Кіріспе

Екі металдың мөлшеріне негізделген ақша стандарты. Биметализм, сондай-ақ биметалдық стандарт деп аталады, – бұл ақша бірлігінің құны екі металдың белгілі бір мөлшеріне, әдетте алтын мен күміске тең деп анықталатын ақша стандарты, олардың арасындағы белгілі бір айырбас бағамын құрады. Академиялық мақсаттар үшін "нақты" биметализм кейде алтын мен күміс ақшаның шексіз сомада заңды төлем құралы болып табылатынын және алтын мен күміс мемлекеттік монета айналымдарында шексіз мөлшерде айналымға түсіріле алатынын ажыратады. Бұл оны "кемтар" биметализмнен ажыратады, онда алтын мен күміс екеуі де заңды төлем құралы болып табылады, бірақ тек біреуі ғана еркін айналымға шығарылады (мысалы, Франция, Германия және АҚШ-тың 1873 жылдан кейінгі ақшалары), сондай-ақ "саудалық" биметализмнен, онда екі металл да еркін айналымға шығарылады, бірақ тек біреуі ғана заңды төлем құралы болып табылады, ал екіншісі "сауда ақшасы" ретінде қолданылады (мысалы, 13-18 ғасырлардағы Батыс Еуропаның көптеген ақшалары). Экономистер сондай-ақ заңды биметализмді, онда заң осы шарттарды кепілдейді, және де-факто биметализмді, онда алтын мен күміс монеталары белгілі бір бағамда айналымда болады, деп ажыратады. 19 ғасырда алтын стандарты немесе күміс стандарты (монометализм) орнына биметализмді қолдану туралы көптеген ғылыми пікірталастар мен саяси даулар болды. Биметализм ақша ұсынымын арттыру, бағаларды тұрақтандыру және айырбас бағамдарын белгілеуді жеңілдету үшін көзделіп жасалған. Кейбір ғалымдар биметализмнің Грэшем заңына байланысты тұрақсыз екенін және оны монометалдық стандартпен алмастырудың сөзсіз болатынын айтты. Басқа ғалымдар биметализмнің практикада экономиканы тұрақтандыруға көмектесетінін мәлімдеді. Технологиялық прогресс және Оңтүстік Африка мен Клондайк алтын ағындары ғасыр соңында айналымдағы алтынның көлемін арттырғаннан кейін бұл даулар көбінесе күміс қолдануға қатысты саяси қысымды азайтты. 1971 жылғы Никсон шогынан кейін бұл мәселе толығымен академиялық сипатқа ие болды; содан бері әлемдегі барлық валюталар күміс немесе алтын бағасына байланысты емес, еркін айналымдағы фиат ақша ретінде жұмыс істеп келеді. Дегенмен, ғалымдар металдық стандарттардың салыстырмалы пайдалылығын әлі де талқылауда.

Тарихи шығармашылық

Біздің заманымыздан бұрын VII ғасырдан бастап Кіші Азияда, әсіресе Лидия және Иония аймақтарында, алтын мен күмістің (шамамен 54% алтын және 44% күміс) өзгермелі қоспасынан тұратын электрден жасалған монеталар пайда болғаны белгілі. Крезден бұрын, оның әкесі Алят әртүрлі стандартталмаған электр монеталарын шығара бастады. Олар Лидияда және айналасындағы аймақтарда шамамен 80 жыл бойы қолданыста болды. Крез (шамамен б.з.д. 560–546 жылдары билік еткен), Лидия патшасы, зор байлықпен байланысты болды. Крезге жалпы айналымға арналған стандартталған тазалығы бар алғашқы алтын монеталарды – крезидтерді шығарғандығы есептеледі. Б.з.д. 515 жыл шамасында Дарий I тұсында Сардисте крезидтерді шығару дариктер мен сиглойлармен алмастырылды. Ахеменид империясының ең алғашқы алтын монетасы – дарик, крезидтердің салмақ стандартына сәйкес жасалған, сондықтан ол кейінірек жасалған және крезидтерден туындаған деп саналады. Дарий I тұсында, мүмкін, метрологиялық реформалар жүргізіліп, дариктің салмағы өзгертілді. Алтын дарик бүкіл ежелгі әлемде табылған халықаралық валютаға айналғанмен, сиглойдың айналымы Кіші Азиямен шектелді: сиглойдың маңызды сақтары тек осы аймақтарда ғана кездеседі, ал сиглойдың табылған жерлері, тіпті Ахеменидтер аумақтарында да, грек монеталарымен салыстырғанда әрқашан өте шектеулі және маргиналды болды. Алтын және күміс песо бірліктері белгілі бір номиналды құнмен қағаз песоларға айырбасталатын болды, осылайша негізгі халықаралық валюталарға қатысты тұрақты айырбас бағамы белгіленді. Бұл, тиімді түрде, 1785 жылдан бері француз монеталарын шығару үшін қолданылған бағамен – яғни алтын мен күмістің 15,5:1 арақатынасымен – биметалл стандартын орнатты. 1803 жылы бұл арақатынас нарықтық бағаға жақын болды, бірақ келесі жарты ғасырдың көп бөлігінде нарықтық баға 15,5:1-ден жоғары болды. Наполеон III күміс бес франк монеталарына орнына қойылған бес франк алтын монеталарын енгізді, бірақ 1803 жылғы заңда көрінген биметаллизмді сақтап қалды.

