Кіріспе

Двигательдің түрі

Тік үш цилиндрлі (сонымен қатар қатар үш цилиндрлі немесе тікелей үш цилиндрлі деп те аталады) – цилиндрлері бір ортақ коленвал бойымен тіке сызыққа орналастырылған үш цилиндрлі поршенді қозғалтқыш. Төрт цилиндрлі қозғалтқыштарға қарағанда сирек кездеседі, бірақ түрлі мотоциклдерде, автомобильдерде және ауыл шаруашылығы техникасында қолданылып келеді.

Дизайн

Краншафт бұрышы 120 градусқа тең болса, тік үш қозғалтқыштарда осылай қолданылады, себебі бұл тепе-тең аралықтағы жану аралығын қамтамасыз етеді. Бұл конфигурацияның тағы бір артықшылығы – толыққанды бірінші деңгейдегі және екінші деңгейдегі тепе-теңдік, бірақ поршень жылдамдықтары ортаңғы поршеньге қатысты симметриялы болмағандықтан, аяғынан аяғына дейін тербеліс туындайды. Осы тербелістің әсерін азайту үшін теңгерімді білік қолданылады. Басқа краншафт бұрыштары да кейде қолданылған. Мысалы, 1976–1981 жылдардағы Laverda Jota мотоциклі 180 градустық краншафтты пайдаланған, онда сыртқы поршеньдер бірге көтеріліп, бірге төмендейді, ал ішкі цилиндр олардан 180 градусқа ығысқан. Бұл әрқайсысы 180 градус аралықтағы үш жану импульсін қамтамасыз етеді, ал краншафттың соңғы 180 градусы айналғанда жану импульсі болмайды. 2020 жылғы Triumph Tiger 900 мотоциклінде "T Plane" краншафты қолданылады, онда краншафттың иінтіректері 90 градус интервалмен орналасқан, яғни 1-ші және 3-ші цилиндрлерге арналған иінтіректер 180 градусқа бөлінген (соның салдарынан үш иінтірек бірге қарағанда "T" пішінін құрайды).

Көліктегі пайдалану

Тік үш қозғалтқышты пайдаланған алғашқы автомобильдердің бірі 1953–1955 жылдардағы DKW F91 болды, ол екі тактылі қозғалтқышпен жұмыс істеді. 1956–1960 жылдар аралығында Saab 93 Saab екі тактылі қозғалтқышының енгізілуін көрді, ол сондай-ақ Saab 95, Saab 96 және Saab Sonett модельдерінде 1968 жылға дейін қолданылды, кейін Ford Taunus V4 қозғалтқышымен ауыстырылды. Wartburg (Шығыс Германияда өндірілген) және FSO Syrena (Польшада өндірілген) автомобильдері де тік үш қозғалтқыштарды пайдаланды. 1967 жылғы Suzuki Fronte 360 екі тактылі қозғалтқышпен жабдықталған. 1980 жылы Suzuki төрт тактылі қозғалтқыштың өндірісін бастады, ол Alto және Fronte модельдерінде пайда болды. Subaru EF қозғалтқышы – 1984 жылы ұсынылған және Justy модельінде қолданылған 4 тактылі бензиндік қозғалтқыш. Ол үш цилиндрдің туа біткен теңгерімсіздігін қозғалтқыш тіректерімен басқаруға ыңғайлы көлденең жазықтыққа ауыстыру үшін теңгерімсіз инерциялық дөңгелекті пайдаланады, соның арқасында теңгерім біліктерін қолдану қажеттілігі жойылды. 2016 жылы цилиндрлерді деактивациялау функциясы қосылды, бұл үш цилиндрлі қозғалтқыштар үшін әлемдегі алғашқы болып саналады.

