Кіріспе

АҚШ Конституциясының штаттарға қатысты бөлігі

АҚШ Конституциясының төртінші бабы штаттар арасындағы қарым-қатынасты, сондай-ақ әр штат пен АҚШ федералды үкіметі арасындағы қарым-қатынасты регламенттейді. Ол Конгреске жаңа штаттарды қабылдауға және аумақтар мен басқа да федералды жерлерді басқаруға өкілеттік береді. "Толық сенім мен несие" ережесі штаттарды басқа штаттардың ресми актілеріне, жазбаларына және сот ісіне "толық сенім мен несие" көрсетуге міндеттейді. Жоғарғы Сот бұл ереже басқа штаттың сотының заңмен шешілген істерді қайта қарауға тыйым салатынын мәлімдеді. Артықшылықтар мен иммунитеттер ережесі штаттар аралық "артықшылықтар мен иммунитеттерді" қорғауды талап етеді, бұл әр штаттың басқа штаттардың азаматтарына қатысты кемсітушілікке жол бермейді. Экстрадиция ережесі әділеттен қашқандарды олар қашқан штаттың атқарушы билігінің талабы бойынша экстрадициялауды талап етеді. 1987 жылғы «Пуэрто-Рико – Бранстад» ісінен кейін федералды соттар да экстрадиция ережесін қашқындарды экстрадициялауды талап ету үшін пайдалана алады. Құлдарды экстрадициялау ережесі қашқан құлдарды қайтаруды талап етеді; бұл ереже күшін жойған жоқ, бірақ он үшінші түзетумен мән-жайсыз қалды, ол түрме жүйесінен басқа еріксіз құлдықты жойды. Жаңа штаттарды қабылдау ережесі Конгреске жаңа штаттарды қабылдауға өкілеттік береді, бірақ қолданыстағы штаттардың бөліктерінен, зардап шеккен штаттардың келісімінсіз жаңа штаттар құруға тыйым салады. Жоғарғы Сот Конституция барлық штаттарды тең құқықта қабылдауды талап етеді деп шешті, бірақ жаңа штаттарды қабылдау ережесінде бұл талап нақты көрсетілмеген. Мүліктік ереже Конгреске аумақтар мен басқа да федералды жерлерге қатысты заңдар шығаруға құқық береді. Кепілдік ережесі АҚШ-тың барлық штаттарда "республикалық үкімет нысаны" бар екеніне кепілдік беруін талап етеді, бірақ бұл терминнің анықтамасын бермейді. Төртінші бап АҚШ-ты әр штатты басып алудан және штаттың өтініші бойынша "ішкі тәртіпсіздіктен" қорғауға міндеттейді.

1-бөлім: Толық сенім мен сенім

Бірінші бөлім мемлекеттердің басқа мемлекеттердің қоғамдық актілеріне, жазбаларына және сот ісін жүргізуіне «толық сенім мен құрмет» көрсетуін талап етеді. Конгресс мұндай актілердің, жазбалардың немесе іс жүргізудің дәлелдемелерін қабылдау тәртібін реттеуге құқылы. Mills v. Duryee, 1t1 U.S. (7 Cranch) 481 (1813) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты бір штаттың соттарымен шешілген істің мәнін басқа штаттардың соттары мойындауы тиіс деп шешті; штаттық соттар басқа штаттың соттары түпкілікті шешім қабылдаған істерді қайта қарауға құқығы жоқ. Кейіннен бас судья Джон Маршалл бір штаттың сотының үкімін басқа штаттардың соттары түпкілікті деп мойындауы керектігін ұсынды. Алайда, McElmoyle v. Cohen ісінде сот бір тараптың Оңтүстік Каролина штатында алған үкімін Грузия штатында орындауға тырысқан жағдайды қарады, онда үкім шығарылғаннан кейін белгілі бір мерзім өткен соң үкім бойынша іс қозғауға шектеулер қойылған заң болды. Сот Грузияның Оңтүстік Каролинадағы үкімді орындаудан бас тартуын қолдады. Сот шешімі бойынша, штаттан тыс шығарылған үкімдер, оларды шығарған штаттардағы артықшылықтарға қарамастан, орындалатын штаттардың процессуалдық заңдарына бағынады.