Латын валюталық одағы

Бельгияда (1832), Швейцарияда (1850) және Италияда (1861) енгізілген ұлттық монеталар Францияның екіметалды валюталық жүйесіне негізделген. Бұл елдер Франциямен 1865 жылдың 23 желтоқсанында жасалған келісім арқылы Латын валюталық одағына (ЛВО) қосылды. ЛВО Францияда қолданылатын 15,5:1 қатынасы бойынша алтын мен күмістің шексіз еркін соғылуына рұқсат беру арқылы екіметалды жүйені тиімді қабылдады, бірақ мемлекеттік есептер үшін төменгі стандартта соғылған, номиналы төмен күміс монеталарын шектеулі түрде шығаруға рұқсат беріп, екіметалды жүйеден де бас тартып бастады. Күміс артықшылығы ЛВО-ны 1874 жылы күміс ақшаларын еркін соғуды шектеуге және 1878 жылы тоқтатуға мәжбүр етті, нәтижесінде екіметалды жүйе алтын стандартына ауысты. 1797 жылдан 1819 жылға дейін металл айналымын тоқтатқаннан кейін Пилдің заңы елді ғасырдың соңына дейін алтын стандартына көшірді; алайда, екіметалды жүйеге қайта оралуды жақтаушылар тоқтаған жоқ. 1825 жылғы құлдыраудан кейін Уильям Хаскиссон үкімет ішінде несиелерді арттыру (сондай-ақ Оңтүстік Америкамен сауданы жеңілдету) үшін екіметалды жүйенің пайдалы екенін қатты қорлады. Сол сияқты, 1847 жылғы банк дағдарысынан кейін Александр Бэринг валютаның шектен тыс шектелуін болдырмау мақсатымен сыртқы екіметалды қозғалысты басқарды. Дегенмен, екіметалды жүйе үшін күрес тек ғасырдың соңғы тоқсанында ғана күш жинады, Манчестер мақта саудагерлері мен Қиыр Шығыс мүдделері бар Сити қаржыгерлері алтын стандартына күрделі (бірақ ақырында сәтсіз) сын ұсынды.

Америка Құрама Штаттары

1792 жылы қазынашылық хатшысы Александр Гамильтон күмісті алтынға айырбастау бағамын 15:1-ге бекітуді, сондай-ақ "айналыстағы ақша мөлшерін кемітпеу үшін" тегін монета соғу және валюталық реттеудің мемлекеттік қызметтерін атқару үшін монетахана құруды ұсынды. 1792 жылғы Монета жасау туралы заңның 11-тармағында былай делінген: «Америка Құрама Штаттарында заң бойынша ақша ретінде қолданылатын барлық монеталарда алтын мен күмістің пропорционалдық құны таза алтынның немесе таза күмістің салмағы бойынша он беске бірге тең болады»; 1834 жылға қарай бұл пропорция он алтыға бірге дейін өзгерді. 1853 жылғы Монета жасау туралы заң күміске тағы бір соққы берді, онда күміс монеталардың көп бөлігі құнсыздандырылды, нәтижесінде күміс монеталар салмақтық құнына емес, номиналды құнына негізделген сенімді валютаға айналды. 1873 жылғы Монета жасау туралы заңмен биметализм факті бойынша тоқтатылды, бірақ 20 ғасырдың басына дейін заңды валюта ретінде ресми түрде тыйым салынбады. Бұл жүйенің артықшылықтары 19 ғасырдың соңында талқыланды. Егер нарықтық сұраныс пен ұсыныс күштерінің әсерінен металлдың құйма құны оның номиналды валюталық құнынан жоғары болса, ол жинау немесе балқыту арқылы айналымнан шығып қалуға бейім.

