundinae – сегіз күндік римдік циклмен (аптаға ұқсас) әрқайсысында қошқар ұсынды. Егер Фламиника қайтыс болса, Фламен лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Фламиника Диалис сияқты, "қасиетті рәсімдердің патшайымы" (regina sacrorum) ерекше рәсімдік киім киіп, жануарларды құрбандыққа шалып, әр айдың бірінші күні Юнонаға сиыр немесе қозы ұсынды. Кейбір regina sacrorum-ның есімдері жазуларда сақталған. Королева – "қасиетті рәсімдердің патшасы" rex sacrorum-ның әйелі, ол ең ерте заманда тіпті Pontifex Maximus-тан да беделді деп есептелген ежелгі дін қызметкері. Бұл әйелдердің атқаратын қоғамдық міндеттері ежелгі Римдегі әйелдер тек жеке немесе отбасылық дінге қатысқан деген жалпы қабылдауға қайшы келеді. Екі жынысты дін қызметкерлерінің болуы, римдіктердің діни салаларда жыныстық үйлесімді іздеуге бейімділігін көрсетеді; көптеген құдайлық күштер ер және әйел құдайлармен бейнеленеді, мысалы, Либер және Либера сияқты құдайлық жұптар. Он екі негізгі құдайлар жыныстық теңгерімді алты жұп ретінде ұсынылды, ал рим діні Үнді-Еуропа дәстүрінен екі құдайды – Юнона мен Минерваны Юпитермен бірге өзінің жоғарғы үштігіне қосу арқылы ерекшеленді. Бұл үштік "Рим дінінің ядросын құрады". Орта республикадан бастап Рим қаласының діни әртүрлілігі арта түсті. Римнің ең алғашқы мемлекеттік табынуына кірмеген көптеген діндер әйелдерге басшылық рөлдерін ұсынды, олардың ішінде Изида және Магна Матер табынулары болды. Эпитафияда қазіргі Санкт-Петер базиликасының жанында орналасқан Магна Матер ғибадатханасының ең жоғары діни қызметкері болған әйелдің sacerdos maxima атағы сақталған. Қоғамдық дінге қарағанда аз құжатталған болса да, жеке діни амалдар әйелдерге ғана тән өмірдің аспектілеріне қатысты. Балалар өлімі 40 пайызға дейін жететін кезде, өмірге келтірудің қаупі мен нәрестені күтудің қиындықтары үшін құдайлардың көмегі сұралды. Дұғалар Юнона, Диана, Луцина, di nixi және бала туу мен тәрбиеге арналған көптеген құдайларға бағытталды. Церера бала тәрбиелеуде маңызды құдай болды, сонымен-қатар қызды жақсы ана мен әйел болуға тәрбиелеуде де маңызды рөл атқарды. Церераның өзінің қызымен қарым-қатынасы римдік аналардың қыздарын қалай тәрбиелеу керектігінің мысалы ретінде пайдаланылды. Ер адамдардың жазулары әйелдердің дінилігін әртүрлі бейнелейді: кейбіреулері әйелдерді римдік ізгілік пен құлшылықтың үлгісі ретінде көрсетеді, бірақ олардың мізгеліне байланысты дінге шамадан тыс берілуге, сиқырға немесе "надандыққа" бейім екенін де айтады. "Жеке" дегені "құпия" дегенмен бірдей емес: римдіктер құпия діни амалдарға күдікпен қарады және Цицерон түнгі құрбандықтарды әйелдердің орындауына тыйым салды, егер олар рим халқының игілігі үшін, яғни, қоғамдық мүдде үшін ритуалдық түрде бұйрылған болмаса.
