Кіріспе

Христиандыққа дейінгі славян халқының діни сенімдері, мифтері және діни амалдары. Славян мифологиясы немесе славян пұтқа табынушылығы – славяндардың 8-13 ғасырлар аралығындағы әртүрлі кезеңдерде христиан дінін қабылдауларына дейінгі діни сенімдері, мифтері және діни амалдары. Б.з. 6-7 ғасырларында Балқанға қоныс аударған оңтүстік славяндар Византия империясымен шектес болғандықтан, шығыс христиан дінінің ықпалына салыстырмалы түрде ертерек түсті. Бұл 855 жылы әулие Кирилл мен Мефодийдің славян тілдері үшін жазу жүйесін (алғашқыда глаголица, кейін кириллица) жасауымен және 864 жылы Болгарияда, ал 863 жылы Ұлы Моравияда христиан дінін қабылдауымен басталды. Шығыс славяндары 988 жылы Киев князі Владимирдің ресми түрде христиан дінін қабылдауымен осы процеске қосылды. Батыс славяндарының христиан дініне өтуі шығыс славяндарына қарағанда бірте-бірте және күрделі болды. Моравиялықтар 831 жылы, богемиялық князьдер 845 жылы, словактар 828 мен 863 жылдар аралығында христиан дінін қабылдады. Бірақ алғашқы поляк билеушісі (Мьешко I) оны 966 жылы, сорбтармен бірдей уақытта қабылдады, ал полаб славяндары тек 12 ғасырдан бастап католик шіркеуінің маңызды ықпалына түсті. Полаб славяндары мен сорбтар үшін христиан дінін қабылдау толық немесе ішінара германизациямен бірге жүрді. Дегенмен, славян халықтарының христиан дініне өтуі баяу және көбінесе сыртқы сипатта болды, әсіресе қазіргі Ресейде. Бұл процеске Украинаның батыс және орталық бөліктерінде күштірек жандама берілді, себебі олар Киевке жақын орналасқан еді. Алайда, тіпті сол жерде де, пұтқа табынушы дінбасылары – волхвтар басқаратын халықтық қарсылықтар ғасырлар бойына үнемі қайталанып тұрды. Христиандыққа қарсы халықтық қарсылық ерте Польшада да кеңінен таралды, оның ең жоғары нүктесі – пұтқа табынушылыққа қайта оралу болды. Балтық теңізінің жағасындағы батыс славяндары солтүстік крест жорықтары арқылы оларға күшпен таңылғанға дейін христиандыққа қарсы тұрды. 11 ғасырда поляктар мен шығыс славяндары арасында көтерілістер болды. Христиандық жылнамалар славяндардың өздерінің бұрынғы дініне қайта оралғанын (relapsi sunt denuo ad paganismus) хабарлады. Славян халықтық дінінің көптеген элементтері ресми түрде славян христиандығына енгізілді (бұл орыс шіркеуінің сәулетінде, иконалар салуда және т.б. көрініс тапты), ал славян құдайларын құлшынау қазіргі заманға дейін халықтық дінде сақталып келеді. Славяндардың христиандыққа қарсылығы "екі сенімділік" деп аталатын ерекше синкретизмге әкелді, ол ежелгі шіркеу славян тілінде dvoeverie деп аталды. 20 ғасырдың басынан бері славян халықтық діні ұйымдасқан түрде жаңартылып, славян жергілікті сенімі (Родноверие) қозғалысына қайта қосылды.

Славяндық дереккөздер

Славян пұтқа табынушылығы мен мифологиясының негізгі идеялары көбінесе тарихи және құжаттамалық дереккөздер (жазбалар мен жылнамалар) арқылы беріледі. 980 жылғы "Кешегі жылдар туралы әңгімеде" Владимир Святославич салған Киевтегі қасиетті орын туралы айтылады. Онда орнатылған пұтқа табынушы құдайлардың бейнелері туралы мәлімделген: мәтінде Svarog, Yarilo және Veles құдайлары есімдері аталады. Велес құдайының Киевте "таудың ішінде", шамасы Киев Подолында, қаланың төменгі жағында, яғни Киевтің сауда-кәсіпкерлік бөлігінде, Почайна өзенінің жағасында тұрғандығы белгілі. "Владимирдің өмірінде" бұл бейне 988 жылы Киев Русінің қабылданған дінімен бірге құлатылғандығы айтылады: "Ал Велес бейнесін Почайна өзеніне лақтыруға бұйрылды". Ежелгі орыс нұсқаулары да пұтқа табынуға қарсы дереккөздер болып табылады. Осы жанрда ең танымал үш ескерткіш белгілі: "Идолдар туралы Әйгілі Григорийдің сөзі", "Мәсіхті сүйетін белгілі бір адамның сөзі және рухани әкенің жазасы" (бағыну және мойынсұну туралы) және "Азаптағы Құдай анасының саяхаты".

Қазіргі заманғы дереккөздер

Бастапқы мифологиялық мәтіндердің жоқтығынан славян дінін тек екіншілік көздер арқылы түсінуге болады, мысалы, археологиялық жаңалыстар мен славян емес тарихи мәтіндер. Бұлар салыстырмалы әдіспен және одан кейінгі қайта құру арқылы талдауға жатады – бұл Евгений Аничков, Дмитрий Зеленин, Любор Нидерле, Генрих Ловмианский, Александр Гиештор, Станислав Урбаньчик және тағы басқалар сияқты көптеген тарихшылар қолданатын тәсіл. Дегенмен, қайта құру XX ғасырдың басында ғана қарқын алды, славян көздері басқа үнді-еуропалық мәдени дәстүрлердегі (балтық, иран, герман және т.б.) көздермен салыстырылды. Осы салада Вячеслав Иванов пен Владимир Топоровтың еңбектері ерекше көзге түседі. Славян дінін мәдени үлгі ретінде зерттеу және ежелгі славян идеяларын қайта құру үшін 19 және 20 ғасырлардағы славян дәстүрлерінің лингвистикалық, этнографиялық және фольклорлық зерттеулері ең құнды көздер болып табылады, бірақ олардың кейбіреулері тарихи дұрыс еместігіне байланысты пікір тудыруы мүмкін. Еуропа топонимиясында славян дінінің көптеген іздері сақталған деп есептеледі, оның ішінде елді мекендердің, өзендердің, таулардың және ауылдардың аттары бар. Алайда, Витомир Белаж сияқты этнографтар топонимдердің шынымен христиандыққа дейінгі мифологиялық сенімдерден шыққандығы туралы асығыс қорытындылар жасауға қарсы ескертеді, олардың кейбіреулері жалпы қолданыстағы сөздерден туындауы мүмкін.

