Кіріспе
Екі металдың мөлшеріне негізделген ақша стандарты. Биметализм, сондай-ақ биметалдық стандарт деп аталады, – бұл ақша бірлігінің құны екі металдың белгілі бір мөлшеріне, әдетте алтын мен күміске тең деп анықталатын ақша стандарты, олардың арасындағы белгілі бір айырбас бағамын құрады. Академиялық мақсаттар үшін "нақты" биметализм кейде алтын мен күміс ақшаның шексіз сомада заңды төлем құралы болып табылатынын және алтын мен күміс мемлекеттік монета айналымдарында шексіз мөлшерде айналымға түсіріле алатынын ажыратады. Бұл оны "кемтар" биметализмнен ажыратады, онда алтын мен күміс екеуі де заңды төлем құралы болып табылады, бірақ тек біреуі ғана еркін айналымға шығарылады (мысалы, Франция, Германия және АҚШ-тың 1873 жылдан кейінгі ақшалары), сондай-ақ "саудалық" биметализмнен, онда екі металл да еркін айналымға шығарылады, бірақ тек біреуі ғана заңды төлем құралы болып табылады, ал екіншісі "сауда ақшасы" ретінде қолданылады (мысалы, 13-18 ғасырлардағы Батыс Еуропаның көптеген ақшалары). Экономистер сондай-ақ заңды биметализмді, онда заң осы шарттарды кепілдейді, және де-факто биметализмді, онда алтын мен күміс монеталары белгілі бір бағамда айналымда болады, деп ажыратады. 19 ғасырда алтын стандарты немесе күміс стандарты (монометализм) орнына биметализмді қолдану туралы көптеген ғылыми пікірталастар мен саяси даулар болды. Биметализм ақша ұсынымын арттыру, бағаларды тұрақтандыру және айырбас бағамдарын белгілеуді жеңілдету үшін көзделіп жасалған. Кейбір ғалымдар биметализмнің Грэшем заңына байланысты тұрақсыз екенін және оны монометалдық стандартпен алмастырудың сөзсіз болатынын айтты. Басқа ғалымдар биметализмнің практикада экономиканы тұрақтандыруға көмектесетінін мәлімдеді. Технологиялық прогресс және Оңтүстік Африка мен Клондайк алтын ағындары ғасыр соңында айналымдағы алтынның көлемін арттырғаннан кейін бұл даулар көбінесе күміс қолдануға қатысты саяси қысымды азайтты. 1971 жылғы Никсон шогынан кейін бұл мәселе толығымен академиялық сипатқа ие болды; содан бері әлемдегі барлық валюталар күміс немесе алтын бағасына байланысты емес, еркін айналымдағы фиат ақша ретінде жұмыс істеп келеді. Дегенмен, ғалымдар металдық стандарттардың салыстырмалы пайдалылығын әлі де талқылауда.
Bimetallism, also known as the bimetallic standard, is a monetary standard in which the value of the monetary unit is defined as equivalent to certain quantities of two metals, typically gold and silver, creating a fixed rate of exchange between them. For scholarly purposes, "proper" bimetallism is sometimes distinguished as permitting that both gold and silver money are legal tender in unlimited amounts and that gold and silver may be taken to be coined by the government mints in unlimited quantities. This distinguishes it from "limping standard" bimetallism, where both gold and silver are legal tender but only one is freely coined (e. g. the moneys of France, Germany, and the United States after 1873), and from "trade" bimetallism, where both metals are freely coined but only one is legal tender and the other is used as "trade money" (e. g. most moneys in western Europe from the 13th to 18th centuries). Economists also distinguish legal bimetallism, where the law guarantees these conditions, and de facto bimetallism, where gold and silver coins circulate at a fixed rate. During the 19th century there was a great deal of scholarly debate and political controversy regarding the use of bimetallism in place of a gold standard or silver standard (monometallism). Bimetallism was intended to increase the supply of money, stabilize prices, and facilitate setting exchange rates. Some scholars argued that bimetallism was inherently unstable owing to Gresham's law, and that its replacement by a monometallic standard was inevitable. Other scholars claimed that in practice bimetallism had a stabilizing effect on economies. The controversy became largely moot after technological progress and the South African and Klondike Gold Rushes increased the supply of gold in circulation at the end of the century, ending most of the political pressure for greater use of silver. It became completely academic after the 1971 Nixon shock; since then, all of the world's currencies have operated as more or less freely floating fiat money, unconnected to the value of silver or gold. Nonetheless, academics continue to debate, inconclusively, the relative use of the metallic standards.
