Кіріспе

АҚШ Конституциясының сот тармағына қатысты бөлігі

АҚШ Конституциясының үшінші бабы АҚШ федералды үкіметінің сот тармағын белгілейді. Үшінші бапқа сәйкес, сот тармағы Құрама Штаттардың Жоғарғы Сотынан және Конгресс құрған төменгі соттардан тұрады. Үшінші бап соттарға федералдық заң бойынша туындайтын істерді немесе дауларды, сондай-ақ басқа да тізімделген салаларды қарауға өкілеттік береді. Үшінші бап сонымен қатар мемлекетке опасыздық жасауды анықтайды. Үшінші баптың 1-тарауы Құрама Штаттардың сот билігін «бір Жоғарғы Сотқа» және Конгресс құрған «төменгі соттарға» береді. 1-тарап төменгі соттардың құрылуына рұқсат береді, бірақ талап етпейді; алғашқы төменгі федералдық соттар Конституцияны ратификациялаудан кейін көп ұзамай 1789 жылғы Сот жүйесі туралы заңмен құрылды. 1-тарап сондай-ақ федералды судьялардың қызмет мерзімінің шектелуін қарастырмайды және жеке судьяның жалақысы төмендетілмейтінін белгілейді. Үшінші бап Жоғарғы Соттың мөлшерін немесе соттағы нақты лауазымдарды белгілемейді, бірақ Бірінші бап бас судья лауазымын белгілейді. Бірінші және Екінші баптардың өкілеттік туралы ережелерімен бірге Үшінші баптың өкілеттік туралы ережесі үкіметтің үш тармағы арасындағы биліктің бөлінуін қамтамасыз етеді. Үшінші баптың 2-тарауы федералды сот билігін нақтылайды. Іс немесе дау туралы ереже сот билігінің өкілеттігін нақты істер мен дауларға шектейді, яғни федералды сот билігі болжамдық, немесе тұру, даудың тоқтатылуы немесе пісіп-жетілу мәселелеріне байланысты тыйым салынған істерге қолданылмайды. 2-тарап федералды сот билігінің Конституция, федералды заңдар, федералды шарттар, бірнеше штаттар немесе шетелдік мемлекеттерді қатыстыратын даулар және басқа да тізімделген салалар бойынша туындайтын істерге қатысты екенін көрсетеді. 2-тарап Жоғарғы Сотқа елшілер, мемлекеттік лауазым иелері немесе штаттар іс бойынша тарап болған кезде бастапқы юрисдикция береді, ал қалған барлық жағдайларда Жоғарғы Сотқа федералды сот жүйесінің юрисдикциясына жататын істер бойынша апелляциялық юрисдикция береді. 2-тарап сонымен қатар Конгресске Жоғарғы Сотты апелляциялық юрисдикциядан айыру құқығын береді және барлық федералды қылмыстарды сот алдында қарау керектігін белгілейді. 2-тарап федералды сот жүйесіне соттық тексеру өкілеттігін тікелей бермейді, бірақ соттар бұл өкілеттікті 1803 жылғы Марбери мен Мэдисон ісінен бастап жүзеге асырып келеді. Үшінші баптың 3-тарауы мемлекетке опасыздық жасауды анықтайды және Конгресске мемлекетке опасыздық жасағаны үшін жазалауға өкілеттік береді. 3-тарап мемлекетке опасыздық туралы кем дегенде екі куәгердің куәлік беруін немесе мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталатын адамның ашық сотта мойындауын талап етеді. Бұған қоса, ол Конгресс мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталғандарды жазалау жолдарын шектейді.

Өмірбаян

Конфедерация мақалаларынан өзгеше, АҚШ Конституциясы заң шығару, атқару және сот биліктерін бөліп қарастырды. III бап сот билігін бөліп, оны сот жүйесіне жүктейді. Бұл идея көбінесе Монтескье есімімен байланыстырылады. Монтескье осы қағиданың авторы болмаса да, "Заңдар рухы" еңбегінде биліктің бөлінуі туралы жазғандары АҚШ Конституциясына зор ықпал етті.