Әлеуметтік қызмет
Бай әйелдер құлдар тасыған көлікте қала ішін аралап саяхаттайтын. Әйелдер күнделікті достарымен кездесіп, ғибадатханалардағы діни рәсімдерге қатысып, немесе моншаға баратын. Ең бай отбасылардың үйлерінде жеке моншалары болды, бірақ көпшілік моншаға тек тазару үшін ғана емес, сонымен қатар әлеуметтесу үшін де баратын, себебі үлкен моншалар түрлі қызметтер мен ойын-сауықтар ұсынды, олардың ішінде жақын қарым-қатынасқа бару мүмкіндігі де болды. Римдік қоғамындағы ең күрделі мәселелердің бірі – ерлер мен әйелдердің қоғамдық моншаларда бірге жуынғандығы туралы мәселе. Республиканың соңына дейін әйелдер көбінесе жеке бөлімдерде немесе нысандарда жуынған, немесе ерлер мен әйелдерге әртүрлі уақыттар белгіленген. Бірақ Республиканың соңынан Империяның кейінгі кезеңінде христиан дінінің күшейгеніне дейін аралас жуынудың нақты дәлелдері де бар. Кейбір ғалымдар төменгі топтағы әйелдер ғана ер адамдармен бірге жуынған, немесе әртістер немесе бәделер сияқты моральдық тұрғысы күмәнді әйелдер жуынған деп есептейді, бірақ Александриялық Климент жоғары әлеуметтік статустағы әйелдердің моншаларда жалаңаш жүргенін айтқан. Адриан аралас жуынуға тыйым салған, бірақ бұл тыйым ұзаққа соқпаған сияқты. Әдет-ғұрыптар уақыт пен орынға ғана емес, сонымен қатар моншаның түріне де байланысты болғандықтан, әйелдер жынысына қарай бөлінуге немесе араласуға өздері шешім қабылдаған. Көңіл көтеру үшін әйелдер форумдағы пікірталастарға, қоғамдық ойындарға (ludi), көліктік жарыстарға және театрлық қойылымдарға қатыса алатын. Республиканың соңында олар жиі кешкі асқа қатысқан, бірақ бұрынғы уақытта үйдің әйелдері жеке тамақтанған. Катон Цензор (б.з.д. 234–149) сияқты консерваторлар әйелдердің қоғамдық өмірде белсенді рөл атқаруын жөнсіз деп санайтын; оның наразылықтары кейбір әйелдердің өз пікірлерін қоғамдық кеңістікте білдіргенін көрсетті. Римдік генералдар кейде әйелдерін әскери жорықтарға алып жүретін, бірақ мұндай әрекетке тыйым салынды. Калигуланың анасы Агриппина Еділгері күйеуі Германмен Солтүстік Германиядағы жорықтарында жиі бірге болған, ал болашақ император Клавдий осы себепті Галлияда дүниеге келген. Бай әйелдер империя бойынша саяхаттап, өздерінің дәрежелері мен тегіне сай жергілікті діни рәсімдерге қатысып, түрлі ойын-сауықтарды тамашалаған. Жаз айларында Римде ыстық болған кезде бай әйелдер елді мекенге саяхаттайтын.
Киім-кешек және сән-салтанат
Ежелгі Римдегі әйелдер сыртқы түріне зор мән берді, бірақ шектен тыс әсемдікке қарсы болды. Олар терілеріне арнап түрлі косметика мен дайындамалар жасады. Овидий тіпті макияжды дұрыс жағу туралы өлең жазды. Әйелдер беттерін ағарту үшін ақ саз немесе мышьяк, ал еңкейту үшін қорғасын немесе карминнен жасалған руж, сондай-ақ көздерін жарқырата түсу үшін қорғасын қолданды. Олар шаштарына көп уақыт арнап, көбінесе қара, қызыл немесе сары түске бояды. Сонымен қатар, олар жиі парик киді. Әдетте, үйленген әйелдер екі қарапайым көйлек киіп, үстінен стола жабатын. Стола – бұл белді