Тарихи шығармашылық
Біздің заманымыздан бұрын VII ғасырдан бастап Кіші Азияда, әсіресе Лидия және Иония аймақтарында, алтын мен күмістің (шамамен 54% алтын және 44% күміс) өзгермелі қоспасынан тұратын электрден жасалған монеталар пайда болғаны белгілі. Крезден бұрын, оның әкесі Алят әртүрлі стандартталмаған электр монеталарын шығара бастады. Олар Лидияда және айналасындағы аймақтарда шамамен 80 жыл бойы қолданыста болды. Крез (шамамен б.з.д. 560–546 жылдары билік еткен), Лидия патшасы, зор байлықпен байланысты болды. Крезге жалпы айналымға арналған стандартталған тазалығы бар алғашқы алтын монеталарды – крезидтерді шығарғандығы есептеледі. Б.з.д. 515 жыл шамасында Дарий I тұсында Сардисте крезидтерді шығару дариктер мен сиглойлармен алмастырылды. Ахеменид империясының ең алғашқы алтын монетасы – дарик, крезидтердің салмақ стандартына сәйкес жасалған, сондықтан ол кейінірек жасалған және крезидтерден туындаған деп саналады. Дарий I тұсында, мүмкін, метрологиялық реформалар жүргізіліп, дариктің салмағы өзгертілді. Алтын дарик бүкіл ежелгі әлемде табылған халықаралық валютаға айналғанмен, сиглойдың айналымы Кіші Азиямен шектелді: сиглойдың маңызды сақтары тек осы аймақтарда ғана кездеседі, ал сиглойдың табылған жерлері, тіпті Ахеменидтер аумақтарында да, грек монеталарымен салыстырғанда әрқашан өте шектеулі және маргиналды болды. Алтын және күміс песо бірліктері белгілі бір номиналды құнмен қағаз песоларға айырбасталатын болды, осылайша негізгі халықаралық валюталарға қатысты тұрақты айырбас бағамы белгіленді. Бұл, тиімді түрде, 1785 жылдан бері француз монеталарын шығару үшін қолданылған бағамен – яғни алтын мен күмістің 15,5:1 арақатынасымен – биметалл стандартын орнатты. 1803 жылы бұл арақатынас нарықтық бағаға жақын болды, бірақ келесі жарты ғасырдың көп бөлігінде нарықтық баға 15,5:1-ден жоғары болды. Наполеон III күміс бес франк монеталарына орнына қойылған бес франк алтын монеталарын енгізді, бірақ 1803 жылғы заңда көрінген биметаллизмді сақтап қалды.
Many ancient bimetallic systems would follow, starting with Achaemenid coinage. From around 515 BCE under Darius I, the minting of Croesids in Sardis was replaced by the minting of Darics and Sigloi. The earliest gold coin of the Achaemenid Empire, the Daric, followed the weight standard of the Croeseid, and is therefore considered to be later and derived from the Croeseid. The weight of the Daric would then be modified through a metrological reform, probably under Darius I. Although the gold Daric became an international currency which was found throughout the Ancient world, the circulation of the Sigloi remained very much limited to Asia Minor: important hoards of Sigloi are only found in these areas, and finds of Sigloi beyond are always very limited and marginal compared to Greek coins, even in Achaemenid territories. Units of gold and silver pesos would be exchanged with paper peso notes at given par values, and fixed exchange rates against key international currencies would thus be established. This effectively established a bimetallic standard at the rate which had been used for French coinage since 1785, i. e. a relative valuation of gold to silver of 15.5 to 1. In 1803 this ratio was close to the market rate, but for most of the next half century the market rate was above 15.5 to 1. Napoleon III introduced five franc gold coins which provided a substitute for the silver five franc coins which were hoarded, but still maintained the formal bimetallism implicit in the 1803 law.
