XIV Луидің алғашқы сүйіктісі: Ла Валье герцогинясының өмірі

Кіріспе

Людовик XIV-нің сүйіктісі (1644–1710)
1922 жылғы фильм

Франсуаза Луиза де Ла Баум Ле Бланк, Ла Вальер және Важуар герцогинясы (6 тамыз 1644 – 7 маусым 1710) – француз ақсүйек әйел және 1661 жылдан 1667 жылға дейін Франция королі Людовик XIV-нің бірінші сүйіктісі. Әскери губернатордың қызы Ла Вальер 1661 жылы Англияның Генриетта, Орлеан герцогинясының құрметті қызы ретінде король сарайына келді. Көп ұзамай ол король Людовик XIV-нің сүйіктісіне айналды, ол оны өз құқығымен Ла-Вальер және Важуар герцогинясы етіп тағайындады. 1666 жылға қарай, Мадам де Монтеспанның істегісімен корольдің сүйіктісі орнынан ығыстырылды. Ла Вальердің корольмен қарым-қатынасы бір жылдан кейін аяқталды. Луиден туған бес баласының екеуі – Мари Энн мен Луи балалық шақтан аман қалды және заңды деп танылды. Сарайдағы қорлық Ла Вальердің денсаулығына зиян келтірді, ол біртіндеп дінге бет бұрды. 1671 жылы ол король сарайын тастап, Париждегі кармелиттер монастырына кіруге шешім қабылдады. Оған бұл рұқсат 1674 жылы ғана берілді, ал бір жылдан кейін мәңгілікке ант берді. Ла Вальер 36 жыл діни өмірден кейін 1710 жылы қайтыс болды.

Түп ата-бабалары мен ерте өмір (16441661)

Франсуаза Луиза де Ла Баум Ле Бланк де Ла Вальер, Ла Вальер қызы 1644 жылғы 6 тамызда Тур қаласындағы Хотль де ла Крузильде (сондай-ақ Хотль де ла Вальер деп те аталады) әскери шенеуніктің қызы ретінде дүниеге келді. Оның туған кезде әкесі Амбуаз бекінісінің губернаторы болған. Осы жылдары ол тәтелері, Урсулин монахтары Элизабет пен Шарлоттадан оқу, грамматика, музыкалық композиция және қоғамдық сөйлеуді үйренді. Арман Жан Ле Бутхильер де Рансе,

Патша сарайындағы өмір (16611671)

Алыстағы туысы Мадам де Шоизидің ықпалымен Мадмуазель де Ла Вальер, Людовик XIV-нің інісі Филипп I, Орлеан герцогының әйелі, Орлеанның жаңа герцогинясы Генриеттаның құрметті қызметшісі болып тағайындалды. Ол өзінің үйіне, Тюильри сарайына көшіп барды. Генриетта, "Мадам" атымен танымал, 1661 жылы Фонтенбло сарайына келді.

Людовик XIV-нің сүйіктісі (16611667)

