Қорқыныш сезімінің психологиялық аспектілері

Кіріспе

Кенеттен басылатын қорқыныш сезімі – психологиялық жағдай.

Паника – бұл ақыл мен логикалық ойлауды басып тастай немесе оған кедергі келтіретін, күрес немесе қашу реакциясына сәйкес келетін үлкен алаңдаушылық, белгісіздік және шарбаңдау сезімдерімен алмастыратын кенеттен пайда болатын қорқыныш сезімі. Паника жеке адамдарда бір рет пайда болуы мүмкін, немесе үлкен топтарда жаппай паника түрінде кенеттен көрініс беруі мүмкін (топтық мінез-құлықпен тығыз байланысты).

Этимология

"Паника" сөзі ежелгі заманнан бастау алады және ежелгі Пан құдайына жасалған құрметті білдіреді. Ежелгі Грекия мифологиясындағы көптеген құдайлардың бірі – Пан, ол қойшылардың, орман мен жайылымдардың құдайы еді. Гректер оның орманды тыныш серуендеп, сыбызғы тартып жүретініне сенді, бірақ ортаңғы уақытта оятылып қалса, қатты дауыс шығарып, малдарды дүркіретіп шашыратып жіберетін еді. Грек авторлары Панның осы қасиетінен "паникос" деген сөзді шығарды, ол "күрт қорқыныш" деген мағынаны білдіреді және ағылшын тіліндегі "паника" сөзінің бастау көзі болып табылады. Бұл грек термині толыққанды, кенеттен пайда болатын және көбінесе құдайдың әсерінен туындаған сезімді көрсетеді.

Психология

Ұрыс немесе қашу реакциясы (басқаша атаулары да бар) – зиянды оқиғаға, шабуылға немесе өмірге қауіп төндірген жағдайға жауап ретінде туындайтын физиологиялық реакция. Жануарлар қауіпке симпатикалық жүйке жүйесінің күшті жұмылуы арқылы жауап береді, бұл оларды күресуге немесе қашуға дайындап, организмді серпіліске келтіреді. Бүйрекүсті безі гормондардың тізбегін өндіреді, нәтижесінде катехоламиндер, әсіресе норэпинефрин және эпинефрин бөлінеді. Эстроген, тестостерон, кортизол гормондары, сондай-ақ допамин мен серотонин нейротрансмиттерлері де организмнің стресске қалай ден қоятынына әсер етеді. Остеокальцин гормоны да рөл атқаруы мүмкін. Жалпы бейімделу синдромы омыртқалы жануарлар мен басқа да организмдердегі стресс реакцияларын реттейді, ал ұрыс немесе қашу реакциясы – осы синдромның бірінші кезеңі болып табылады. Паникалық шабуыл – қарқынды қорқыныш пен бейжайлылықтың кенеттен басталуы, оған жүрек қағу, тершеңдік, кеудеде ауырсыну, діріл, тыныс алудың қиындауы, сезімнің жоғалуы немесе жақындап келе жатқан қауіп немесе бақылауды жоғалту сезімі қосылуы мүмкін. Симптомдар көбінесе басталысынан кейін он минут ішінде шарына жетеді және шамамен 30 минутқа созылады, бірақ оның ұзақтығы секундтардан сағаттарға дейін өзгеруі мүмкін. Паникалық шабуылдардың өзі физикалық денсаулыққа қауіпті емес. Олар кездейсоқ немесе белгілі бір себептерден туындауы мүмкін. Психологияда паникалық бұзылыс деп аталатын жағдай бар, ол адамдардың қалыпты физиологиялық сезімдерді катастрофалық тұрғысынан түсінуге бейімділігі ретінде сипатталады. Ол биологиялық және психологиялық факторлардың, сондай-ақ олардың өзара әрекеттесуімен тығыз байланысты. Леонард Шмидт пен Брук Уорнер паниканы "бізді ең қорқынышты тәжірибелерді де елестету мүмкіндігімізден асырып түсетін қорқынышты, терең сезім" деп сипаттайды, сондай-ақ "дәрігерлер ауыр жағдайларды көзге көрінетін "Рихтер шкаласы" бойынша салыстырады, ал психиатр үшін паникалық шабуылдан өткір және қиын жағдай жоқ" дейді. Паникалық шабуылдар әлеуметтік қорқыныш бұзылысы, посттравматикалық стресс бұзылысы, заттарды қолдану бұзылысы, депрессия және медициналық проблемалар сияқты басқа да көптеген аурулардың салдарынан туындауы мүмкін. Әлеуметтік психологияда паника жұқпалы деп есептеледі, себебі ол көптеген адамдарға таралуы мүмкін, ал зардап шеккендердің нәтижесінде ақылға сыймас әрекеттер жасауы күтіледі. Психологтар осы паникалық жағдайдың әртүрлі түрлерін анықтайды, олардың сипаттамалары сәл өзгеше: жаппай паника, жаппай истерия, жаппай психоз және әлеуметтік жұқпалы аурулар. Паниканың маңызды теориялық талдауы Нил Дж. Смелзердің "Коллективті мінез-құлық теориясында" кездеседі. Паниканы басқару ғылымы әлемнің қарулы күштерінде және жедел жәрдем қызметтерінде маңызды практикалық қолдануларды тапқан.