1-тармақ: Артықшылықтар мен иммунитеттер

2-бөлімнің 1-тармағы «артықшылықтар мен иммунитеттерді» мемлекетаралық қорғауды талап етеді. Бұл тармақтың түсініксіздігі түрлі түсіндірулерге әкеп соқты. Кейбіреулер бұл тармақ Конгреске барлық азаматтарға тең қарауды талап етеді деп санайды. Ал басқалары мемлекеттердің азаматтары басқа мемлекеттерде саяхаттағанда өздерінің мемлекеттеріндегідей құқықтарға ие болады деп ұсынады. Жоғарғы сот бұл теориялардың ешқайсысын қолдаған жоқ, ол бұл тармақ мемлекеттің өз азаматтарының пайдасына басқа мемлекеттердің азаматтарын кемсітуіне жол бермейді дегенді білдіреді. *Корфилд пен Кориелл* ісінде (6 F. Cas. 546, C. C. E. D. Pa. 1823) федералды округтік сот дискриминацияға тыйым салынған артықшылықтар мен иммунитеттерге үкімет тарапынан қорғауды, өмір мен бостандықты пайдалану құқығын, бір мемлекеттің азаматының сауда, ауыл шаруашылығы, кәсіби қызмет немесе басқа мақсаттармен кез келген басқа мемлекеттен өту немесе онда тұру құқығын, *хабеас корпустың* пайдасын талап етуді, мемлекеттік соттарда кез келген іс қозғау және оны жүргізуді, жылтық немесе жылжымалы мүлікті алу, иелену және одан бас тарту құқығын, сондай-ақ мемлекеттің басқа азаматтары төлейтін салықтар мен алымдардан босатуды қамтиды деп шешті. Басқа көптеген артықшылықтар қорғалатын артықшылықтар мен иммунитеттер деп танылмады. *Корфилд* ісінде округтік сот Нью-Джерси заңын қолдады, ол штаттың тұрғындарына балық және устрица жинауға эксклюзивті құқық берді.

2-тармақ: Қашқындарды ұстап беру

Екінші тармақ соттан қашқандардың қашқан мемлекеттің атқарушы билігінің талабы бойынша ұстап берілуі мүмкін екенін көздейді. Жоғарғы Соттың шешімі бойынша, қашқан адамның айыптама жарияланғаннан кейін қашуы міндетті емес, тек қылмыс жасағаннан кейін қашуы жеткілікті. Конституцияда "сатқындық, қылмыс немесе өзге де қылмыс" жасаған қашқындарды ұстап беру қарастырылған. Бұл тіркес мемлекет заңдарымен тыйым салынған барлық әрекеттерді, соның ішінде қасақана жасалған құқық бұзушылықтар мен ұсақ-кене құқықбұзушылықтарды қамтиды. Кентукки штаты мен Деннисон ісінде (1860) Жоғарғы Сот федералдық соттардың штат губернаторларын мәжбүрлеу туралы бұйрықтар арқылы қашқындарды ұстап беруге мәжбүрлей алмайтынын анықтады. Деннисон шешімі Пуэрто-Рико мен Бранстад ісінде (1987) күшін жойды; қазір федералдық соттар қашқындарды экстрадициялауды талап ете алады. Қашқын деп саналатын адамдар, әдетте, экстрадиция процесіне наразылық білдіре алмайды. Ұстап беруді талап ететін губернатордың ниеттері тексерілмейді. Айыпталушы өзін экстрадициялайтын штатта қорғай алмайды, қашқын оны қабылдаған штатта қорғануға құқылы. Дегенмен, айыпталушы қылмыс жасалған кезде күдікпен айыпталып отырған мемлекетте болмағанын нақты дәлелдермен көрсету арқылы экстрадицияны тоқтатуға мүмкіндігі бар. Конституциялық талап бойынша, экстрадиция процесінде аталған қылмыстар үшін ғана ұстап берілген қашқындар сотталуы керек емес. Экстрадициядан басқа жолмен штатқа әкелінген қашқындар, тіпті тасымалдау тәсілі заңсыз болса да сотталуы мүмкін; Жоғарғы Сот Махон мен Әділет ісі бойынша осылай шешім қабылдады. Махон ісінде Кентуккиден қарулы адамдардың тобы Уэст-Вирджиния штатындағы бір адамды жарғысыз түрде алып, оны ресми тұтқындау және сотқа өткізу үшін Кентуккиге әкелді.