+ Басқа автомобиль қозғалтқыштары

Жылдар Атауы Отын Ескертулер
1977–1993 Daihatsu C сериясы Бензин Daihatsu Charade және Daihatsu Mira/Cuore модельдерінде қолданылды
1983–2001 Suzuki G10 Бензин Suzuki Cultus/Swift модельдерінде дебют жасады
1986–1995 VM Motori R392 Дизель Турбожүктегіш, Alfa Romeo 33 модельінде қолданылды
1987–қазіргі уақыт Mitsubishi 3G8 Бензин Mitsubishi Minica модельінде дебют жасады
1991–2008 Daewoo S TEC Бензин Daewoo Tico және Daewoo Matiz модельдерінде қолданылды
1996–2002 GM X10XE Бензин Opel Corsa модельінде дебют жасады
1998–2007 Mercedes Benz M160 Бензин Турбожүктегіш, Smart көліктерінде қолданылды
1998–2005 Volkswagen R3 PD TDI 3L Дизель Турбожүктегіш, Volkswagen Lupo және Audi A2 модельдерінде қолданылды
1999–2014 Mercedes Benz OM660 Дизель Турбожүктегіш, Smart көліктерінде қолданылды
1999–2005 VM Motori R 315 Дизель Турбожүктегіш, Hyundai Accent модельінде дебют жасады
2000–2006 Honda ECA1 Бензин Honda Insight гибридтік көлігінде қолданылды
2003–қазіргі уақыт Mitsubishi 3A9 Бензин Mitsubishi Mirage модельінде дебют жасады
2004–2011 Hyundai U қозғалтқышы Дизель Турбожүктегіш, Kia Picanto модельінде дебют жасады
2004–қазіргі уақыт Volkswagen R3 (EA111) Бензин Volkswagen Fox модельінде дебют жасады
2004–2009 Mercedes Benz OM639 Дизель Турбожүктегіш, Smart Forfour және Mitsubishi Colt көліктерінде қолданылды
2004–қазіргі уақыт Toyota 1KR FE Бензин Toyota Aygo модельінде дебют жасады
2010–қазіргі уақыт Nissan HR Бензин Кейбір нұсқалары турбожүктегішпен, Nissan Micra модельінде дебют жасады
2011–2017 Fiat XSDE Дизель Үнді нарығында Chevrolet Beat модельінде дебют жасады
2012–қазіргі уақыт Ford EcoBoost Бензин Кейбір нұсқалары турбожүктегішпен, Ford Focus (3-ші буын) модельінде дебют жасады
2012–қазіргі уақыт BMW B37 Дизель Турбожүктегіш, Mini (F56) модельінде дебют жасады
2012–қазіргі уақыт Renault TCe Бензин Атмосфералық және турбожүктегіш, Renault Clio IV модельінде дебют жасады
2013–қазіргі уақыт BMW B38 Бензин Турбожүктегіш, BMW i8 модельінде дебют жасады
2013–қазіргі уақыт GM кішкентай бензиндік қозғалтқыш Бензин Турбожүктегіш, Opel Adam модельінде дебют жасады
2014–қазіргі уақыт PSA Group PureTech Бензин Атмосфералық және турбожүктегіш, Peugeot 308 модельінде дебют жасады
2018–қазіргі уақыт GM E Turbo Бензин Турбожүктегіш; Chevrolet Orlando модельінде дебют жасады
2020–қазіргі уақыт Toyota G16E Бензин Турбожүктегіш, Toyota GR Yaris модельінде дебют жасады.

Мотоциклдерде қолдану

Мотоциклдер үшін тік үш цилиндрлі қозғалтқыштың артықшылықтары – оның ұзындығы қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқыштан қысқа, ал тік екі цилиндрлі қозғалтқыштан аз діріл тудырады.

Төрт соққылы

Төрт тактілі тік үш қозғалтқыштар бірнеше компаниялар жол және жарыс мотоциклеттерінде қолданған. 1985–1995 жылдар аралығында BMW K75 тік үш қозғалтқышпен (BMW K100 тік төрт қозғалтқышы негізінде) шығарылды. Британдық Triumph компаниясы көлденең орналасқан тік үш қозғалтқышымен ерекше танымал. Оның Speed Triple, Trident, Sprint және Tiger модельдерінде осы қозғалтқыштың түрлі нұсқалары қолданылған. Бұдан өзге, Triumph Rocket III моделін де шығарады, оның әртүрлі нұсқалары ең үлкен көлемді мотоцикл қозғалтқышы бойынша рекордты иеленген. 2019 жылы MotoGP әлем чемпионатындағы Moto2 класы Triumph 765 куб см (46.7 куб дюйм) үш цилиндрлі қозғалтқыштарына көшті.

Екі соққылы

Екі тактылі конструкциялар тік үш қозғалтқыштарда төрт тактылі конструкцияларға қарағанда сирек кездеседі, алайда жапондық өндірушілер 1960 жылдардың соңынан 1980 жылдарға дейін бірнешеуін шығарды. Kawasaki үш қозғалтқышы 1968 жылдан 1980 жылға дейін өндірілді және түрлі жол мотоциклінде және жарыс мотоциклінде қолданылды. Көптеген нұсқалары ауамен салқындатылды, бірақ бірнешеуі сумен салқындатылды. Сол сияқты, 1972–1980 жылдарғы Suzuki GT сериялы қозғалтқыштар жол мотоциклінде де, жарыс мотоциклінде де қолданылды және ауамен, сондай-ақ сумен салқындатылатын нұсқаларда қол жетімді болды.