Жалпы түсінік және жалпы сипаттамалар

Ежелгі славян дінін зерттеуге тырысқан ХХ ғасыр ғалымдарының қатарында Вячеслав Иванов, Владимир Топоров, Мария Гимбутас, Борис Рыбаков және Роман Якобсон сияқтылар бар. Рыбаков ортағасырлық шіркеу мәтіндерін қайта қарастыруға жасаған тырасы, археологиялық деректермен, салыстырмалы мифологиямен, этнографиямен және XIX ғасырғы халықтық дәстүрлермен оның табыстарын үйлестіргенімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, ол "Ежелгі славяндардың діні" және басқа да еңбектерінде ежелгі славян дінінің ең толық суретін жасады. Алдыңғы ғалымдардың ішінде XIX ғасырға жататын Бернхард Северин Ингеманн болды, ол Солтүстік славян және венд мифологиясының негіздерін зерттеуімен белгілі. Славян діні туралы тарихи құжаттарға 1111 жылы Киевте құрастырылған "Ілгілік жылнама" және Новгород Республикасында жасалған Новгородтың бірінші жылнамасы жатады. Олар Киев пен Новгородтың ресми славян дінінің жойылғаны және одан кейінгі "екі дін" туралы толық мәліметтерді қамтиды. "Ілгілік жылнама" сондай-ақ 945 және 971 жылдарға жатқан орыс-грек трактаттарының түпнұсқа мәтінін және христиан дініне дейінгі славян тайпаларының серттерін де қамтиды. XI ғасырдан бастап славян дінінің сақталуына қарсы түрлі орыс жазбалары жасалды, ал славян құдайлары шетелдік әдеби шығармалардың аудармаларына, мысалы, Малала жылнамасына және "Александрей" поэмасына енгізілді. Висла мен Эльба арасындағы аймақта қоныстанған Батыс славяндары Солтүстік крест жорықтарына қарсы тұрды, олардың қарсылығының тарихы XI және XII ғасырлардағы Тьетмар Мерзебургтік, Адам Бремендік және Гельмольд, үш неміс дін қызметкері жазған Латын жылнамаларында, сондай-ақ XII ғасырдағы Бамбергтік Оттоның өмірбаянында және Саксо Грамматикстің XIII ғасырғы "Gesta Danorum" еңбегінде сипатталған. Бұл құжаттар, сондай-ақ неміс жазбалары мен исландтық "Кнутлинга сагасы" солтүстік-батыс славян дінінің толық суретін береді. Басқа славян халықтарының діндері туралы мәтіндер, мысалы, XV ғасырғы поляк жылнамасы тек кейінірек, христиандық қабылдағаннан кейін ғана жазылды және көптеген қиялдауларға толы. Дегенмен, христиандыққа дейінгі кезеңде Прокопий және Иордан сияқты грек және римдік тарихшылары VI ғасырда славян ұғымдары мен дәстүрлерін сипаттады.

Шығуы және басқа да әсерлері

Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының соңына дейін славяндардың тілдік бірлігі және аз ғана диалектілік айырмашылықтары, сондай-ақ діни лексиканың біркелкілігі ерте славян дінінің біртектілігіне куәлік етеді. Ерте славяндықтың мәні этноұлттық болудан бұрын этнодіни болып қалыптасқан делінеді; яғни, славянға жататындығы, белгілі бір нәсілдік тегі немесе белгілі бір жерде туғандығы емес, нақты сенімдер мен дәстүрлерді қабылдау арқылы анықталды. Иванов пен Топоров славян дінін жалпы Индоеуропа дінінің туындысы деп қарастырды, ол балтықтар, фракиялықтар және фригиялықтар сияқты көршілес сенім жүйелерімен күшті ұқсастықтарды бөліседі. Ежелгі славян дінінің жергілікті дамуы, әсіресе Ресей сияқты аймақтарда, көршілес фин халықтарының ықпалына да ұшыраған болуы мүмкін, бұл жергілікті этногенез процесіне үлес қосты. Славян (және балтық) діні мен мифологиясы, басқа Индоеуропалық дәстүрлерге қарағанда, болжамды түпнұсқа Индоеуропа дініне жақынырақ және консервативті болып саналады, себебі славяндар тарихы бойында ол зиялы элиталардың қайта өңдеуі мен жетілдіруіне ұшырамастан, халық арасында кең таралған дін болып қалып келді. Осы себепті славян діні басқа Индоеуропалық нанымдарды түсіну үшін құнды дерек көзі болып табылады. Прото-индо-ирандық дінімен байланыс ортақ дамуда көрінеді, соның ішінде жоғарғы құдай *Дьеустің атының жойылуы және оның орнына "көк" (славян тілінде Небо) сөзінің қолданылуы, көктегі құдайлардың Индоеуропалық сипаттамасының (авеста тілінде даева, Ескі шіркеу славяндық тілінде див; прото-индоеуропалық *deiwos, "ұлы", Дьеуске ұқсас) жамандық күштерін белгілеуге ауысуы, және құдайларды "байлық" пен оның "иесі" (авеста тілінде бага, славян тілінде бог) деген мағынаны білдіретін сөздермен атау. Славяндардың діни лексикасының көп бөлігі, соның ішінде вера (шамамен "сенім" деп аударылатын, "білімнің шуағы" мағынасын да білдіретін), свет ("жарық"), мир ("бейбітшілік", "бөліктердің үйлесімділігі", сондай-ақ "әлем") және рай ("жұмақ") иран тілдерімен ортақ. Адриан Ивахивтің пікірінше, славян дінінің Индоеуропалық құралы Жорж Дюмезиль зерттеген "үш функциялық гипотезаны" қамтыған болуы мүмкін, яғни дін қызметкерлері, жауынгерлер және шаруалардың үш кастасымен бейнеленген әлеуметтік тәртіптің үш еселік түсінігін. Мария Гимбутасқа сәйкес, славян діні Индоеуропалық тектік тақырыптардың ежелгі діни тақырыптармен айқын үйлесімдігін көрсетеді. Соңғылары славян дінінде ерекше берік болды, олар Мать Сыра Земля, "Жылы Ана Жерге" деген кең таралған құлшылықпен бейнеленген. Рыбаков славян дінінің сабақтастығы мен күрделенуі өмірлік күштерге (берегини), ата-бабаларға және жоғарғы құдай Родқа ("Туыс") құрмет көрсетуден басталып, ерте Киев Русінің ресми дінінің "жоғары мифологиясына" айналды деді.