Саяси пікірталас

АҚШ-та биметалдық жүйе XIX ғасырдың соңында саяси шиеленістің ортасына айналды. Азамат соғысы кезінде соғысты қаржыландыру үшін АҚШ биметалдықтан фиат валютасына көшті. Соғыстан кейін, 1873 жылы үкімет Төртінші монета заңын қабылдады және жақын арада ақшалай төлемдерді қайта жаңғырту басталды (күмістің еркін және шексіз соғылуынсыз, осылайша АҚШ-ты монометалл – алтын стандартына қойды). Фермерлер, қарызкорлар, батыстың халқы және соғыс кезіндегі қағаз ақшадан пайда көргендерін сезінгендер күміспен қамтамасыз етілген арзан қағаз ақшаны талап ету үшін қысқа ғұмырлы «Жасыл арқалық» партиясын құрды. Соңғы элемент – «еркін күміс» – сол мүдделік топтардың алаңдаушылығына жауап ретінде көбірек көзге түсе бастады және популисттік қозғалыстың басты қағидасы ретінде қабылданды. Ақшалай күмісті жақтаушылар, «күмісшілер» деп аталғандар, Төртінші монета заңын «73 жылғы қылмыс» деп атады, себебі ол инфляцияны тежеді деп саналды және қарызкорлар емес, несие берушілерге артықшылық берді. Алайда, Генри Демарест Ллойд сияқты кейбір реформаторлар биметалдық жүйені алаңдатушы фактор деп қарады және «еркін күміс реформа қозғалысының көк құсы» болуінен қорқып, ол ұядағы басқа жұмыртқаларды ығыстыруы мүмкін екенін айтты. Бірақ 1893 жылғы ауқымды экономикалық депрессия ақша мәселесін қайтадан күшке енгірді. «Күмісшілер» күміс қолдану ақша ұсынымын арттырады және бәріне көбірек ақша береді, оны өркендеумен байланыстырды. Алтын жақтаушылар күміс экономиканы тұрақты түрде құлдыратады, бірақ алтын стандартымен қамтамасыз етілген салмақты ақша өркендеуді қалпына келтіреді деді. Биметалдық жүйе және «еркін күміс» талаптарын 1896 жылы Демократиялық партияның жетекшісі болған Уильям Дженнингс Брайан, сондай-ақ популисттер және Брайанды қолдаған, күміс кенін өндіретін Батыс аймақтарынан шыққан республикашылардың «күміс республикашылары» деп аталатын фракциясы қолдады. Республикалық партияның өзі Уильям МакКинлиді Шығыс жағалауындағы қаржылық мүдделер қолдаған алтын стандартын қолдайтын платформада ұсынды. Бұл іске шеберлікпен сөз сөйлей білген Брайан 1896 жылдың 9 шілдесінде Ұлттық Демократиялық конвенцияда «Алтын крест» деген танымал сөзін айтып, «Алтын стандарты ондаған мыңдаған адамның өмірін қиды» деді. Ол «Біз шешуі тиіс мәселе – Демократиялық партия қай жақта күреседі?» деген сұраққа жауап беруде: «Еңбекші халықтың басына қасірет әкелмейсіз, алтын крестке адамзатты шалмаңыз». Алайда, оның президенттік науқаны сәтсіз аяқталды, бұл ішінара цианид процесінің ашылуына байланысты болды, ол төмен сапалы кеннен алтынды алуға мүмкіндік берді. Бұл процеске және Оңтүстік Африкадағы үлкен алтын кен орындарының табылуы (1887 жылғы Витвотерсранд алтын ағыны – 1898 жылы ірі масштабты өндіріс басталды) және Клондайк алтын ағыны (1896) әлемдегі алтын қорларын және күміс ақшасын еркін соғу арқылы күтілген ақша ұсынымының артуын арттырды. МакКинлидің сайлау науқаны Шығыс бизнесіндегі сайлаушыларды Брайанның платформасын қабылдау экономикалық прогрестің баяулауына және жұмыссыздыққа әкелетініне көндіруде табысты болды. 1896 жылы МакКинли сайланды. Алтынмен тікелей байланыс 1934 жылы Франклин Д. Рузвельттің «Жаңа келісім» бағдарламасында тоқтатылды, ал кейін Ричард Никсон «алтын терезені» жапқанда бұл байланыс толығымен үзілді.