Кіріспе

Полиция қызметкері (оған полиция қызметкері (еркек) немесе полиция қызметкері (әйел), полицей, офицер немесе сирек констебль деп те атайды) – полиция күштерінің заңмен бекітілген қызметкері. Көптеген елдерде "полиция қызметкері" термині нақты бір шенді білдірмейді. Кейбір елдерде "офицер" шені заң бойынша әскери қызметшілерге ғана арналған. Полиция қызметкерлеріне, әдетте, күдіктілерді ұстау, қылмыстың алдын алу, анықтау және хабарлау, халықты қорғау және көмек көрсету, қоғамдық тәртіпті сақтау міндеттері жүктеледі. Полиция қызметкерлері ант беруі мүмкін және адамдарды тұтқындауға, оларды белгілі бір мерзімге қамауға алуға, сондай-ақ басқа да міндеттер мен өкілеттіктерге ие. Кейбір офицерлер терроризмге қарсы күрес, бақылау, балаларды қорғау, VIP-терді күзету, азаматтық құқықтарды сақтау және ірі қылмыстарды – алаяқтық, зорлау, кісі өлтіру, есірткі саудасы сияқты құқық бұзушылықтарды тергеу әдістерін үйренеді. Көптеген полиция қызметкерлері тиісті форма кигенімен, кейбіреулері жұртшылықтың арасында көзге түспеу үшін қарапайым киімде болады. Көптеген елдерде полиция қызметкерлеріне қызметтік міндеттерін орындау үшін белгілі бір заңдардан жеңілдіктер беріледі. Мысалы, қажет болған жағдайда, офицер адамды тұтқындау немесе ұстау үшін күш қолдануға құқылы, бұл әдеттегі жағдайда шабуыл болып есептеледі. Кейбір елдерде полиция қызметкерлері өз міндеттерін орындау үшін жол жүрісі ережелерін бұзуға да рұқсат етіледі.

Этимология

"Полиция" сөзі грек тіліндегі politeia сөзінен шыққан, ол "үкімет" деген мағынаны білдіреді, кейіннен азаматтық басқаруды білдірген. Бұл функцияға қатысты жиі қолданылатын термин – құқық қорғау органының қызметкері немесе тәртіп сақшысы. Шериф – әдетте округтің жоғары полиция шенеунігі, бұл сөз округте заңды сақтауды қамтамасыз ететін адамнан шыққан. Шерифтің өкілеттігімен қызмет ететін адам орынбасар деп аталады. Полиция қызметкерлері – үкімет қабылдаған заңдарды орындауға өкілеттік алған адамдар. Джеймс Мэдисон "Федералист" жинағындағы мақалаларында: "Егер адамдар періште болғанда, ешқандай үкімет қажет болмас еді" деп жазған. Бұл сөздер үкіметте қызмет ететіндердің барлығына, соның ішінде полиция қызметкерлеріне де қатысты. Полиция қызметкеріне жиі қолданылатын лақап есім – "коп", ол "қамауға алу" етістігінен туындаған, ал ол сөз "ұстау" деген мағынаны білдіреді. Осылайша, "ұстайтын адам", "бұға" сөзі "коп" деп қысқартылған. Бұл сөздің тамыры латын тіліндегі capere сөзінен де болуы мүмкін, ол көне француз тіліндегі caper арқылы ағылшын тіліне келген.