The fight or flight response (among other names) is a physiological reaction that occurs in response to a perceived harmful event, attack, or threat to survival. Animals react to threats with a general discharge of the sympathetic nervous system, preparing the animal for fighting or fleeing. The adrenal medulla produces a hormonal cascade that results in the secretion of catecholamines, especially norepinephrine and epinephrine. The hormones estrogen, testosterone, and cortisol, as well as the neurotransmitters dopamine and serotonin, also affect how organisms react to stress. The hormone osteocalcin might also play a part. General adaptation syndrome regulates stress responses among vertebrates and other organisms involves the fight or flight response as it first stage. A panic attack is a sudden period of intense fear and discomfort that may include palpitations, sweating, chest pain, shaking, shortness of breath, numbness, or a feeling of impending doom or of losing control. Typically, symptoms reach a peak within ten minutes of onset, and last for roughly 30 minutes, but the duration can vary from seconds to hours. Though distressing, panic attacks themselves are not physically dangerous. They can either be triggered or occur unexpectedly. In psychology, there is an identified condition called panic disorder that has been described as a specific psychological vulnerability of people to interpret normal physical sensations in a catastrophic way. It is related strongly to biological and psychological factors and their interactions. Leonard J. Schmidt and Brooke Warner describe panic as "that terrible, profound emotion that stretches us beyond our ability to imagine any experience more horrible" adding that "physicians like to compare painful clinical conditions on some imagined 'Richter scale' of vicious, mean hurt to the psychiatrist there is no more vicious, mean hurt than an exploding and personally disintegrating panic attack." Panic attacks can occur due to several other disorders including social anxiety disorder, post traumatic stress disorder, substance use disorder, depression, and medical problems. Panic in social psychology is considered infectious since it can spread to a multitude of people and those affected are expected to act irrationally as a consequence. Psychologists identify different types of this panic event with slightly varying descriptions, which include mass panic, mass hysteria, mass psychosis, and social contagion. An influential theoretical treatment of panic is found in Neil J. Smelser's Theory of Collective Behavior. The science of panic management has found important practical applications in the armed forces and emergency services of the world.

Әсерлер

Тарихқа дейінгі адамдар жануарларды аулау кезінде, әсіресе тік мүйізділерді аулауда, жаппай үрейлену тактикасын қолданған. Көбінесе күшті әдемі дыбыстарға немесе таныс емес көріністерге ден қоятын топтар жартастарға қарай бағытталды, содан кейін қоршауға алынғанда өлімге ұшырады. Адамдар да үрейге ұшырауы мүмкін, және бұл көбінесе жұқпалы деп есептеледі, себебі бір адамның үрейі жақын жердегі басқа адамдарға оңай жұғуы мүмкін, ал жақын арада бүкіл топ ақылға сыймас әрекеттер жасайды. Бірақ адамдар өздерінің және басқалардың үрейін сақтап қалуға немесе бақылауға қабілетті, оны тәртіпті ойлау немесе жаттығулар арқылы (мысалы, төтенше жағдайларға дайындық жаттығулары) іске асыруға болады. Сәулетшілер мен қала жоспарлаушылар паникаға байланысты мінез-құлықтарды, мысалы, топтық мінез-құлықты, жобалау және жоспарлау кезінде ескереді, көбінесе адамдарды қауіпсіз шығу жолына бағыттаудың және тығындар мен адамдардың қағылысуының алдын алудың ең жақсы жолын анықтау үшін модельдеуді қолданады. Ең тиімді әдістер көбінесе интуитивті емес. Есік шығу алдында дәл есептелген қашықтықта орналасқан биік бағана немесе бағаналар үлкен бөлмені эвакуациялауды жеделдете алады, себебі кедергі тосқауыл нүктесіне жеткенге дейін тығынды бөледі. Көптеген трагедиялық оқиғалар көпшілік шаралар кезінде болған. Сауд Арабиясы билігі Мекке қаласын қайта жобалады, жиі болатын қағылысуларды болдырмау үшін, олардың салдарынан жыл сайын шамамен 250 қажы қаза табады. Футбол стадиондарында да қасіретті қағылысулар мен дүрліктер болған, мысалы, 1985 жылы Бельгиядағы Хейзел стадионында 600-дан астам адам зардап шекті, оның ішінде 39 адам қаза тапты, 1989 жылы Англияның Шеффилд қаласындағы Хиллсборо стадионында қағылысу салдарынан 96 адам қаза тапты, ал 2022 жылы Индонезиядағы Канжурахан стадионында қағылысу салдарынан 135 адам қаза тапты.