3-тармақ: Қашқан құл туралы ереже

Пирс Батлер мен Чарльз Пинкни, екеуі де Оңтүстік Каролинадан, осы тармақты Конституциялық Конвенцияға ұсынды. Пенсильваниялық Джеймс Уилсон қарсылық білдіріп, бұл штат үкіметтерін салық төлеушілердің қаражаты есебінен құлдықты күштеп орындауға міндеттейтінін айтты. Батлер тармақты қайтарып алды. Бірақ, келесі күні бұл тармақ тыныш түрде қайта енгізіліп, Конвенцияда ешқандай қарсылықсыз қабылданды. Бұл тармақ соттан қашып жүргендерді экстрадициялау туралы тармаққа қосылды. Алғаш қабылданғанда, бұл тармақ қашқан құлдарға қатысты болды және оларды иелерінің талап етуімен экстрадициялауды талап етті, бірақ оны іске асыру үшін ешқандай механизм қарастырылмады. 1793 жылғы қашқан құлдар туралы заң қашқан құлды қайтару механизмін құрды, баспана беруге қатысты штаттық заңдарды жоққа шығарды, қашқан құлға көмектесуді федералдық қылмыс деп жариялады және құл аулаушыларға АҚШ-тың барлық штаттары мен аумақтарына кіруге рұқсат берді. Бостандық штаттары федералдық заңға қарсы тұруға тырысқанда, 1850 жылғы одан да қатаң қашқан құлдар туралы заң қабылданды. 1864 жылы, Азамат соғысы кезінде, Конституцияның осы тармағын жоюға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Палатадағы дауыс беру нәтижесі 69 дауыспен жоюға, 38 дауыспен қарсы болды, бірақ Конституцияны өзгерту үшін қажетті екінің бірінен кем болды. Бұл тармақ 13-ші түзету арқылы еріксіз құлдық жойылғаннан кейін көбінесе мәнсіз болды.

1-тармақ: Жаңа мемлекеттерді қабылдау

Үшінші бөлімнің бірінші тармағы, сондай-ақ Қабылдау туралы ереже деп аталады, Конгресске жаңа штаттарды Одаққа қабылдау өкілеттігін береді. 1776 жылы АҚШ құрылғаннан бері штаттардың саны бастапқы 13-тен 50-ге дейін өсті. Сондай-ақ, ол қолданыстағы штаттардың бөліктерінен жаңа штаттар құруға тыйым салады, егер бұл туралы тиісті штаттар мен Конгресс келіспесе. Бұл ереже, батыс жерлеріне талаптары бар Шығыс штаттарына (мысалы, Вирджиния мен Солтүстік Каролина) батыс округтерінің (кейін Кентукки мен Теннессиге айналған) штаттар бола алатындығына вето құқығын беру үшін жасалды. Бұл ереже кейін Мэн (Массачусетстен) және Батыс Вирджиния (Вирджиниядан) штаттарының құрылуына қатысты қолданылды. 1787 жылғы Конституциялық конвенцияда «жаңа штаттар бастапқы штаттармен бірдей шарттарда қабылданады» деген сөз тіркесін қосу ұсынысы қабылданбады. Себебі, болашақтағы жаңа батыс штаттарының саяси күші, орнаған Шығыс штаттарының күшін басып тастауы мүмкін деген қорқыныш болды. Алайда, жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Конгресс Вермонт пен Кентуккиді тең құқықтармен қабылдады және одан кейін бұл шартты келесі штаттарды қабылдау актілерінде ресмилендірді, жаңа штаттың «барлық жағынан бастапқы штаттармен тең дәрежеде» болатынын жариялады. Осылайша Конгресс, Конституцияны жасағандардың берген еркіндігін пайдаланып, жаңадан қабылданған барлық штаттарға тең мәртебе беру саясатын қабылдады. Конституция жаңа штаттарды теңдік принципі бойынша қабылдауды міндеттейді. Конгресс штаттардың теңдігіне шектеулер қойған, тіпті бұл шектеулер қабылдау актілерінде болған жағдайларда да, Жоғарғы Сот оларды күшін жойды. Мысалы, Жоғарғы Сот Алабама штатының штат ішіндегі кеме жүретін суларға қатысты юрисдикциясын шектеуші ережені жоққа шығарды. Алайда, бұл ілім штаттарға зиян келтіру үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, Техас штатында болғандай. Одаққа қосылмас бұрын Техас тәуелсіз мемлекет ретінде жағалаудан үш миль қашықтықтағы суды бақылаған, бұл халықаралық құқық бойынша мемлекеттер үшін қалыпты шек. Бірақ, теңдік принципі бойынша Техас Одаққа қосылғаннан кейін үш мильдік белдеуді басқара алмайтыны анықталды, өйткені бастапқы штаттар Одаққа қосылған кезде мұндай суларды басқармаған. Оның орнына, Одаққа қосылу арқылы Техас су мен оның астындағы жерге бақылауды Конгреске тапсырды. 1953 жылғы Су астындағы жерлер туралы заңға сәйкес, Конгресс кейбір штаттарға теңіз аумағын қайтарды, бірақ басқаларына емес; Жоғарғы Сот бұл заңды қолдады. Конституцияда штаттың Одақтан бір жақты түрде шығуы немесе бөлінуі мүмкін екендігі туралы ештеңе айтылмаған. Алайда, Жоғарғы Сот «Техасқа қарсы Уайт» (1869) ісінде штаттың мұны бір жақты түрде жасай алмайтынын шешті.