Латын валюталық одағы
Бельгияда (1832), Швейцарияда (1850) және Италияда (1861) енгізілген ұлттық монеталар Францияның екіметалды валюталық жүйесіне негізделген. Бұл елдер Франциямен 1865 жылдың 23 желтоқсанында жасалған келісім арқылы Латын валюталық одағына (ЛВО) қосылды. ЛВО Францияда қолданылатын 15,5:1 қатынасы бойынша алтын мен күмістің шексіз еркін соғылуына рұқсат беру арқылы екіметалды жүйені тиімді қабылдады, бірақ мемлекеттік есептер үшін төменгі стандартта соғылған, номиналы төмен күміс монеталарын шектеулі түрде шығаруға рұқсат беріп, екіметалды жүйеден де бас тартып бастады. Күміс артықшылығы ЛВО-ны 1874 жылы күміс ақшаларын еркін соғуды шектеуге және 1878 жылы тоқтатуға мәжбүр етті, нәтижесінде екіметалды жүйе алтын стандартына ауысты. 1797 жылдан 1819 жылға дейін металл айналымын тоқтатқаннан кейін Пилдің заңы елді ғасырдың соңына дейін алтын стандартына көшірді; алайда, екіметалды жүйеге қайта оралуды жақтаушылар тоқтаған жоқ. 1825 жылғы құлдыраудан кейін Уильям Хаскиссон үкімет ішінде несиелерді арттыру (сондай-ақ Оңтүстік Америкамен сауданы жеңілдету) үшін екіметалды жүйенің пайдалы екенін қатты қорлады. Сол сияқты, 1847 жылғы банк дағдарысынан кейін Александр Бэринг валютаның шектен тыс шектелуін болдырмау мақсатымен сыртқы екіметалды қозғалысты басқарды. Дегенмен, екіметалды жүйе үшін күрес тек ғасырдың соңғы тоқсанында ғана күш жинады, Манчестер мақта саудагерлері мен Қиыр Шығыс мүдделері бар Сити қаржыгерлері алтын стандартына күрделі (бірақ ақырында сәтсіз) сын ұсынды.
Америка Құрама Штаттары
1792 жылы қазынашылық хатшысы Александр Гамильтон күмісті алтынға айырбастау бағамын 15:1-ге бекітуді, сондай-ақ "айналыстағы ақша мөлшерін кемітпеу үшін" тегін монета соғу және валюталық реттеудің мемлекеттік қызметтерін атқару үшін монетахана құруды ұсынды. 1792 жылғы Монета жасау туралы заңның 11-тармағында былай делінген: «Америка Құрама Штаттарында заң бойынша ақша ретінде қолданылатын барлық монеталарда алтын мен күмістің пропорционалдық құны таза алтынның немесе таза күмістің салмағы бойынша он беске бірге тең болады»; 1834 жылға қарай бұл пропорция он алтыға бірге дейін өзгерді. 1853 жылғы Монета жасау туралы заң күміске тағы бір соққы берді, онда күміс монеталардың көп бөлігі құнсыздандырылды, нәтижесінде күміс монеталар салмақтық құнына емес, номиналды құнына негізделген сенімді валютаға айналды. 1873 жылғы Монета жасау туралы заңмен биметализм факті бойынша тоқтатылды, бірақ 20 ғасырдың басына дейін заңды валюта ретінде ресми түрде тыйым салынбады. Бұл жүйенің артықшылықтары 19 ғасырдың соңында талқыланды. Егер нарықтық сұраныс пен ұсыныс күштерінің әсерінен металлдың құйма құны оның номиналды валюталық құнынан жоғары болса, ол жинау немесе балқыту арқылы айналымнан шығып қалуға бейім.