қысып, иықтарында бекітілген, киген адамның аяқтарына дейін жететін ұзын ақ көйлек. Бай әйелдер столаларын одан әрі әшекейлейтін. Сыртқа шыққанда әйелдер столаларының үстінен палла жабатын, ол иықтарында қалпақпен бекітілетін. Зина жасаған немесе адалдықтан айырылған әйелдер және проституциямен айналысқандар еркектерге арналған тога киетін. Бай әйелдер зәргерлік бұйымдар, аквамарин, опал, інжу-маржан сияқты асыл тастарды құлаққап, мойынға тағып, сақина ретінде тақты, кейде оларды киімдеріне де тігіп қоятын. Канна шайқасындағы римдіктердің жеңілісінен кейін туған экономикалық дағдарыс жеке және қоғамдық ысырапшылықты шектеу үшін Lex Oppia (б.з.д. 215 ж.) заңының қабылдануына әкелді. Бұл заң әйелдердің алтын мен күміс (ақша немесе әшекей ретінде), қымбат киімдерді және «қажетсіз» көліктер мен паланкин пайдалануын шектеді. Карфагенді жеңу Римді байлыққа толы етті және б.з.д. 195 жылы Lex Oppia заңы қайта қарастырылды. Бас консул, Катон Цензор оның күшінде қалғанын қалады: жеке адамгершілік пен өзін-өзі ұстау ләззат пен сән-салтанатты бақылау үшін жеткіліксіз. Сән-салтанат кембағалдардың қызғанышы мен ұялуын тудырады, сондықтан да қоғамды бөліп тастады. Катонның пікірінше, римдік әйелдер өздерінің құмарлықтары бір рет бұзылса, шексіз болатынын көрсетті және оларды ұстап тұру қажет. Көптеген римдік матроналар оған келіспеді және жаппай наразылық білдірді. Б.з.д. 193 жылы заңдар жойылды: Катонның қарсылығы оның саяси мансабына зиян келтірмеді. Кейіннен, б.з.д. 42 жылы, Хортензия басшылығымен римдік әйелдер римдік әйелдерге салық салуға бағытталған заңдарға қарсы сәтті наразылық білдірді, «өкілдіксіз салық салу жоқ» деген аргументті пайдаланды. Сән-салтанатқа қатысты шектеулердің азайғанына дәлелдер де бар; Плинийдің хаттарының бірі Помпея Целеринаға, оның вилласында сақталған сән-салтанатқа мақтау айтады.
Дене бейнесін
Римдік өнер мен әдебиетке сүйенсек, кішкентай көкірек пен кең жамбас – римдік ерлерге тартымды саналған әйелдердің идеалды дене бітімі болған. Август кезеңінің римдік өнеріндегі идеалды әйелдері салмақты, етті денелі, толық іш және төмен қарай салбырамайтын, дөңгелек көкіректермен бейнеленген. Римдік эротикалық өнерде бейнеленген әйел теріс сатушылардың денелері мен кең жамбастары жиі кездеседі, көбінесе олардың көкіректері строфиуммен (жағасыз бюстгальтер сияқты) жабылады, тіпті жалаңаш және жыныстық қатынас кезінде де. Ірі көкіректерді әзілге айналдырып немесе қарттықтың белгісі деп қысым көрсеткен. Жас қыздар көкіректің өсуін тежеу үшін, тығыз байланған строфиум киетін, ал әйел тағы пәк болғанда басталатын, көкірекке аққушаңмен массаж жасау әдісі, көкіректің салқындауына кедергі келтіреді деп ойлаған. Көкірекке эротикалық өнер мен әдебиетте жыныстық назар аудару аздау болған; көкірек негізінен бала емізумен және әйелдің аналық рөлімен байланысты болған. Қатты эмоционалдық күйзеліс кезінде, мысалы, қайғы немесе соғыста тұтқынға түскенде, әйелдер көкіректерін ашып, қорғау амалы ретінде көрсетуі мүмкін.