Көп ұзамай король мен мадам арасында жақын қарым-қатынас пайда болды, бұл корольдің анасы, Аннаны алаңдатты. Қалғандарына күдік тудырмау үшін, олар корольдың басқа әйелдерге соққы беруі керек деп шешті, ол үшін мадам өзі үш жас әйелді таңдады, оның ішінде Ла Вальерді. Ол Фонтенблода екі ай ғана тұрды да, корольдің сүйіктісі болды. Оқиғаның бір нұсқасына сәйкес, ол монархтың сезімдері шынайы деп сеніп, жанжалдан аулақ болу үшін жасалған айла-шарғының бір бөлігі екенін білмеді. Ла Вальердің түрлі өнер мен спорттағы шеберлігінен басқа, оның әдептілігі мен шыншылдығы корольдің жүрегін жаулады: бір деректе ол онымен алғашқы кездесуде "Ах! Егер ол король болмағанда!" деген сөздерін айтқаннан кейін ғашық болды. Бұл Ла Вальердің алғашқы махаббаты болды. Ол дінге берілген, әдепті қыз еді, роман бойында флиртке бармады және жеке мүдделерді ойлаған жоқ. Ол ысырапшыл емес, байлыққа немесе атаққа қызығушылық танытпады. Антония Фрейзер оның Барбара Вильерс сияқты титул иесі емес, құпия сүйікті болғанын жазады. Николя Фуке бұл іске қызығушылық танытқандықтан ұятқа ұшырады: ол Луизаға пара бергенде, король Фуке оны өзінің сүйіктісі етуге тырысып жатыр деп қате ойлады. Бұл құпия іс көпшілікке тез тарап, дін қызметкерлерінің, соның ішінде атақты оратор, болашақ Мео епискобы Жак Бени Босуеттің және соттағы көптеген дінге берілген адамдардың ашуын туғызды. Сондай-ақ, ол мадамның ащы сарказмын да қоздырды. Жанжал мен анасымен қарым-қатынасты нашарлатудан қашыну үшін король Ла Вальерді Версальдің маңындағы орманға, Сен-Жермен-ан-Лейден алыс емес жерге көшірді. Бұл арада оның жаулары, Олимпия Манчини бастаған, Мария Терезияға бұл туралы хабарласып, оның құлдырауына қатысты сөз байласты. 1663 жылы алғашқы жүктілігі кезінде Ла Вальер мадамның қызметінен алынып, Король сарайында тұруға жіберілді, онда ол 1663 жылы 19 желтоқсанда ұлы Чарльзды (1663–1665) дүниеге әкелді. Ол дереу және жасырын түрде Сен-Леуге әкетіліп, бас министр Жан-Батист Колбердің екі қызметшісіне тапсырылды. Бойжеткеннің туған күні болған және баласын алмастыруды мүмкіндігінше құпия ұстауға тырысқан доктор Бушердің әрекетіне қарамастан, бұл оқиға Парижге тез тарады. 24 желтоқсандағы кешкі мешіттегі жұртшылықтың жеккөрінісі соншалық болды, Ла Вальер шіркеуден қашып кетті. 1664 жылы Людовик XIV өзінің сүйіктісі тұрған аңшылық үйде Les Plaisirs de l’Île enchantée ("Құранды аралдың ләззаты") деп аталатын бірнеше күндік қойылым мен кеш ұйымдастырды. Мереке кезінде Мольер Жан Батист Луллидің музыкалық аранжировкасымен "La Princesse d'Élide" (Элидтің ханшайымы) және "Тартуф" атты екі жаңа пьесасын ұсынды. Іс-шара ресми түрде королева Мария Терезия мен королева жесірге арналды, бірақ Ла Вальер ресми емес бағыштаушы болды, бұл сотта әңгімелерге себеп болды. Бұл жағдай оның Кариер-сюр-Сен иелігін алғаннан кейін ғана нашарлады және ол жерде патшалық ландшафт архитекторы Андре Ле Нотр жобалаған бақтармен бірге сарай салуды бастады. 