Құдай мен рухтар

Гемольдтың (1120–1177 ж.) "Хроника славорум" еңбегінде славяндар табиғатты басқаратын барлық кіші рухтарды тудырған бір ғана көктегі Құдайға сенген және оны олар арқылы құлшылық еткен. Гемольдтың айтуынша, "өздеріне жүктелген міндеттерді орындағандықтан, [құдайлар] оның [жоғарғы Құдайдың] қанынан пайда болған және құдайлардың құдайына жақындығына қарай ерекшеліктерімен көзге түседі". Рыбаковтың зерттеулеріне сәйкес, славяндық халық қолөнерінде кең таралған және XIX ғасырда Солтүстік Ресейдегі үйлердің жиегі мен шатырларында кездесетін "көктегі найзағай белгілері" (громовой знак) және "шеш бұтақты гүл шеңбер ішінде" сияқты дөңгелек белгілер, өмір беретін Rod құдайының символы болған. Рыбаковтың сөзіне қарағанда, бұл жоғарғы Құдай "Самдық" деп аталудан бұрын, Deivos (санскрит тіліндегі Deva, латын тіліндегі Deus, көне жоғарғы неміс тіліндегі Ziu және литва тіліндегі Dievas) деп аталған. Славяндар бұл Құдайдан бұрын ғаламдық екілік болғанына сенген, оны Белобог ("Ақ Құдай") және Чернобог ("Қара Құдай", сондай-ақ Тиарноглофи, "Қара Бас/Ақыл") деп атаған, олар барлық көктегі еркек және жердегі әйел құдайлардың, немесе өсіп келе жатқан жарық пен толып тұрған жарық құдайларының бастауын білдіреді. Екі санатта да құдайлар Razi, "құтқарушылар", немесе Zirnitra, "бағаналар" болуы мүмкін. Славяндар әлемді түрлі рухтардың мекендейтін жері деп қабылдаған, оларды адамдар түрінде бейнелеп, оларға табынып құлшылық еткен. Бұл рухтарға су (мавка және русалка), орман (лисовик), егістік (половик), үй шаруашылығы (домовой), аурулар, сәттілік және адамның ата-бабалары жатқан. Мысалы, Лесхи – маңызды орман рухы, ол аңшыларға азық-түлік бөліп, олжасын тағайындайды деп саналады, кейіннен малдың құдайы ретінде қарастырылып, ХХ ғасырдың басында Ресейде осы қызметінде әлі де құлшылық етілген. Көптеген құдайлар жеке туыстардың (род немесе племя) ата-бабалары ретінде қарастырылған, ал ата-бабалар туралы идея соншалықты маңызды болғандықтан, славян дінін "адамшылдыққа" (яғни ата-бабаларға табынуға) теңеуге болады, бірақ славяндар генеалогиялық жазбаларды сақтамаған. Славяндар жұлдыз құдайларына, соның ішінде айға (орыс тілінде: Месяц) және күнге (Солнце) табынып, біріншісін еркек, екіншісін әйел деп санаған. Ай құдайы ерекше маңызды болған, ол молшылық пен денсаулықтың көзі ретінде қарастырылып, дөңгелек билер арқылы құлшылық етілген, ал кейбір дәстүрлерде адамзаттың түп атасы деп саналған. Ай құдайына сенім ХІХ ғасырда да сақталған, ал Украина Карпаттарындағы шаруалар айдың өздерінің құдайы екенін ашық айтқан. Кейбір славян құдайлары Балтық мифологиясымен байланысты: Перун/Перкунас, Велес/Вельниас, Род/Диевас, Ярило/Сауле. Шығыс славяндар, Батыс славяндар және Оңтүстік славяндардың сенімдері арасында айқын байланыс болған. Олар бірдей дәстүрлі құдайларды бөліскен, мысалы, Батыс славяндар арасындағы Зуаразис, Шығыс славяндар арасындағы Сварожичке сәйкес келген. Барлық жарқын еркек құдайлар жылдың гипостаздары, формалары немесе кезеңдері ретінде қарастырылған, Перун ("Найзағай") тұлғаланған белсенді және еркектік құдайлық күш. Перунның аты *per немесе *perkw ("соққы беру", "жару") индоевропалық түбірінен шыққан, жарылған найзағай мен жарылған ағаш (әсіресе емен; бұл ағаштың латынша атауы, quercus, сол түбірден шыққан) күштің сәулеленуінің символы ретінде қарастырылған. Бұл түбір сондай-ақ Ведалық Парджания, Балтық Перкунас, Албаниялық Перенди (қазір "Құдай" және "аспан" деген мағынаны білдіреді), германдық Фьоргинн және грек Кераунос ("найзағай", *Peraunós-тың рифмалық түрі, Зевстің эпитеті ретінде қолданылады) пайда болды. Сол түбірден фин құдайлығының аты Укко шыққан, оның Балтық-славян тегі бар. Прегьни немесе перегьни, брегьня немесе берегьня (брег, берег, яғни "жағалау") деп аударылғанына және қазіргі орыс фольклорында әйел су рухтары ретінде қайта түсіндірілгеніне қарамастан, әртүрлі жылнамалар растағандай, Перунға байланысты ағаштар мен өзендердің рухтары болған. Славян дәстүрлері өте көне элементтерді сақтап қалды және көршілес еуропалық халықтармен араласты. Мысал ретінде көршілес албандар, гректер мен арумандықтармен ортақ Оңтүстік славяндық әлі күнге дейін сақталған жаңбыр рәсімдерін келтіруге болады. Батыс славяндар, әсіресе Балтық елдері, Световидке ("Билік Иесі") ерекше құрмет көрсеткен, ал Шығыс славяндар, әсіресе Владимирдің 970-980 жылдардағы реформаларынан кейін, Перунның өзіне ерекше құрмет көрсеткен. Әр түрлі рухтар белгілі бір жерлерде көрінеді деп сенді, олар қасиетті және нұрлы деп есептелген; оларға бұлақтар, өзендер, тоғайлар, төбелердің дөңгелек бастары және өзенге қарап тұрған тік жартастар жатқан. Күндермен байланысты рәсімдер рухтармен үйлестірілген, олардың жыл бойы өсіп-кемитін кезеңдері бар деп саналған, ол ауыл шаруашылығының өнімділік циклын анықтаған.