1-тармақ: Сот өкілеттігін беру және соттардың саны

III бап бір Жоғарғы Сот құруға өкілеттік береді, бірақ оған тағайындалуы тиіс судьялардың санын белгілемейді. Бірінші баптың 3-бөлімі, 6-тармағы «АҚШ Президентінің импичмент процесінде төрағалық ететін» «АҚШ Бас судьясына» сілтеме жасайды. 1869 жылғы Сот жүйесі туралы заң қабылданғаннан бері судьялардың саны тоғызға бекітілді: бір бас судья және сегіз көмекші судья. Жоғарғы Сотты жеке құрамдарға бөлу туралы ұсыныстар әртүрлі уақытта жасалған; ешқайсысы кең қолдау таппады, сондықтан мұндай бөліністің конституциялықлығы белгісіз. 1937 жылғы хатта (Сенатор Бертон Уилерге сот процедураларын реформалау туралы заң жобасын талқылау кезінде) Бас судья Чарльз Эванс Хьюз «Конституция екі немесе одан да көп Жоғарғы Соттардың жеке соттар ретінде жұмыс істеуіне рұқсат бермейтін сияқты» деп жазды. Жоғарғы Сот Конституциямен тікелей құрылған жалғыз федералды сот. Конституциялық конвенция кезінде Жоғарғы Сотты бастапқы және апелляциялық юрисдикцияға ие жалғыз федералды сот ету туралы ұсыныс жасалды. Бұл ұсыныс қазіргі кездегі ережеге басыбайлы болды. Жоғарғы Сот бұл ережені Конгресске ІІІ баптың 1-бөлімі және І баптың 8-бөліміне сәйкес төменгі (яғни, бірінші инстанция) соттарды құруға мүмкіндік береді деп түсіндірді. «Конституциялық соттар» деп аталатын ІІІ бапқа сәйкес соттар алғаш рет 1789 жылғы Сот жүйесі туралы заңмен құрылды және олар сот өкілеттігіне ие жалғыз соттар болып табылады. «Мұнай салығы соты» сияқты реттеуші агенттіктерден тұратын, сондай-ақ «заң шығарушы соттар» деп аталатын І бапқа сәйкес соттар бар. Кейбір жағдайларда ІІІ бапқа сәйкес соттар І бапқа сәйкес соттарға апелляциялық юрисдикцияны жүзеге асыра алады. *Мюррейдің жалға алушысы Хобокен жер және жақсарту компаниясы* ісінде Сот «халық құқықтарына қатысты құқықтық мәселелер бар, олар сот билігінің олар бойынша әрекет етуге қабілетті түрде ұсынылуы мүмкін» және олар ІІІ бапқа сәйкес сотпен қаралуға жатады деп шешті. Кейіннен *Ex parte Bakelite Corp.* ісінде Сот І бапқа сәйкес соттардың «үкімет пен басқалар арасында туындайтын, олардың сипаты бойынша соттық шешімді қажет етпейтін, бірақ оған ұшырауы мүмкін әртүрлі мәселелерді қарау және шешу үшін арнайы трибунал ретінде құрылуы мүмкін» екенін мәлімдеді. 1936 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткеннен кейін президент Франклин Д. Рузвельт Жоғарғы Сотқа судьялардың санын арттыру туралы заңнамалық бастаманы ұсынды. Заң жобасы жалпы алғанда бүкіл федералды сот жүйесін жаңғыртуға бағытталған болса да, оның орталық және ең даулы ережесі президентке 70 жастан асқан әрбір судья үшін Жоғарғы Сотқа қосымша судья тағайындау құқығын беретін, ең көп дегенде алты судьяға дейін. Конституция жойылған соттардың судьяларына қатысты ештеңе айтпайды. 1801 жылғы Сот жүйесі туралы заң Томас Джефферсон билікке келуінен бұрын федералист президент Джон Адамсқа бірқатар федералист судьяларды тағайындауға мүмкіндік беру үшін соттардың санын арттырды. Джефферсон президент болған кезде Конгресс осы соттардың бірнешеуін жойды және олардың судьяларына ешқандай жағдай жасамады. 1911 жылғы Сот кодексі аудандық соттардың ауылдық аймақтарға сапарларын тоқтатып, олардың өкілеттігі мен юрисдикциясын аудандық соттарға берді.