1665 жылы корольдің Ла Вальермен болғаннан басқа екі ісі болды: ол уақытша Бонн де Понс д'Хеудикуртпен, оның отбасы оны тез арада соттың қасынан алып тастады, содан кейін Монако ханшайымы, туылған Екатерина Шарлотта де Грамонтпен. 1666 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Людовик XIV өзінің романтикасын ашық көрсетуге басталды, бұл Ла Вальерді көпшілік алдында қатты ренжітті. Патшайымның қайтыс болғаннан кейін бір апта ішінде Ла Вальер патшайымның қасында болуға мәжбүр болды. 1667 жылдың мамырында Фландрияға әскери жорыққа аттанғанға дейін король Ла Вальерден туған жалғыз баласын Мари Аннаны (1666–1739) заңды деп таныды. Олардың үш үлкен баласы, Карл (1663–1665), Филипп (1665–1666) және Людовик (1665–1666) осы уақытқа дейін қайтыс болған. Осылайша Мари-Анна Францияның заңды қызы ("Францияның заңды қызы") болды, де Бурбон тегін қолдана алды және Мадемуазель де Блуа атағын алды. Сол күні ол өзінің сүйіктісін - Ла-Вальер герцогинясы мен Вожуар герцогинясын тудырды. Патша жорыққа аттанғанда жүкті Ла Вальераға сарайда қалуға бұйырады. Патшаны ойлап, қызғанышпен, ол рұқсатсыз майданға барып, аяғына жығылып, жылап-сықтап жылады. Ашулы Луи оны бірден үйіне қайтаруға мәжбүр етті. Монтеспан ханым оны бірінші болып осы жанжалды жамандады. Патша Ла Вальерді Монтеспанмен Тюйлери сарайындағы пәтерде бірге тұруға мәжбүр етті. Соғыс саланындағы жанжалдан бес ай өткен соң, 2 қазанда 1667 жылы Ла Вальер бесінші және соңғы баласын тудырды. Патшаның жүрегін қайтарып алуға үміттенген Ла Вальер өзінің жаңа жағдайының барлық кемсітулерін қабылдады: Монтеспан оған дәретханада көмектесуді талап етті, ал патша екі бәсекелеске патшайымның күймесімен саяхаттауды бұйырды. Оның тактикасы сәтсіз аяқталды: король оған қайта оралмады, сондай-ақ басқа да істерін тоқтатқан жоқ. Сонымен қатар, 1669 жылдың наурыз айының соңында Монтеспан ханым корольдан туған алғашқы баласын дүниеге әкелді. Ла Вальер жаңа туған қыздың шақырушы анасы болды және оған өзінің құрметіне орай Луиза Франсуаза деп ат қойды. Бұрынғы махаббатымен және оның қазіргі сүйіктісімен бірге тұруға мәжбүр болғандықтан туған күшін жоғалтты: ол салмақтан төмендеді және дені нашарлап, шаршады. 1670 жылы, өміріне қауіп төнген, ұзақ аурудан кейін (кейбір деректерге сәйкес, түсік тастау салдарынан), ол дінге бет бұрып, "Құдайдың мейірімі туралы ойлар" ("Réflexions sur la miséricorde de Dieu") атты еңбегін жазды. Ол тағы екі жыл сарайда тұрды, басқаларды шабыттандыру үмітімен үлгілі өмір сүруге тырысты. Ол өзінің корольге деген құштарлығынан "өлмегенін, тіпті одан да жақсы көретін нәрседе одан да күшті сезінетінін" мойындады.