Космология, иконография, ғибадатханалар мен ырымдар

Қазіргі славян халықтық дінінде сақталған ежелгі славян дінінің космологиясы үш қабатты тік құрылым немесе "әлем ағашы" ретінде бейнеленеді, бұл басқа Үнді-Еуропа діндерінде де кездеседі. Жоғарғы жағында құстар, күн мен ай бейнеленген аспан жазықтығы; ортаңғы жақта - аралар мен адамдар бейнеленген жер бетіндегі адамзат; құрылыстың төменгі жағында жыландар мен бобёрлар бейнеленген жер асты әлемі және хтондық құдай Велес бейнеленген. Батыс Украинада табылған Збрух мүсіні (алғашқыда Световидтің бейнесі ретінде танылған) осы теокосмологияны көрсетеді: төрт негізгі құдайдың – Перун, Дажбог, Мокош және Ладаның – үш қабатты бейнесі, төрт бағытқа қарап тұрған төрт тұлғадан тұрады; ортаңғы деңгейде адамдардың ритуалдық биі (хоровод) бейнесі; ал төменгі деңгейде бүкіл құрылысты ұстап тұрған үш басты хтондық құдай Велес бейнесі бар. Ғалым Жири Дында Триглавтың (сөзбе-сөз "Үш басты") және Световидтің бейнелерін зерттеді, олар археологиялық куәліктерде бір үкiмет құдайының үш және төрт басты бейнелері ретінде кеңінен расталған. Триглавтың өзі ағаш пен тау символымен байланысты, олар axis mundi-нің басқа да жалпы символдары, және бұл сапада ол summus deus (барлық нәрсенің жиынтығы) болды, деп жазды Эббо (775–851). Триглав үш әлемнің тік байланысын көрсетеді, бұл Думезиль зерткен үш әлеуметтік функцияға сәйкес келеді: діни, әскери және экономикалық. Эббоның өзі Триглавты Аспан, Жер және жер асты әлемінің арасындағы байланыс және арадастық ретінде қарастырғанын жазған. Адам Бремендік (1040–1080 жж.) Волиндегі Триглавты Neptunus triplicis naturae (яғни "үш табиғаттың / ұрпақтың Нептуны") деп сипаттады, бұл үш әлемге тиесілі түстерді растайды, сонымен қатар Карел Яромир Эрбен (1811–1870) зерттеді: ақ – Аспан үшін, жасыл – Жер үшін және қара – жер асты әлемі үшін. Бұл сонымен қатар мифологиялық тұрғыдан үш жиекті арқанның бейнесінде берілген уақыттың үш өлшемін көрсетеді. Триглав – аспандағы Перун, төрт бағыттың ортасынан таралатын Световид, ал жер астындағы психопомп Велес. Дында Световидті кеңістіктің төрт өлшеміндегі axis mundi-нің жаңа тууы ретінде түсіндіреді. Гемольд Световидті deus deorum ("құдайлардың құдайы") деп анықтады. Триглав пен Световидпен қатар басқа да құдайлар көп басты бейнеленген. Бұл туралы Батыс славяндар туралы жазған хроникашылар, соның ішінде Саксо Грамматикус (1160–1220) растайды. Оның айтуынша, Шаренцадағы Ругиевит жеті бетімен бейнеленген, олар жоғарыда бір тәжге жиналған. Ағаштан немесе тасқа қашалған, кейбіреулері металлмен қапталған үш, төрт немесе көп басты мүсіндер, суару мүйіздерін ұстап, күн белгілерімен және жылқылармен безендірілген, ғибадатханаларда сақталған, олардың көптеген археологиялық қалдықтары табылған. Олар көтерілген платформаларға, көбінесе төбелерге, сонымен қатар өзендердің қосылу орындарына салынған. Бамбергтік Оттонның (1060/1061–1139) өмірбаяндары бұл ғибадатханалар батыс славяндар арасында continae, "тұрғын үйлер" деп аталғанын, олардың құдайлардың үйлері ретінде қарастырылғанын растайды. Олар ішкі камерасы бар құдайдың мүсінімен, кең қабырғалы қоршауларда немесе бекіністерде орналасқан ағаштан жасалған ғимараттар еді; мұндай бекіністерде төрт continae болуы мүмкін. Әр түрлі continae әр түрлі туыстарға тиесілі болды және өздерінің ата-бабалары құдайларының құрметіне арналған ырым-жырымдар үшін пайдаланылды. Бұл дәстүрлі банкеттер славян елдерінде әртүрлі түрде белгілі: братьчина (браттан, "бауырдан"), мольба ("тілек", "жалбарыну") және канун (қысқа діни қызмет) Ресейде; слава ("мақтау") Сербияда; собор ("жиналыс") және kurban ("құрбандық") Болгарияда. Христиандықпен ата-бабалардың құдайлары христианның қамқоршы қасиеттілерімен алмастырылды. Сондай-ақ, ғибадатханалар да болған, бірақ оларда ғибадатханалар салынбаған, өйткені оларда құдайлар табиғаттың өзінде көрініс табады деп сенген. Мұндай орындардың біріне бамбергтік Оттоның Шчециндегі осындай жерлердің сипаттамасына сәйкес, ағаштар мен бұлақтар бірігіп орналасуы тән. Сол сияқты, қазіргі Словенияның Кобарид қаласында орналасқан ғибадатхана да 1331 жылы "жалған діндер жорығында" жойылған болатын. Әдетте қарапайым халыққа өз құдайларының мүсіндеріне жақындауға рұқсат етілмейтін, ал оларды көру діни қызметкерлердің ғана мәртебесі болатын. Бұл бейнелердің көбісі христиан миссионерлерінің қолынан қатал түрде жойылған кезде ғана көрінді және сипатталды. Діни қызметкерлер (волхвтар), ғибадатханаларды сақтап, ырым-жырымдар мен мерекелерді өткізген, үлкен беделге ие болды; олар туыстар басшыларынан салықтар мен әскери олжаның үлесін алды. Солтүстік-шығыс славяндардың кейбір тас мүсіндері саңырауқұлақтарға ұқсады, беті жоқ және анық ерекшеленетін бас киімі бар. Сонымен қатар, мұндай мүсіндер тасқа қашап жасалған, емес, алып тасты кері бұрып, саңырауқұлақ пішіні берілген. 11–14 ғасырлардағы "Төлтсектегі Святой Григорий сөзі" атты ортағасырлық қолжазба славяндар мұндай фалликалық мүсіндерге табынғанын тікелей көрсетеді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, мұндай мүсіндер Род немесе Велес құдайына арналған (жергілікті халықтың ескі әңгімелерінде тас саңырауқұлақтар Велес құдайына арналған). Мүсіндерде беті болмағандықтан, олар жойылмады. Жергілікті халықтың сенімі бойынша, мұндай тас мүсіндер емдік қасиетке ие болғандықтан, оларға үнемі келіп тұрды. Белгілі күндері адамдар оларға сыйлықтар әкелді, ал аурудан құтылу үшін мүсінге отыру керек болды. Тас саңырауқұлаққа құрметпен қарады және қорғады. Мүсінге деген сыйсыздыққа жол берілмеді. Мүсін маңындағы дәстүрлерді сақтаған және ырым-жырымдарды өткізген егде жастағы әйелдер болды, ал дәстүр ұрпақтан ұрпаққа беріліп келді.