2-тармақ: Қызмет ету мерзімі

Конституция судьялардың "жақсы мінез-құлық сақтағанда лауазымда қалатынын" қарастырады. "Жақсы мінез-құлық" деген термин судьялар өмір бойы қызмет ете алатынын білдіреді, бірақ олар өз еркімен отставкаға кете немесе зейнеткерлікке шыға алады. Сондай-ақ судьяны импичмент арқылы және Конгресс дауысымен айыптау жолымен қызметтен шеттетуге болады (содан барып "жақсы мінез-құлық" термині пайда болған); мұндай жағдай он төрт рет болған. Ал Марк В. Делахей, Джордж В. Инглиш және Сэмюэл Б. Кент тағы үш судья импичмент процесінен өтудің орнына отставкаға кеткен.

3-тармақ: Жалақылар

Судьялардың жалақысы қызметте болған кезеңінде төмендетілмейді, бірақ арттырылуы мүмкін.

2-бөлім: Сот билігі, сот төрелігі және алқалы алқамен сот жүргізу

2-бөлім федералды сот билігін белгілейді және осы билікті Жоғарғы Сотқа бастапқы юрисдикция мен апелляциялық юрисдикция беру арқылы іске асырады. Бұған қоса, бұл бөлім импичмент істерін қоспағанда, барлық қылмыстық істерде қазылар алқасымен сот отырысын өткізуді міндеттейді.

1-тармақ: Істер мен даулар

2-бөлімнің 1-тармағы федералдық соттарға тек нақты істер мен дауларды қарауға рұқсат береді. Олардың сот билігі жорамалға негіделген, немесе сотқа қатысу құқығы, даудың тоқтатылуы немесе оның толық пісіп жетпеуі сияқты мәселелерге байланысты қарауға жатпайтын істерге тарамайды. Әдетте, іс немесе дау іс бойынша нақты мүддесі бар, бір-біріне қарама-қарсы тараптардың болуын қажет етеді. Muskrat v. United States ісінде Жоғарғы Сот, кейбір американдықтарға тайпалық жерлерді бөлу туралы заңның конституциялықтығын анықтау үшін АҚШ-қа қарсы сотқа жүгінуге мүмкіндік беретін заңға сүйене отырып келтірілген істерді қарау құқығынан бас тартты. Екі тараптың да адвокаттарына төлем федералдық қазынадан жасалуға тиіс болды. Жоғарғы Сот АҚШ жауапкер болғанына қарамастан, бұл іс нақты дау емес, тек белгілі бір заңның конституциялықтығын тексеру мақсатымен жасалған деп шешті. Осылайша, Соттың шешімі тек кеңес сипатында болар еді; сондықтан сот «іс немесе дау» болмағандықтан талап арызды қабылдамады. Маңызды бір кемшілік – 1-тармақта федералдық сот билігі «АҚШ заңдарына» таралатыны көрсетілгенімен, бірнеше немесе жеке штаттардың заңдарына таралатыны нақтыланбаған. Кезекпен, 1789 жылғы Сот жүйесі туралы заң және одан кейінгі заңдар АҚШ Жоғарғы Сотына штаттық заңның таза мәселелері бойынша штаттық жоғарғы соттардың шешімдерін қайта қарау құқығын бермеді. Дәл осы үнсіздік штаттық жоғарғы соттарды өз штаттарындағы ортақ құқықтың соңғы түсіндірушілеріне айналдырды. Олар Конституция бойынша федералдық заңның бір бөлігі болып табылмайтын көптеген құқықтық мәселелер бойынша ағылшын прецеденттерінен және бір-бірінен айырыла алды, ал АҚШ Жоғарғы Соты 1938 жылғы Erie Railroad Co. v. Tompkins ісінде мойындағандай, ештеңе жасай алмады. Керісінше, Австралия және Канада сияқты басқа ағылшын тілінде сөйлейтін федерациялар Эри доктринасын қабылдаған жоқ. Яғни, олардың жоғарғы соттары әрқашан барлық төменгі соттарға бірыңғай ұлттық ортақ құқықты таңуға толық билікке ие болды және федералдық және штаттық ортақ құқық арасындағы американдық айырмашылықты қабылдаған жоқ.