Mos maiorum және махаббат ақындары
Кейінгі Республика кезеңінде сексуалдық қатынастарға қатысты жазалар көбінесе күшін жойған немесе мүлдем қолданылмаған, ал романтикалық қарым-қатынастардың жаңа эротикалық идеалы қалыптасты. Ерлердің үстемдігі дәстүрін бұзып, Кейінгі Республика мен Август дәуірінің махаббат ақындары "махаббат құлдығына" (servitium amoris) бойұсынуға құштар екендерін жариялады. Катулл көптеген өлеңдерін "Лесбияға" арнады, ол үйленген әйелмен байланыс құрған, көбінесе бұл Клодия, белгілі популист саясаткер Клодий Пулхердің қарындасы ретінде танылады. Бұл махаббат өте жаман аяқталады, ал Катуллдың махаббат туралы жарияламалары оның сексуалдық құштарлығына шабуылға айналады. Бұл риторика Клодияның мінез-құлқы туралы тағы бір жағымсыз дереккөз – Цицеронның "Pro Caelio" сөзімен үйлеседі. "Махаббат өнері" атты туындысында Овидий одан да бір қадам басып, ғашықты қалай іздеуге, сақтауға және одан қалай арылуға үйрету үшін дидактикалық поэзия жанрын пайдаланады. Ювенал сияқты сатириктер әйелдердің рассалық мінез-құлқына шағымданады.
Гинекология және медицина
Гиппократ корпусындағы әйелдердің денелері мен олардың қабылданатын әлсіздіктері туралы тәжірибелер мен көзқарастар эллиндік және рим дәуірлерінде әйелдердің белсенді өмір сүрген және көбінесе отбасылық жоспарлаумен айналысқан кезеңде олардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткіліксіз болды. Әйелдердің физиологиясы еркектердікінен көп айырмашылығы жоқ деп қарастырыла бастады. Ескі дәстүрде жыныстық қатынас, жүктілік және босану әйелдердің денсаулығының ғана емес, әйел физиологиясының өмірлік мақсаты болды; керісінше, ер адамдарға жыныстық қатынаста шамасын сақтауға кеңес берілді, себебі шамадан тыс жыныстық белсенділік аурулар мен шаршауға алып келді. Гиппократтың аменореяның өлімге себеп болатындығы туралы пікірі римдік кезеңде аналығының жоқтығының нақты мәселесіне айналды және көптеген римдік медициналық жазушылар ұзақ уақыт бойы қарқынды физикалық жаттығулар жасаған әйелдерде бұл жиі кездесетін жағдай деп мойындады. Тамақтану, дене шынықтыру және жыныстық белсенділік арасындағы тепелдікті сақтау әйелдердің өздері шеше алатын мәселе болып есептелді. Қарқынды жаттығулар аменореяға алып келуі мүмкін деген байқау мұндай жаттығулармен айналысқан әйелдердің болғандығын көрсетеді. Рим дәуірінде медициналық жазушылар әйелдердің өмірінде, денсаулығында да, ауруында да дене шынықтырудың маңыздылығын атап өтті. Соран доп ойнауды, жүзуді, серуендеуді, дауыстап оқуды, көлікпен саяхаттауды және жалпы денсаулықты жақсартуға көмектесетін саяхаттауды ұсынды. Кейінгі гинекологтар бала тумаудың себептерін зерттегенде әйелдердегі кемшіліктер ғана емес, ерлердегі аналығының жоқтығы туралы да ақпарат қосты. Шамадан тыс жыныстық белсенділіктен әйелдер де, ерлер де сақтану керек еді. Үлкен клитор, үлкен фаллос сияқты, шамадан тыс жыныстық белсенділіктің белгісі деп есептелді. Эллиндік және римдік медициналық және басқа да жазушылар клиторидектомияны негізінен "египеттік" дәстүр ретінде қарастырғанмен, христиан империясының гинекологиялық нұсқаулықтарында гиперсексуалдықты хирургиялық жолмен немесе қайталап бала тудыру арқылы емдеуге болатыны айтылды.