Міндеттері мен функциялары

Полиция қызметкерінің міндеттері алуан түрлі және бір саяси контекстен екіншісіне қарай айқын айырмашылықтарға ие болуы мүмкін. Типик міндеттерге бейбітшілікті сақтау, заңды сақтау, адамдар мен мүлікті қорғау және қылмыстарды тергеу кіреді. Қызметкерлер қызмет барысында туындаған түрлі жағдайларға жауап беруге міндетті. Ережелер мен нұсқаулар офицердің қоғамда қалай әрекет етуі керектігін анықтайды, сондай-ақ көптеген жағдайларда форма киюге шектеулер қойылады. Кейбір елдерде полиция офицері тіпті қызметтен тыс уақытта да қылмыстық оқиғаға араласуға міндетті. Шамамен барлық елде полиция офицерлері қызметтен тыс уақытта да заңды өкілеттіктерін сақтайды. Батыс құқықтық жүйелерінің көпшілігінде полицияның негізгі рөлі – тәртіпті сақтау, қоғамды бақылау арқылы бейбітшілікті қамтамасыз ету, сондай-ақ заң бұзушылар деп күдіктенетіндер туралы хабарлау және оларды ұстау болып табылады. Олар сонымен қатар жоғары көріну арқылы қылмыстардың алдын алуға жұмыс істейді, ал көптеген полиция күштері тергеу мүмкіндігіне ие. Полиция, әдетте, судьялар санкциясымен қамауға алу және ұстап қалу заңды құқығына ие. Полиция офицерлері сондай-ақ қызмет көрсету шақыруларына жауап береді және тұрақты қоғамдық полиция қызметін атқарады. Полиция көбінесе жедел жәрдем қызметі ретінде қолданылады және ірі жиналыстарда, төтенше жағдайларда, апаттарда, іздеу-құтқару операцияларында және жол-көлік оқиғаларында қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуі мүмкін. Төтенше жағдайларға жылдам жауап беру үшін полиция өрт сөндіру және жедел медициналық көмек қызметтерімен өзара іс-қимыл жасайды. Кейбір елдерде адамдар полиция офицері және өрт сөндіруші ретінде бірдей қызмет етеді (өрт сөндіру полициясының рөлін атқарады). Көптеген елдерде полицияны, өрт сөндірушілерді немесе медициналық қызметтерді шақыруға мүмкіндік беретін бірыңғай жедел жәрдем телефоны бар. Кейбір елдер, мысалы, Ұлыбритания, ірі төтенше жағдайлар немесе тәртіпсіздіктер кезінде пайдалану үшін басқару процедураларын енгізді. Ұлыбританияда "Алтын-күміс-қола" басқару құрылымы – жердегі офицерлер мен басқару орталығы арасындағы байланысты жақсартуға бағытталған жүйе. Әдетте, "қола" командирі – төтенше жағдай ошағындағы күш-жігерді үйлестіретін аға офицер, "күміс" командирлері оқиға орнында байланысты жақсарту үшін құрылған "Оқиғаны басқару орталығында" орналасады, ал "алтын" командирі басқару орталығында жалпы басқаруды жүзеге асырады. Полиция сондай-ақ ескертулер беру арқылы шағын құқық бұзушылықтарды жазалауға жауапты, бұл көбінесе айыппұл салуға әкеледі, әсіресе жол қозғалысы ережелерін бұзу үшін. Жол қозғалысын қадағалауды көбінесе, бірақ әрқашан емес, полиция офицерлері полиция мотоциклінде жүзеге асырады – бұл офицерлер қызмет барысында мініп жүретін мотоциклдерін "мотор" деп атайды. Полиция офицерлері сондай-ақ қиын жағдайдағы адамдарға көмек көрсетуге дайын, мысалы, көлігі бұзылған жүргізушілерге және медициналық көмекке мұқтаж адамдарға. Полиция офицерлері көбінесе алғашқы медициналық көмек, мысалы, жүрек-қан тамырларын қайта тірілту бойынша оқытылады. Кейбір парк рейнджерлері құқық қорғау офицерлері ретінде аккредиттелген және ұлттық парктері мен басқа да елсіз далалар мен демалыс аймақтарында құқық қорғау функцияларын атқарады, ал әскери полиция әскери қызметте құқық қорғау функцияларын атқарады.

Кіру және жоғарылау біліктілігі

Көптеген елдерде полицияға үміткерлердің белгілі бір білім деңгейі болуы міндетті. Полиция қатарына қосылатын адамдардың саны артып келеді, олардың көпшілігі жоғары білімді және осыған байланысты көптеген полиция күштері «жеделдетілген бағдарлама» әзірледі. Осы бағдарлама бойынша университет бітіргендер сержанттар немесе инспекторлар сияқты жоғары шендерге көтерілуге дейін екі-үш жыл констебль болып қызмет етеді. (Тергеу бөлімдерінде немесе қара киімде жұмыс істейтін офицерлер міндетті түрде жоғары шенді болмайды, олардың міндеттері ғана басқаша болады.) Полиция қызметкерлері сондай-ақ әскери қызмет немесе қауіпсіздік органдарында тәжірибесі бар адамдардың арасынан да таңдалады. АҚШ-та штат заңдары жасқа, білімге, қылмыстық өткелге және дайындыққа қатысты штаттық біліктілік стандарттарын белгілеуі мүмкін, бірақ басқа елдерде талаптарды жергілікті полиция органдары анықтайды. Әдетте, әр полиция мекемесінің талаптары әртүрлі болады. Көтерілу автоматты түрде болмайды және үміткер әдетте қандай да бір емтихан, комиссия отырысы немесе басқа іріктеу процедурасынан өтуі керек. Көтерілу әдетте жалақының өсуімен қатар, жауапкершілікті де арттырады және көптеген жағдайларда әкімшілік жұмыстың көлемін де ұлғайтады. Тәжірибелі патрульдік офицерлерге құрмет көрсетілгендіктен, шенді көтеруден бас тартуға ешқандай жағымсыз пікір қатысты емес. Әрбір мекеменің ережелеріне байланысты, бірақ әдетте қызмет еткеннен кейін екі жыл өткен соң офицерлер детектив, полиция итін бағыттайтын, атты полиция офицері, мотоцикл офицері, су полициясы офицері немесе қарулы офицер (полиция әдетте қаруланбаған елдерде) сияқты мамандандырылған лауазымдарға үміткер бола алады. Кейбір елдерде, Сингапур сияқты, полиция қатарына әскери шақыру арқылы да толықтырылады, бұл әскери қызметтегі ұлттық қызметке ұқсас. Сондықтан біліктілік талаптары әскерге шақырылатын адамдардың құрамына байланысты өзгертілуі немесе күшейтілуі мүмкін. Әскерге шақырылатын адамдар көру қабілеті сияқты физикалық талаптарға қатысты қатаң талаптарға жауап беруі керек, бірақ академиялық білімге қойылатын талаптар азырақ. Кейбіреулері ерікті болып, әртүрлі біліктілік талаптары бойынша қосылады.