Он бірінші түзету және мемлекеттің егемендік иммунитеті

Чишолм Грузияға қарсы істе Жоғарғы Сот ІІІ баптың 2-тарауы штаттардың егемендік иммунитетін жойды және федералды соттарға жеке тұлғалар мен штаттар арасындағы дауларды қарауға рұқсат берді. Бұл шешім 1794 жылғы 4 наурызда Конгресс қабылдаған және 1795 жылғы 7 ақпанда штаттар бекіткен Он бірінші түзетумен күшін жойды. Ол федералды соттарға «басқа штаттың азаматы немесе кез келген шетелдік мемлекеттің азаматы немесе табынушысы АҚШ-тың біріне қарсы бастаған немесе жалғастырған кез келген сот процесін» қарауға тыйым салады.

2-тармақ: Бастапқы және апелляциялық құзыреті

2-бөлімнің 2-тармағында Жоғарғы Соттың елшілер, министрлер және консулдарға қатысты істерде, сондай-ақ кем дегенде бір штат тарап болғандықтан федералды сот билігіне жататын дауларда бастапқы юрисдикцияға ие екендігі көзделген; Сот бұл талаптың АҚШ-тың бір штатпен дау туындаған жағдайда орындалатынын анықтады. Басқа жағдайларда Жоғарғы Сот тек апелляциялық юрисдикцияға ие, оны Конгресс реттей алады. Дегенмен, Конгресс Соттың бастапқы юрисдикциясын өзгерте алмайды, бұл Marbury v. Madison ісінде (сол шешім сот бақылауының қағидасын орнатты) анықталды. Марбери Конгресс Жоғарғы Соттың бастапқы юрисдикциясын кеңейте де, шектей де алмайтынын мәлімдеді. Алайда, Соттың апелляциялық юрисдикциясы басқаша. Соттың апелляциялық юрисдикциясы "Конгресс белгілейтін ерекшеліктермен және ережелерге сәйкес" беріледі. Көбінесе сот юрисдикциясын анықтау мақсатымен іс бойынша белгілі бір дәрежеде билік жүргізеді, сондықтан "билік" сөзі "юрисдикция" сөзімен толыққандай мағынада бірдей емес.

3-тармақ: Федералды сот процестері

2-бөлімнің 3-тармағы федералды қылмыстардың, импичмент істерін қоспағанда, айыпталушы өз құқығынан бас тартса ғана алқабилер алдында қаралуы керек екенін көздейді. Сондай-ақ, сот қылмыс жасалған штаттың аумағында өткізілуі тиіс. Егер қылмыс ешқандай нақты штат танылмаса, сот Конгресс белгілеген жерде өткізіледі. АҚШ Сенатының импичмент істерін қарауға толық құқығы бар. Құқықтар туралы Билльге енгізілген екі Конституциялық түзетуде осыған қатысты ережелер бар. Алтыншы түзетуде қылмыстық қудалауға тап болған адамдардың құқықтары тізбеленген, ал Жетінші түзетуде жеке тұлғаның белгілі бір азаматтық істерде алқабилер алдында сотталу құқығы бекітілген. Бұл түзету сонымен қатар соттарға алқабилердің фактілер бойынша шешімдерін өзгертуге тыйым салады. Жоғарғы Сот Алтыншы түзетудегі алқабилерге қатысты құқықты он төртінші түзетудің Әділетті сот процесі туралы ережесі арқылы штаттық соттарда сотталуға тап болған адамдарға таратып берді, бірақ Жетінші түзетуге қатысты мұндай кеңейтуге рұқсат бермеді.