Құлдық
Бостандыққа шыққан әйелдер – бостандыққа жіберілген құлдар еді. Бостандыққа жіберілген құл, бостандыққа шығу шарты ретінде, бұрынғы иесіне – енді оның қамқоршысына – белгілі бір мерзімге қызмет етуге міндетті болды. Қамқоршы да өз кезегінде сол қызмет үшін ақы төлеу және заңдық мәселелерде көмектесу сияқты міндеттерді орындауға тиіс болды. Қамқоршы мен клиент арасындағы қарым-қатынас – ежелгі Римнің негізгі әлеуметтік құрылымдарының бірі еді, ал міндеттемелерді орындамау мақұлдаусыздық пен айыптауға әкелді. Көп жағдайда бостандыққа шыққан әйелдер, еркін туған әйелдермен бірдей заңдық мәртебеге ие болды. Бірақ Рим заңына сәйкес, құлдың әкесі болмағандықтан, бостандыққа жіберілгендер мұрагерлік құқықтарынан айырылды, егер олар туралы өсиеттамада көрсетілмесе. Бұрынғы құл мен оның қамқоршысы арасындағы қарым-қатынас күрделі болуы мүмкін еді. Бір сот ісінде Петрония Юста есімді әйел, туу туралы куәліксіз, өзінің бостандықта туғанын дәлелдеуге тырысты. Оның анасы Петрониус Стефан мен Калатория Темистің үйінде құл болған, бірақ Юста анасы бостандыққа жіберілгеннен кейін туғанын мәлімдеді. Қазір жесір Калатория, Юста анасы бостандыққа шығар алдында туғанын және оның бостандыққа жіберілгенін, демек бұрынғы иесіне қамқоршыға тиіс қызметті беруге міндетті екенін айтты. Калатория бұл бостандыққа қатысты ешқандай құжат ұсынбады, ал іс куәгерлердің куәлігіне байланысты шешілді. Бостандыққа шыққан әйелдердің, бостандыққа шыққан еркектер сияқты, мәртебесі де әртүрлі болды. Кейнис – император Веспасианның хатшысы және оның күңі еді; олар адал тұрмыс құрған деседі, бірақ оны әйел деп санамады.
Проституция
Әйелдер өздерін асырау үшін жезөкшелікке жүгінуі мүмкін еді, бірақ барлық жезөкшелердің өздері шешім қабылдауға құқығы болмады. Тіпті құл жезөкшелердің еңбегінен пайда көруі мүмкін екенін көрсететін деректер де бар. Зорлау қылмыс болғанымен, заң бойынша құлға жасалған зорлау тек "тауарға зиян келтірген" жағдайда ғана жазаланды, себебі құлдың заңдық статусы болмады. Бұл жаза иесіне оның мүлігіне келген "залалдың" орнын толтыру үшін өтемақы төлеуді көздеді. Рим заңы бойынша құл әйел мүлік саналғандықтан, оны жезөкшелікке мәжбүрлеу қылмыс деп есептелмеді. Септимий Северден бұрын, құл ретінде ар-ұятты жоғалтқан әйелдер босатылғаннан кейін де ар-ұятсыздықтан зардап шекті. Кейде құл әйелдерді сатушылар оның жезөкшелікпен айналысуына жол бермеу үшін "ne serva" шартын қосатын. "Ne serva" шарты бойынша, егер жаңа иесі немесе одан кейінгі иелері құлды жезөкше ретінде пайдаланса, ол бостандыққа шығады. Кейіннен "ne serva" келісімдері заңмен күшіне енді. Жезөкшелік құлдар мен кедей азаматтармен ғана шектелмеді; Суетонийдің мәлімдемесіне сәйкес, Калигула сарайын жезөкшеханаға айналдырғанда жоғарғы сыныптағы "әйелдер мен жастарды" жезөкше ретінде пайдаланды. Суетоний, "Он екі Цезарь", "Калигуланың өмірі". Тацит Неронның бірінші тойында префект Тигеллиннің жоғарғы тапқа жататын әйелдермен толтырылған жезөкшеханаларын тіркеген. Сондай-ақ, жезөкшелік кәсіп емес, жаза ретінде де қарастырылуы мүмкін еді; Августтың заңы бойынша, неке адалдығын бұзған әйелдер жезөкшеханаларда жұмыс істеуге үкімделуі мүмкін. Бұл заң 389 жылы жойылды.