A close relationship soon formed between the king and Madame, which concerned the Queen dowager, Anne. To counter rumours, they allegedly decided that he should court other women as a front, for which Madame herself selected three young ladies, including La Vallière. She spent only two months in Fontainebleau before becoming the King's mistress. According to one version of the events, she did not know she was part of a ploy to avert scandal, believing the monarch's feelings to have been sincere. Apart from her skills in various arts and sports, it was La Vallière's innocence and sincerity that captured the King: one source states that he fell in love with her after, upon their first meeting, she exclaimed "Ah! if he was not the King ". This was Mademoiselle de La Vallière's first relationship. She was reportedly an innocent, religious girl who did not behave flirtatiously or act out of self interest during the romance. She was not extravagant, nor was she interested in wealth or titles. Antonia Fraser writes that she was a 'secret lover not a maîtresse en titre like Barbara Villiers'. Nicolas Fouquet's curiosity in the affair was one of the causes of his disgrace: when he bribed Louise, the king mistakenly thought that Fouquet was attempting to make her his lover. [clarification needed] The affair, although discreet, quickly became public, angering the clergy, including celebrated orator and future Bishop of Meaux, Jacques Bénigne Bossuet, as well as many religiously devoted people in the court. It also invoked the bitter sarcasm of Madame. Wishing to avoid scandal and a confrontation with his mother, the King moved La Vallière to a hunting lodge in the forest near Versailles, not far from Saint Germain en Laye. Meanwhile, her enemies, led by Olympia Mancini conspired for her downfall by informing Queen Maria Theresa of the affair. During her first pregnancy in 1663, La Vallière was removed from the service of Madame and sent to live in the Palais Royal, where, on 19 December 1663, she gave birth to a son, Charles (1663–1665). He was taken immediately and secretly to Saint Leu and entrusted to the care of two servants of Chief Minister Jean Baptiste Colbert. Despite the attempts of Dr Boucher, who was present at the birth and tried to make the transfer as secret as possible, the story quickly spread through Paris. The public scorn at the Midnight Mass on 24 December was so great that La Vallière escaped from the church. In 1664, Louis XIV hosted a multi day performance and party, called Les Plaisirs de l’Île enchantée ('The Pleasures of the Enchanted Island') in the hunting lodge where his mistress lived. During the festivities, Molière presented two new plays, La Princesse d'Élide (The Princess of Elid) Tartuffe, with musical arrangements by Jean Baptiste Lully. The event was officially dedicated to Queen Maria Theresa and Queen Dowager, but La Vallière was the unofficial dedicatee, leading to court gossip. [clarification needed] This only worsened when she received the domain of Carrières sur Seine, and started building a castle there, with gardens designed by André Le Nôtre, the royal landscape architect. In 1665, the king had two affairs besides the one with La Vallière: he was temporarily involved with Bonne de Pons d'Heudicourt whose family quickly removed her from the court, then with the Princess of Monaco, born Catherine Charlotte de Gramont. After the death of his mother in 1666, Louis XIV started to display his affair, which greatly displeased La Vallière publicly. Within a week of the dowager queen's death, La Vallière had to appear at mass next to the queen. In May 1667, before going on a military campaign to Flanders, the king legitimised his only living child with La Vallière, Marie Anne (1666–1739). Their three eldest children, Charles (1663–1665), Philippe (1665–1666), and Louis (1665–1666) had already died by this time. Marie Anne thus became a fille legitimée de France ('legitimised daughter of France'), could use the surname de Bourbon and received the title Mademoiselle de Blois. On the same day, he created his mistress Duchess of La Vallière and Duchess of Vaujours. When the King left for the campaign, the pregnant La Vallière was ordered to stay at the court. Worrying for the King and maybe jealous, she travelled to the battlefield without permission and threw herself at his feet, sobbing uncontrollably. Infuriated, Louis forced her to return home immediately. Madame de Montespan was the first to denounce her for the scandal. The King made La Vallière share an apartment with Montespan at the Tuileries Palace,