3-бөлім: Елге опасыздық

3-бөлімде мемлекетке опасыздық жасау анықталады және оның жазасы шектеледі. Конституция опасыздықты нақты әрекеттер ретінде белгілейді, атап айтқанда, "Америка Құрама Штаттарына қарсы соғыс ашу немесе олардың жауларына қосылу, оларға көмек және қолдау көрсету". Сондықтан, Англия заңынан өзгеше, корольді өлтіруге немесе патшайымды "құмарлану" сияқты қылмыстар опасыздық ретінде жазаланбайды. *Ex Parte Bollman* ісінде Жоғарғы Сот "соғыс ашу үшін, мемлекетке опасыздық мақсатымен адамдардың жиналуы қажет" деп шешім шығарды. АҚШ Конституциясы ратификацияланған кезде Англия заңында опасыздықтың бірнеше түрі болған. Конституция олардың тек екеуін қабылдады: соғыс ашу және жауларға қолдау көрсету. Корольдің өлімін жоспарлау (немесе елестеу), жалған ақша шығарудың кейбір түрлері және сондай-ақ король отбасының мүшелерімен, король мұрагерлерінің тегіне күмән тудыратын қарым-қатынас жасау сияқты опасыздық түрлері алынып тасталды. Джеймс Уилсон осы бөлімнің бастапқы жобасын жазды және ол патриоттарға қарсы опасыздықпен айыпталғандардың қорғаушы адвокаты болды. Қабылданған екі опасыздық түрі де 1351 жылғы Англияның опасыздық туралы заңынан алынған. Жозеф Стори АҚШ Конституциясы бойынша түсіндірмелерінде Конституция авторлары туралы былай деп жазды: *Federalist* №43-те Джеймс Мэдисон опасыздық туралы ережеге қатысты былай деп жазды:

Жоғарыда келтірілген үзіндіге сүйене отырып, *Hedges v. Obama* ісіндегі amicus curiae-дегі адвокат Уильям Дж. Олсон опасыздық туралы ереже федералды үкіметтің берілген өкілеттіктерінің бірі екенін атап өтті. Ол сондай-ақ, АҚШ Конституциясында опасыздықтың анықтамасын беру және оны III-бапқа орналастыру арқылы "құрылтайшылар билікті сот жүйесімен тексеруді көздеді, соның салдарынан әскери комиссиялар арқылы сот процестерін жоққа шығарды. Джеймс Мэдисон атап өткендей, опасыздық туралы ереже федералды үкіметтің өз азаматтарын "АҚШ-тың жауларына көмек көрсету арқылы оларға қосылғандары үшін жазалау құқығын шектеуге арналған". Англия заңында екі куәгердің де бірдей ашық әрекетті көргенін міндетті түрде талап етілмеді; Бенджамин Франклин қолдаған бұл талап Конституция жобасына 8 дауысқа 3 дауыспен қосылды. *Cramer v. United States* ісінде Жоғарғы Сот "айыпталғанның әрбір әрекеті, қимылы, ісі және сөзі екі куәгердің куәлігімен расталуы тиіс" деп шешім шығарды. Алайда, *Haupt v. United States* ісінде Жоғарғы Сот екі куәгердің ниетті дәлелдеуі міндетті емес екенін, сондай-ақ екі куәгердің ашық әрекеттің опасыздық екенін дәлелдеуі де міндетті емес екенін анықтады. Шешімге сәйкес, екі куәгердің міндеті тек ашық әрекет болғанын дәлелдеу болып табылады (мысалы, қылмысты тергеген куәгерлер мен федералды агенттер). Опасыздық үшін жаза "қанның бүлінуіне" немесе мүліктің тәркілеуіне алып келмейді, тек айыпталған адамның өмір бойында ғана мүмкін. Опасыздық үшін сотталған адамның ұрпақтары, Англия заңындағыдай, ата-бабаларының опасыздығымен "кірленген" деп есептелмейді.