Саяси пікірталас
АҚШ-та биметалдық жүйе XIX ғасырдың соңында саяси шиеленістің ортасына айналды. Азамат соғысы кезінде соғысты қаржыландыру үшін АҚШ биметалдықтан фиат валютасына көшті. Соғыстан кейін, 1873 жылы үкімет Төртінші монета заңын қабылдады және жақын арада ақшалай төлемдерді қайта жаңғырту басталды (күмістің еркін және шексіз соғылуынсыз, осылайша АҚШ-ты монометалл – алтын стандартына қойды). Фермерлер, қарызкорлар, батыстың халқы және соғыс кезіндегі қағаз ақшадан пайда көргендерін сезінгендер күміспен қамтамасыз етілген арзан қағаз ақшаны талап ету үшін қысқа ғұмырлы «Жасыл арқалық» партиясын құрды. Соңғы элемент – «еркін күміс» – сол мүдделік топтардың алаңдаушылығына жауап ретінде көбірек көзге түсе бастады және популисттік қозғалыстың басты қағидасы ретінде қабылданды. Ақшалай күмісті жақтаушылар, «күмісшілер» деп аталғандар, Төртінші монета заңын «73 жылғы қылмыс» деп атады, себебі ол инфляцияны тежеді деп саналды және қарызкорлар емес, несие берушілерге артықшылық берді. Алайда, Генри Демарест Ллойд сияқты кейбір реформаторлар биметалдық жүйені алаңдатушы фактор деп қарады және «еркін күміс реформа қозғалысының көк құсы» болуінен қорқып, ол ұядағы басқа жұмыртқаларды ығыстыруы мүмкін екенін айтты. Бірақ 1893 жылғы ауқымды экономикалық депрессия ақша мәселесін қайтадан күшке енгірді. «Күмісшілер» күміс қолдану ақша ұсынымын арттырады және бәріне көбірек ақша береді, оны өркендеумен байланыстырды. Алтын жақтаушылар күміс экономиканы тұрақты түрде құлдыратады, бірақ алтын стандартымен қамтамасыз етілген салмақты ақша өркендеуді қалпына келтіреді деді. Биметалдық жүйе және «еркін күміс» талаптарын 1896 жылы Демократиялық партияның жетекшісі болған Уильям Дженнингс Брайан, сондай-ақ популисттер және Брайанды қолдаған, күміс кенін өндіретін Батыс аймақтарынан шыққан республикашылардың «күміс республикашылары» деп аталатын фракциясы қолдады. Республикалық партияның өзі Уильям МакКинлиді Шығыс жағалауындағы қаржылық мүдделер қолдаған алтын стандартын қолдайтын платформада ұсынды. Бұл іске шеберлікпен сөз сөйлей білген Брайан 1896 жылдың 9 шілдесінде Ұлттық Демократиялық конвенцияда «Алтын крест» деген танымал сөзін айтып, «Алтын стандарты ондаған мыңдаған адамның өмірін қиды» деді. Ол «Біз шешуі тиіс мәселе – Демократиялық партия қай жақта күреседі?» деген сұраққа жауап беруде: «Еңбекші халықтың басына қасірет әкелмейсіз, алтын крестке адамзатты шалмаңыз». Алайда, оның президенттік науқаны сәтсіз аяқталды, бұл ішінара цианид процесінің ашылуына байланысты болды, ол төмен сапалы кеннен алтынды алуға мүмкіндік берді. Бұл процеске және Оңтүстік Африкадағы үлкен алтын кен орындарының табылуы (1887 жылғы Витвотерсранд алтын ағыны – 1898 жылы ірі масштабты өндіріс басталды) және Клондайк алтын ағыны (1896) әлемдегі алтын қорларын және күміс ақшасын еркін соғу арқылы күтілген ақша ұсынымының артуын арттырды. МакКинлидің сайлау науқаны Шығыс бизнесіндегі сайлаушыларды Брайанның платформасын қабылдау экономикалық прогрестің баяулауына және жұмыссыздыққа әкелетініне көндіруде табысты болды. 1896 жылы МакКинли сайланды. Алтынмен тікелей байланыс 1934 жылы Франклин Д. Рузвельттің «Жаңа келісім» бағдарламасында тоқтатылды, ал кейін Ричард Никсон «алтын терезені» жапқанда бұл байланыс толығымен үзілді.