Five months after the battlefield scandal, on 2 October 1667, La Vallière gave birth to her fifth and last child, Louis, who would later be legitimised. Hoping to win back the King's heart, La Vallière accepted all the humiliations of her new situation: Montespan demanded that she assist her with her toilette, and the King would often command the two rivals to travel in the carriage of the Queen. Her tactic was unsuccessful: the King did not return to her, nor did he end his other affairs. Around the same time, at the end of March 1669, Madame de Montespan gave birth to her first child by the King. La Vallière served as the newborn daughter's godmother, and she was named Louise Françoise after her. The strain of being forced to live with her former lover and his current mistress took its toll on La Vallière: she lost weight and became increasingly pale and exhausted. In 1670, after a nearly fatal, long illness (which, according to some sources, was the result of a miscarriage), she turned to religion, writing her Réflexions sur la miséricorde de Dieu ('Reflections on the Mercy of God'). She remained at court for two more years, trying to lead an exemplary life in the hope of inspiring others. She admitted that she was not 'dead to her passions [for the King], while I feel them live more strongly than ever in what I love more than myself".

Кейінгі өмірі (16711710)

Иезуит уағыздаушысы Луи Бурдалуэдің кеңесімен, Боссуэ және Бернардин Гиго де Беллефонд, Беллефонд графы, Король үйінің басшысы, ол сарайды тастап, Париждің Сен-Жак фаубургіндегі кармелиттер монастырына кіруге шешім қабылдады, кейіннен Нотр-Дам-де-Шамп деп аталды. Кармелиттердің қатаң ережелеріне қарамастан, Ла Вальер жеңілдікпен ұсталатын орденге орналасу мүмкіндігін қабылдамады. Мадам де Монтеспан патшамен болған құпия байланысын жасыру үшін Ла Вальердің қайтып келуін қалады. Ол Луиге Ла Вальерден туған қызын Блуа герцогинясы ретінде ресми мойындауын өтінді. Ол өзінің сенімді серігі және балаларының тәрбиешісі мадам Скарроннан (болашақтағы мадам де Ментенон) Ла Вальерге кармелиттер монастырында бастан кешетін қиындықтарды, сондай-ақ оның шешімінен туындайтын сарайлық дау-жанжалды толыққанды баяндауын сұрады. Скаррон бір аяғы екіншісінен қысқа болғандықтан, оған денқоңсыр жүруге көмектесетін арнайы тігілген туфли киюге рұқсат берілмейтінін айтты. "Мен монастырда азап шеккенде, - деді Луиза, - мен мұнда бастан өткерген азапты еске түсіріп, барлық қайғыны жеңіл сезінемін".

Кармелиттік монах ретінде (1675-1710)

Оны бұл әрекеттен құтқаруға тырысқандардың бәрі сәтсіз болды, ал 1674 жылы Ла Вальерге ақыры монастырға кіруге рұқсат берілді. Ол кетіп бара жатқан күні патшайымның аяғына жығылып, кешірім сұрап: "Менің қылмыстарым көпке белгілі, өкінішім де көпке белгілі болуы керек" деді. Бір жылдан кейін, 3 маусымда 1675 жылы Ла Вальер Луиза де ла Мизерикорд ("Мейірімді Луиза") есімімен мәңгілікке уәде берді және патшайымның өзінен қара чадорды қабылдады, ол оны сүйіп, батасын берді. Ол болмаған кезде Орлеанның жаңа герцогинясы, Пфальц ханшайымы Елизавета Шарлотта "Лизелот", Пфальц ханым ретінде танымал болған, ұлы Луидің біліміне қамқорлық жасады. Ол 1683 жылы Фландриядағы эмиграцияда, он алты жасында, алғашқы әскери жорығында қаза тапты, себебі ол құпия жас аристократтар тобымен байланыста болған, олар "итальяндық жамандық" деп аталатын гомосексуализммен айналысқан. Оның әпкесі мен тәтесі оның өліміне қатты қайғырды, ал әкесі көз жасын төкпеді. Оның анасы, оның тууына себеп болған адалдық туралы айта келе: "Мен оның өлімінен гөрі дүниеге келгеніне көбірек қайғыруым керек" деді. Королева Мария Терезия, Орлеан герцогинясы, епископ Босуэ және Мари де Рабутен Шанталь, Севинье маркизасы, Луизаны рухани сергек болу және демалыс үшін монастырға баруға әдеттенген. Кейінірек Монтеспан ханым да одан ізгілік туралы кеңес сұрады. Луиза оны кешіріп, құдайлық рақымның құпиясы туралы кеңес берді. Луиза де ла Мизерикордья әпкесі 1710 жылдың 6 маусымында, алпыс бес жасында, діни өмірдің отыз алты жылынан кейін қайтыс болды және монастырының зиратына жерленді. Оның лауазымдары мен мүліктері оның жалғыз тірі баласы Мари Аннаға мұрагерлік етті, ол кезде Контидің жесір ханшайымы болған.

Сыртқы келбеті

Ол ешқашан айқын сұлу немесе табиғи дарынмен ерекшеленбесе де, Луизаның назар аударатын қасиеттері болды: ол сырлы, қарапайым мінезді, сары шашты және көк көзді еді. Оның бір аяғы екіншісінен қысқа болғандықтан ақсады, бірақ ол арнайы тігілген аяқ киім киіп, шебер және әдемі атқа мінуші және биші болды. Он жеті жасында оның "тегі мөлдір, шашы сары, көзі көк, әдемі күлкісі және бірден мейірімділік пен қарапайымдылықты көрсететін мінезі" болған деседі.