Оңтүстік славяндар арасында

Ежелгі славян политеистік дінінің бір түрін оңтүстік славяндар (хорваттар мен сербтерді қоса алғанда) христиан дініне өткенге дейін қабылдаған. Олар император Гераклийдің (610-641) тұсында христиан дінімен танысты, Рим осы процесті жалғастырды, ал Василий I (867-886) билігінде Константинопольдің византиялық миссионерлері Кирилл мен Мефодий осы дінді қабылдау рәсімін аяқтады.

Киев Русының ресми діні және халықтық табынушылықтар

980 жылы Киев Русінде Ұлы князь Владимирдің басшылығымен славян дінінің әртүрлі наным-сенімдері мен діни тәжірибелерін біріктіруге әрекет жасалды. Владимир бірнеше құдайларды қадірледі, оларға елорда Киевтің төбелерінде ғибадатханалар тұрғызды. Осы құдайлар, «Алғашқы жылнамада» жазылғандай, бес болды: Перун, Хорс Дажбог, Стрибог, Симаргл және Мокош. Халықтың көп бөлігі басқа да түрлі құдайларға табынды, әсіресе Велес елорданың саудагерлік ауданындағы Подилде ғибадатханаға ие болды. Ғалымдардың пікірінше, Владимирдің жобасы 970 жылдардың басында қолға алынған бірқатар реформалардан тұрды, олардың мақсаты – туыстық дәстүрлерді сақтау және Киевті Шығыс славяндарының рухани орталығына айналдыру болды. Перун – найзағай, заң және соғыс құдайы, оның символы – емен және балға (немесе лақтыратын тастар), ол Балтықтардың Перкунасы, германдық Тор және Ведалық Индра сияқты құдайлармен теңестірілді; оған құрмет көрсету көбінесе қарапайым халық емес, аристократияның үлесінде болды. Велес – мүйізді малдың (Скотибог) құдайы, байлықтың және әлем астының иесі. Перун мен Велес – Веданың Митрасы мен Варунасына ұқсас, бір-біріне қарама-қарсы, бірақ толықтыратын екілік, көктегі және жер асты күштері арасындағы мәңгілік күрес. Роман Якобсон Велесті Ведалық Варунамен, ант пен әлемдік тәртіп құдайымен байланыстырды. Осы ғаламдық екілікке сенім Владимирдің Велесті Киевтегі ресми ғибадатханасынан шығаруына себеп болған болуы мүмкін. Хорс Дажбог («Нұрлы құдай») – күннің өмір сыйлайтын күшінің құдайы. Стрибогты Е.Г. Кагаров жел, дауыл және келіспеушілік құдайы деп атады. Владимир пантеонындағы жалғыз әйел құдай Мокош, Якобсон оны «ылғалды» немесе «сулы» деп түсіндіреді, оны кейінгі халық дінінің Ылғалды Жер Анасымен (Мат Сира Земля) байланыстырады. Иваництің сөзіне қарағанда, орта ғасырлардағы жазба дереккөздер «славян халқы Киев Русінің ресми түрде христиан дініне шомылдыру рәсімінен кейін де ғасырлар бойы жергілікті құдайларына табынуын және өз дәстүрлерін сақтауын жалғастырғанына ешқандай күмән қалдырмайды», ал жаңа құрылған православие шіркеуінің төменгі дін қызметкерлері жиі осы тойларға қатысты. Жоғары дін қызметкерлері нан, ботқа, ірімшік және бал ұсынып, Род пен Рожаницаларға («Құдай мен Құдайлар» немесе «Туу және тудырушылар») табынуды ресми айыптамалар арқылы бірнеше рет соттады. Орыс дінінің ғалымдары Родты «туып-өнудің жалпы күші» деп, ал Рожаницаларды – «жеке тағдырдың иелері» деп сипаттайды. Кагаров үйдің және туыстық ата-бабаның құдайы Домовойды Родтың нақты бір көрінісі деп атады. Орта ғасырлық құжаттарда айтылған басқа құдайлар, мысалы, Лада және оның ұлдары Лел мен Полель, көбінесе ғалымдармен грек құдайлары Леда немесе Лето және олардың егіз ұлдары Кастор мен Поллукспен байланыстырылады. Орта ғасырлық құжаттарда жиі құдайлар ретінде көрсетілген Купала мен Колиада сияқты басқа да тұлғалар, шын мәнінде, аграрлық мерекелердің рухтарының бейнесі болды.