2-тармақ: Мүліктік бап

Бұл бап, көбінесе «Мүлік туралы ереже» немесе «Территориялық ереже» деп аталады, Конгресске АҚШ-қа тиесілі барлық аумақтар мен өзге де мүлікті басқару және бақылау құқығын береді. Бұған қоса, бұл бап Конституциядағы ешбір ереже АҚШ-тың немесе жекелеген штаттың кез келген талабына зиян келтірмейтінін (көлеңке түсірмейтінін) жариялайды. Бұл баптың нақты ауқымы ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. АҚШ жерінің шамамен жиырма сегіз пайызы федералды үкіметке тиесілі. Осы иеліктерге ұлттық саябақтар, ұлттық орман шаруашылықтары, демалыс аймақтары, жабайы табиғатты қорғау қорықтары, Жерді басқару бюросы басқаратын кең алқаптар мен мемлекеттік жерлер, американдық индейстерге сенімді сақтаудағы резервациялар, әскери базалар, сондай-ақ қарапайым федералдық ғимараттар мен нысандар кіреді. Федералдық мүлік әр штаттың территориясында кездеседі, бірақ ең көп шоғырланған жері – батыс аймағы. Мысалы, Невада штатындағы жердің сексен пайызынан астамы федералды үкіметке тиесілі. Бірінші баптың сегізінші тармағындағы ұқсас ережеге сәйкес, Жоғарғы сот штаттардың мұндай федералдық мүлікке салық салуға құқығы жоқ екенін қабылдады. Kleppe v. New Mexico ісінде сот федералдық жабайы жылқы және есектер туралы заңның, кемінде, заңсыз кіру фактісіне қатысты қолданылуы, Мүлік туралы ереже бойынша Конгресс билігінің конституциялық тәжірибесі екенін шешті. Бұл шешім АҚШ мемлекеттік жерлеріне рұқсатсыз кіруге және Жаңа Мексика штатының «Эстрай» заңы бойынша жабайы есектерді алып кетуге тыйым салды. 20 ғасырдың басында туған маңызды мәселе – Конгресс «аралдық аумақтар» деп атаған аумақтарға Конституцияның барлық ережелері қолданыла ма екені болды. АҚШ Жоғарғы сотының «Аралдық істер» деп белгілі бірқатар шешімдерінде, бұл аумақтар АҚШ-қа тиесілі, бірақ оның құрамына кірмейтіні айтылды. Осылайша, Территориялық ереже бойынша Конгресс Конституцияның қай бөліктері осы аумақтарға қолданылатынын анықтауға құқылы болды. Бұл шешімдер Пуэрто-Риконың саяси мәртебесі жөніндегі ағымдағы пікірталас кезінде Пуэрто-Рико халқының пікірін қалыптастыруға септігін тигізді.