Төлем

Кейбір қоғамдарда полиция қызметкерлерінің жалақысы басқа мамандықтармен салыстырғанда жоғары төленеді; олардың жалақысы полиция күші ішіндегі лауазымына және қызмет еткен жылдарына байланысты. АҚШ-та 2021 жылы орташа патрульдік офицердің жалақысы 64 610 долларды құрады. Ұлыбританияның астанасы Лондон қаласында 2020 жылы полиция офицерінің орташа негізгі жалақысы жылына 36 773 фунт стерлинг болды. Нидерландыда көшеде жұмыс істейтін полиция офицерінің орташа жалақысы 6-9 тарифтік санаттары бойынша, яғни жылына 27 584-ден 54 177 евроға дейін (брутто) (23 805-тен 38 037 евроға дейін (нетто)) құрайды. Бұл санаттардан басқа, офицердің жалақысын арттыратын жоғары лауазымдар да бар. Коннектикут штатының Фэрфилд округіне қарасты кейбір қалаларда полиция офицерлері үстеме жұмыс үшін 178 000 доллардан 312 000 долларға дейін жалақы алған. Ұқсас жалақы ставкалары Нью-Джерси және Калифорния штатының Окленд қаласы полиция офицерлері үшін де тіркелген.

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау

Полиция қызметкерлерінің қауіпсіздігі мен денсаулығына қатысты көптеген мәселелер бар, оның ішінде кәсіби стресс және қызмет барысында қаза болу. 2019 жылдың 6 тамызында Нью-Джерси штатының бас прокуроры Гурбир Гревал полиция қызметкерлерінің психикалық денсаулығын қолдауға бағытталған АҚШ-тағы алғашқы штатық бағдарлама құрылғанын жариялады. Бағдарламаның мақсаты – офицерлерді эмоционалдық тұрақтылыққа оқыту және психикалық денсаулық проблемаларына қатысты стигманы жоюға көмектесу.

Жеке жағдайлар

Полиция қызметкерлеріне заңды тәртіп сақтау қызметін атқарында күш қолдануға, тіпті қақтығысқа дейін баратын күш қолдануға рұқсат беріледі. Көптеген құқық қорғау органдары күш қолдану сатыларын ұстанады, онда офицерлер тек қана жағдайдың талаптарына сай күш деңгейін қолдануға құқылы, бірақ нақты шектік мәндер мен жауап әрекеттері әр түрлі юрисдикцияларда өзгеше болады. Офицерлер күшті артық қолданудан сақтануға оқытылады және бұзушылықтар үшін заңды жауапкершілікке тартылуы мүмкін, алайда құқық қорғаудың өзгеруі және адамдық шешімдерге тәуелділігі осы мәселені дау-дамай мен зерттеу нысанына айналдырды.

Жауапкершілік

Полиция қызметкерлері өкілдік міндеттерін орындау барысында, қасақана немесе дұрыс емес шешімдер қабылдау салдарынан заңсыз әрекет етуі мүмкін. Полицияның жауапкершілік жүйесі азаматтар мен олардың құқықтарын қорғау мақсатында, заңды және тиімді құқық қорғау қызметін қамтамасыз ету арқылы, сонымен бірге жекелеген қызметкерлерге қажетті тәуелсіздік, қорғау және өз қалауынша әрекет ету құқығын беруге бағытталған. Мысалы, денеге бекітілетін камераларды пайдалану полиция қызметкерлерінің қанағаттандырмас мінез-құлқы мен шағымдардың азаюына ықпал етеді.