Владимирдің шомылдыру рәсімінен өтуі, халықтық қарсылық және синкретизм

988 жылы Киев Русінің Владимир князі славян дінінен бас тартып, ол және оның халқы ресми түрде Шығыс православие шіркеуіне крещение рәсімінен өтті, ол сол кезде Византия империясының мемлекеттік діні болатын. Аңыз бойынша, Владимир Киевтің қандай дінді қабылдауы ең сенімді екенін анықтау үшін шетелдік мемлекеттерге елшілерді жіберді. Христиандық пайда болуға дейінгі славян обрядтарының басты ерекшелігі – қуаныш пен сұлулық болды, сондықтан елшілер осы қасиеттерге сай келетін нәрсені іздеді. Волга Булғариясының ислам діні оларды көңілсіздікке түсірді, себебі ол жерде "қуаныш емес, қайғы мен жаман иіс" болды, ал Батыс христиан дінінде (сол кездегі католик шіркеуі) "көптеген құлшылық етулер болғанмен, еш жерде сұлулық табылған жоқ". Константинопольге барғандар Византия христиандығының өнері мен салт-дәстүрлеріне тәнті болды. Бастапқы жылнамаға сәйкес, таңдау жасалғаннан кейін Владимир Киев төбелеріндегі славян табыну ордасын бұйрықпен қиратты және құдайлардың бейнелерін өртеп немесе Днепрге лақтыртты. Киев Русінің жерінде славян табыну орындары қиратылып, олардың орнына христиан шіркеулері салынды. Ивахивтің сөзіне қарағанда, христиандық қазіргі Украинаның батыс және орталық бөлігінде, астана Киевке жақын аймақтарда күштірек тамыр тартты. Дегенмен, славян діні, әсіресе славян қоныстануының солтүстік аймақтарында, қазіргі Еуропалық Ресейдің орталық бөлігінде, мысалы, Новгород, Суздаль және Белозерск аймақтарында сақталды. Христиандық кеңістігінің өзіндегі қарапайым халық дін қызметкерлеріне, волхвтарға адал болды, олар ғасырлар бойы орталық билікке және христиан шіркеуіне қарсы халық көтерілістерін басқарды. Славяндар арасында христиандық үдерісі өте баяу болды, ал ресми христиан шіркеуі славян христиандығына христиандық элементтерді қосу саясатын қабылдады. Мәсіхшілер славян құдайларымен теңестірілді – мысалы, Перунның бейнесі Әлиасқа, Велес – Бласиусқа, ал Ярило – Георгийге айналды, ал христиандық мерекелердің күндері пұтқа табынушылардың мерекелерімен сәйкес келді. Алғашқы славян христиандығының тағы бір ерекшелігі – он үшінші ғасырда оңтүстік славяндар арасында Богомилизмнің пайда болуымен байланысты апокрифтік әдебиеттің күшті ықпалы болды. Оңтүстік славян Богомилизмі көптеген апокрифтік мәтіндерді жасады, ал олардың ілімдері кейін Ресейге еніп, славян халықтық дініне әсер еткен болуы мүмкін. Бернштам 11-15 ғасырлардағы Ресейдегі апокрифтік әдебиеттердің "шарынды ағынынан" айтады, ол әлі де әлсіз Ресей православие шіркеуінің бақылауында болмауы мүмкін.

XV ғасырға дейін Ресейдегі славян дінінің жалғасуы

Кейбір ғалымдар 980 жылы Владимирдің славян дінін реформалауынан кейін сегіз жылдан аспай "Рустің дінге айналуы" қалай орын алғанын атап көрсетті; олардың пікірінше, христиан діні жалпы алғанда "архаикалық қоғамдардың идеологиясы, мәдениеті мен әлеуметтік психологиясының қалыптасуына терең әсер етпеді" және Киевке христиан дінін енгізу "алғашқы Ресей тарихының бүкіл барысында қоғамның санасында түбегейлі өзгеріс әкелген жоқ". Оны жарым ғасырдан кейін ғана христиандық мекемелердің жазушылары жаппай және саналы түрде қайтадан дінге айналдыру ретінде суреттеді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, славян ғибадатханаларын христиан шіркеулерімен ауыстыруды және "Русь шомылдыру рәсімін" Владимир бастаған славян дінінің жоғарыда аталған реформалар тізбегімен жалғастыра отырып, бұзылу нүктесі ретінде емес, ұғыну керек. В. Г. Власов славян дінінің беделді ғалымы Е. В. Аничковтың Ресейдің христиандануына қатысты айтқан сөздерін келтіреді: Ауылды христиандану он бірінші және он екінші ғасырларда емес, он бесінші және он алтыншы немесе тіпті он жетінші ғасырларда болды. Власовтың айтуынша, 988 жылы Владимирдің шомылдыру рәсімінен өтіп, жаппай дінге келгені кейінгі ғасырларда қайталанбады, ал ХХ ғасырдың басында да христиан ілімдерін меңгеру халықтық деңгейде жүзеге асырылмады. Оның айтуынша, христиан дінін есімдікпен ғана, үстінен-үстінен тану "Колиада", "Ярило", "Купала" атты жергілікті мерекелер кешенінің үстінен христиандық аграрлық күнтізбе ("Christmas–Easter–Whitsunday") орнату арқылы мүмкін болды. Христиандық егістік және діни күнтізбеге талдау жасау, танымал астрономия деректерімен біріктіру, православие шіркеуімен байланысты Юлиан күнтізбесін орыс шаруалары XVI-XVII ғасырларда қабылдағанын анықтауға мүмкіндік береді. Осы уақыт аралығында Ресей халқының көпшілігі православие шіркеуінің ресми мүшесі болды, сондықтан олар христиандық деп аталды. Бұл Ресейдің XV ғасырда болған құбылыстардың кеңінен кешенді әсері ретінде болды, яғни, мемлекеттік биліктің орталықталуына бағытталған түбегейлі өзгерістер, бұл урбанизация, бюрократизация және шаруалардың құлдықты нығайтуды қамтиды. Ресей халқының басым көпшілігі XV ғасырда христиандық емес екендігі археологиямен дәлелденуі мүмкін: Власовтың айтуынша, христиандық нормаларды бейнелемейтін үйінділер (курган) жерлеуі "XV ғасырға дейін Ресейде жалпы құбылыс болды" және 1530-шы жылдары сақталды. Оның үстіне, Псков хроникасы сияқты сол кезеңдегі жылнамалар мен Н. М. Никольский жинаған археологиялық деректер XV ғасырда әлі де "ауыл тұрғындары үшін ауылдағы шіркеулер болмағандығын, шіркеулер тек боярлар мен әміршілердің сарайларында ғана болғанын" растайды. Тек XVI ғасырда ғана орыс православие шіркеуі Рим католик шіркеуі үлгісі ретінде күшті, орталықтандырылған институт ретінде өсті және славян халықтық дінінің ерекшелігі айқын болды. Шіркеу "ирескеушіліктерді" айыптап, қарапайым халықтың "жалған жартылай жалған" халықтық дінін жоюға тырысты, бірақ шіркеу билігінің орталықтарынан келетін бұл шаралар негізінен тиімсіз болды, ал жергілікті деңгейде халықтық діни рәсімдер мен мерекелердің шығармашылық синтезі өркендеуін жалғастырды.