1-тармақ: Республикалық үкімет

Бұл ереже, кейде "Кепілдік шарт" деп аталады, азаматтардың үкіметке қатысты құқықтары туралы пікірталас тақырыбы болып ұзақ уақыттан бері келген. Кепілдік шарты АҚШ-тың барлық штаттары басқарылатындардың келісімі сияқты республикалық принциптерге негізделуі тиіс екенін талап етеді. Барлық штаттардың бірдей негізгі республикалық философияға ие болуын қамтамасыз ету арқылы Кепілдік шарты Конституцияның бірнеше бөлігінің бірі болып табылады, ол штаттар арасындағы симметриялық федерализмді бекітеді. Конституцияда республикалық үкімет формасының нақты не екені түсіндірілмейді. Дегенмен, оның ішінде осы ұғымның негізін құрайтын қағидалар айқындалған бірнеше жер бар. Конституцияның бастапқы баптарының соңғысы және ең қысқасы – жетінші бап, Конституция "Ел заңы" ретінде қабылдануы үшін бірнеше штаттардағы халықтық конвенциялар арқылы ратификацияланып, халықтың келісімін алуы керек екенін белгілейді. Сонымен қатар, Конституция Конфедерация мақалаларында талап етілген бірауыздан келісімнің орнына, күшке енуі үшін тек тоғыз штаттың ратификациясын қажет еткендіктен, көбірек республикалық болды, өйткені ол көпшілікті азшылықтың тиімді басқаруынан немесе оны басып алуынан қорғады. "Федералист қағаздары" да Негіздеушілердің ниетін түсіндіреді. Республикалық үкімет формасы тікелей демократиядан ерекшеленеді, оған Негіздеушілердің кіру ниеті болмады. Джеймс Мэдисон "Федералист №10" еңбегінде: "Осы себепті мұндай демократиялар әрқашан да дүрбелең мен дау-дамайдың көрінісі болды; жеке қауіпсіздікке немесе меншік құқықтарына қауіпті болды; және өмірлері қысқа болғандықтан, сондай-ақ өлімдері де қатыгез болды" деп жазған. 1840 жылдардағы Род-Айлендтегі саяси дағдарыс, Дорр көтерілісі, Жоғарғы Сотты осы шарттың мағынасын түсіндіруге мәжбүр етті. Ол кезде Род-Айленд конституциясы 17 ғасырда құрылған патшалық жарғы болды. 1840 жылдары штаттың ақ нәсілді ер адамдарының тек 40%-ы ғана сайлау құқығына ие болды. Жаңа конституцияны жазу үшін халықтық конвенция өткізуге жасалған әрекет жарғылық үкімет тарапынан көтеріліс деп жарияланды, ал конвенция жетекшілері тұтқындалды. Олардың бірі федералды сотқа шағымданып, Род-Айленд үкіметінің "республикалық" сипатта еместігін және оның тұтқындалуының (үкіметтің басқа да әрекеттерімен бірге) жарамсыз екенін мәлімдеді. "Лютер Борденге қарсы" ісінде Сот мемлекеттік үкіметтің Конституциямен кепілденген заңды республикалық форма екенін анықтау Конгрестің қарауына тиіс саяси мәселе деп шешті. Фактически, сот осы шартты сот қарауына жатпайтын деп таныды. "Лютер Борденге қарсы" шешімі штаттық үкіметтердің республикалық сипатына қатысты нұсқаулар әзірлеу жауапкершілігін Конгреске жүктеді. Бұл өкілеттік Американдық Азаматтық соғыстан кейінгі қайта құрудың маңызды бөлігіне айналды. Радикалдық республикалық көпшілік осы шартты бұрынғы Конфедерация штаттарын бақылауға алу, азат етілгендердің азаматтық құқықтарын қамтамасыз ету, сондай-ақ бұрынғы Конфедерацияның саяси және дауыс беру құқықтарын шектеу, бұрынғы Конфедерация штаттарының үкіметтерін тарату және бүлікші штаттарды Одаққа қайта қабылдау шараларын белгілеу үшін негіз ретінде пайдаланды. 1912 жылы "Лютер" ісі "Тынық мұхит штаттары телефон және телеграф компаниясы Орегонға қарсы" ісінде қайта расталды. "Тынық мұхит штаттары" ісінде коммуналдық компания Орегонның референдум арқылы қабылданған салық заңын күшінен шығаруға талап етті, бұл заң шығарудың қалыпты процесіне қайшы келді. Коммуналдық компания референдумдарды тікелей демократияның бір түрі ретінде пайдалану, тек өкілді демократияға ғана рұқсат беретін үкіметтің республикалық формасын бұзады деп мәлімдеді.