Күндізгі славян діні, христиандық пен ескі сенімнің құрғауы

XVI ғасырдың ортасында орыс халқының христиан дінін қабылдауы маңызды болған кезде, орыс православие шіркеуі христиан дінін қабылдауға дейінгі және халықтық дәстүрлердің элементтерін сіңіріп, архитектурасында өзгерістерге ұшырады. Бұл өзгерістердің ішінде, дәстүрлі түрде христиандық емес славян ғибадатханаларымен байланысты болған жантайған шатырдың (hipped roof) қабылдануы да болды. Алайда, ең маңызды өзгеріс – христиандық рәсімдердегі күн сағатымен (сағат тілі бойынша) айналу бағытының қабылдануы болды. Христиандық діннің ерекшелігі – күн бағытына қарсы қозғалыс, яғни кері бағытта жүру. Бұл XVI ғасырға дейінгі славян христиандығында да осылай болған. Күн бағытымен айналу, керісінше, славян дініне тән, оны хорвод – әдет-ғұрыптық шеңбер биінде көруге болады, ол нәрселердің дамуына сиқырлы түрде көмектеседі. Кері бағыттағы қозғалыс халықтық рәсімдерде де қолданылған, бірақ тек жағдайды өзгерту үшін табиғатқа қарсы әрекет ету қажет деп саналған жағдайларда ғана. 1656 жылы Мәскеу патриархы Никон православие шіркеуін реформалауды бастағанда, ол күн бағытына қарсы қозғалысты қалпына келтірді. Бұл реформаны қабылдағандар мен, жергілікті славян дінінен мұра еткен "ежелгі нанымды" сақтап қалған Ескі Нанымдылар (старообрядцы) арасындағы православие шіркеуіндегі шиқұластың (раскол) тууына себеп болған өзгерістердің бірі болды. Бернштам атап өткендей, көптеген орыстар мен этникалық азшылықтар Ескі Нанымдылар қозғалысына қосылды – бұл қозғалыс кең мағынада түрлі халықтық діндерді қамтыды. Ескі Нанымдылар XVII ғасырдың екінші жартысында Еуропалық Ресей мен Сібірге қоныс аударушылардың маңызды бөлігін құрады, бұл осы аймақтарда Ресей мемлекетінің кеңеюіне әкелді. Ескі Нанымдылар бірлігімен, сауаттылығымен және белсенділігімен ерекшеленді, және жаңа діни секталар үнемі пайда болып, өздерін осы қозғалыспен байланыстыруға бейімділік танытты. Бұл Ресей Православ шіркеуінің халықты толық христиандану жобасына үлкен кедергі келтірді. Велецкая Ескі Нанымдылардың ертедегі славян діни сенімдері мен әдет-ғұрыптарын, мысалы, отты құдайлық әлемге жол ретінде құрметтеу, қызыл түстің символикасы, "даңқты өлімді" іздеу және жалпы алғанда, құдайлық ғаламның тұтас көрінісін қалай сақтап қалғанын көрсетті.

Батыс славяндарды христиандыққа айналдыру

Норман Дэвистің пікірінше, Польшаның чех-поляк одағы арқылы христиан қабылдауы – поляк билеушілерінің Германия емес, Чехия мемлекетімен одақтасуды саналы таңдауы болды. Моравия мәдени ықпалы поляк жерлеріне христиан дінінің таралуында және одан кейін осы діннің қабылдануында маңызды рөл атқарды. Христиан діні шамамен 9 ғасырдың соңында келді, бұл Вистула тайпасы көршілері – Ұлы Моравия (Богемия) мемлекетімен қарым-қатынаста христиан рәсімін кездестірген кезге жақын болды. "Польшаның крещениесі" – Польша мемлекетінің алғашқы билеушісі I Миешко және оның сарайының көп бөлігі 14 сәуір 966 жылы қасиетті сенбі күні христиан дінін қабылдаған рәсімді білдіреді. 11 ғасырда Батыс славяндар арасында славян діншілдік мәдениеті "әлі де толыққанды күйде" болды. Христиан діні халықтың қарсылығына тап болды, оның ішінде 1030 жылдары көтеріліс болды (особо 1035-1037 жылдары). Алайда, 12 ғасырда германизацияның қысымымен католицизм Солтүстік крест жорықтары арқылы күшпен таңылды, ал славян дінінің ғибадатханалары мен бейнелері зорлықпен қиратылды. Батыс славян халқы христиан қабылдауына қарсы күресті. Халықтық қарсылықтың ең танымал мысалы Ругиядағы Аркона мысындағы Световид ғибадатханасының бекінісінде болды. Арконадағы ғибадатхана төрт бұрышты жерде орналасқан, ішкі залы төрт бағанамен тіреліп тұрды, онда Световидтің мүсіні орналасқан. Мүсіннің төрт басы болған, олар ругиандық дәстүр бойынша сақалсыз және тазартылған. Мүсіннің оң қолында құнды металдан жасалған мүйіз ұстап тұрған, ол құдайдың жылдық үлкен мерекесінде болжау үшін қолданылған. 1168 жылы Аркона король Вальдемар I-нің Дания әскерлеріне берілді, ал епископ Абсалон Световид ғибадатханасын қиратуға жетекшілік етті.

Славян халықтық діні

XIX ғасырдың аяғындағы этнографиялық зерттеулер Украинада славян халықтық дінінде "мәжүси және христиандық элементтердің толық синтезі" болғанын көрсетті, бұл жүйе көбінесе "қос сенім" (орыс тілінде: dvoeverie, украин тілінде: dvovirya) деп аталады. Бернштамның сөзіне сәйкес, dvoeverie термині бүгінге дейін славян халықтық дінін анықтау үшін ғылыми еңбектерде қолданылады. Кейбір ғалымдар бұл діннің христиандықпен "нашар және ашық" жабылғанын, ал бастапқы сенімнің "таза" үлгілерін ашу үшін оны оңай "жабылып тастауға" болатынын айтады. Кеңес Одағының құлауынан кейін славян халықтық діні мен dvoeverie тақырыбында ғылыми пікірталастардың жаңа толқыны пайда болды. 1991 жылы Ресей православие шіркеуінің академигі және диаконы А.Е. Мусин "қос сенім проблемасы" туралы мақала жариялады. Бұл мақалада ол орыс православиесінің отандық сенімге бейімделгенін, кеңестік "жеңілмеген мәжүсилік" идеясын жалғастырғанын айтқан ғалымдарды және орыс православиесінің шынайы синкретикалық дін екенін мәлімдегендерді екі топқа бөлді. Бернштам dvoeverie-нің екіұшты түсініктерін сынға алып, славян дінін "көпдік" (mnogoverie) континуумы ретінде қарастыруды ұсынады, онда православиелік христиандық шенеуніктерінің жоғары қабаты халықтың әртүрлі топтары арасындағы әртүрлі "Ескі сенімдермен" ауысып тұрады. Иваництің пікірінше, XIX және XX ғасырлардағы славян халықтық дінінің басты мәселесі – өлім мен қайта тірілуді тойлайтын рәсімдермен байланысты құнарлылық болды. Славян дінін зерткен ғалымдардың кейбіреуі Род пен Рожаницаны тек ата-бабаларға табыну тұлғалары ретінде түсіндіріп, қателіктерге ұшырады. Алайда, ортағасырлық құжаттарда Род ежелгі египет құдайы Осириспен теңестіріледі, бұл табиғи ұрпақтылықтың кең ұғымын көрсетеді. Мат Сыра Земля ("Нымды Ана Жер") қасиеттілігіне сенім – қазіргі славян халықтық дінінде сақталған тағы бір ерекшелік. ХХ ғасырға дейін орыс шаруалары оған арналған түрлі рәсімдерді орындап, дін қызметкері болмаған жағдайда оған күнәларын айтатын. Иваниц Владимир аймағындағы қарттардың өлер алдында Жерден кешірім сұрап, рәсім жасағанын да хабарлайды. Кейбір ғалымдар орыстардың "Құдай анасы" – Теотокосқа деген ерекше құлшынысын осы әлі де күшті христиандық сенімге дейінгі үлкен ана құдайға деген құлшыныстың қалдығы деп санайды. Иваниц синтетикалық славян халықтық дінінің тұрақтылығын славяндардың, әсіресе Ресейдің басқа еуропалық елдермен салыстырғандағы ерекшелігімен байланыстырады. Ол "Ресей жағдайы ерекше" дейді, себебі Ресей – әсіресе ауылдық Ресейдің кеңдігі – Ренессанс, Реформация және Ағарту дәуірінің зияткерлік құлшыныстарын бастан өткермеді, бұл Еуропаның қалған бөлігіндегі халықтық руханилықты әлсіретті. Славян халықтық мерекелері мен салт-дәстүрлері ежелгі мәжүси күнтізбенің уақытын көрсетеді. Мысалы, Рождество кезеңінде от элементімен, шерулермен және рәсімдік драмамен, ата-бабаларға тамақ және сусын сыйлаумен сипатталатын Колиада рәсімдері өтеді. Көктемгі және жазғы рәсімдерде Ярило, Купала және Марзанна құдайларының бейнесі айналасында су мен отқа байланысты бейнелер жиі кездеседі. Маусымдық рухтардың алмасуы осы рухтардың бейнелері мен алдағы маусымды символдайтын элементтердің өзара әрекеттесуі арқылы тойланады, мысалы, бейнелерді өртеу, суға батыру немесе суға жіберу және "жанып тұрған сабан дөңгелектерін өзенге құю".

Қазіргі заманғы Родновери

ХХ ғасырдың басынан бері "славян діні" қайта жанданып, "Родновери" деп аталатын қозғалыста қайта құрылды, яғни сөзбе-сөз "славяндық имандылық". Бұл қозғалыс ежелгі славян халықтық дінінен қабылдайды, көбінесе оны индуизм сияқты басқа діндерден алынған философиялық негіздермен үйлестіреді. Кейбір Родновер топтары негізінен халықтық діндерге және жылдың тиісті уақытында құдайларға табынуға баса назар аударады, ал басқалары ғасырлар бойы сақталған құжаттар деп есептелетін жазбаларға негізделген діни қағидаларды дамытты, мысалы, Велес кітабы; Силенкоизмнің күшті ұлттық мифологиялық бейнелерін бейнелейтін жазбалар, сондай-ақ Ыңғлызмнің Славо-Арийлік Ведалары сияқты эзотерикалық жазбалар. Ежелгі орыс сәулетінің ерекшелігі күмбездердің пішінінде де көрінді, олардың ең танымал түрі – пияз күмбез. Ежелгі орыс сәулеттік ойлаудың ерекшелігі – биіктікке құштарлық. Бұл мұнара тәрізді шіркеулерді салуда ғана емес (сонымен қатар Византия мәдениетіне тән емес "көп күмбезділік" және пирамидалық композиция жоғары бағаланды), сондай-ақ діни ғимараттар үшін биік жерді таңдауда да көрінді. Көне орыс шіркеулеріндегі күмбездер көбінесе "кокошниктер" (ортасы сүйір шығыңқы жарты дөңгелек күмбездер) және "закомаралар" (қабырғаның сыртқы бөлігінің жарты дөңгелек шығыңқы ұшы) түрінде кездеседі. Ал христиан діні Ежелгі орыс жерлеу салтына әсер етті: мәйітті өртеу жерлеумен алмастырылды. Дегенмен, қарапайым халық арасында қайтыс болған адамның күлдерінің үстіне үйілген үшбұрышты қоршаулар туралы естелік сақталған. Кейіннен бұл әдет крест үстіне "голубец" деп аталатын жабын салуға айналды. Бұл стиль Ресей империясында кең танымалдылыққа ие болды, осылайша неоорыс сәулеті түрінде қайта жанданды.