Кіріспе

1795 жылғы түзету федералды соттарда штаттарды сотқа тарту мүмкіндігін шектейді. Он бірінші түзету (XI түзету) – 1794 жылдың 4 наурызында Конгресс қабылдаған және 1795 жылдың 7 ақпанында штаттар бекіткен АҚШ Конституциясына енгізілген түзету. Он бірінші түзету жеке тұлғалардың өздері азамат емес штаттарға қарсы федералды сотта сот ісін қозғау мүмкіндігін шектейді. Он бірінші түзету Жоғарғы Соттың «Чишолм мен Грузия» (1793) ісі бойынша қабылдаған шешімін күштен шығару мақсатында қабылданды. Аталған істе Сот федералды сотта басқа штаттардың азаматтары тарапынан берілген талаптардан штаттардың егемендік иммунитетіне ие емес екенін анықтады. Он бірінші түзету федералды соттардың өздері азамат емес жеке тұлғалармен штатқа қарсы қозғалған істерді қарауға құқығы жоқ екенін белгілесе де, Жоғарғы Сот түзетуді жеке тұлғалар ұсынған штатқа қарсы барлық федералдық талаптарға қолданылатынын мәлімдеді. Жоғарғы Сот сондай-ақ Конгресс 14-ші түзетудің 5-тарауына сәйкес өкілеттіктерін пайдаланғанда штаттың егемендік иммунитетін жоя алатынын қабылдады. Соңғы кездегі басқа да істер («Торрес Техас мемлекеттік қауіпсіздік департаментіне қарсы», «Орталық Вирджиния қауымдастық колледжі Кацқа қарсы», «PennEast Pipeline Co. Нью-Джерсиге қарсы») Конгресс өзінің 1-баптағы өкілеттіктерін пайдаланған кезде штаттардың жалпы егемендік иммунитетіне қатысты қосымша ерекшеліктерді анықтады, олар «Конвенция жоспарындағы бас тартулар» деп те аталады. Жоғарғы Сот федералды соттар мемлекеттік қызметкерлердің федералды заңды бұзуына тыйым сала алатынын да мәлімдеді.

Өмірбаян

Он бірінші түзету – Құқықтар туралы билльден кейін қабылданған алғашқы Конституциялық түзету болды. Бұл түзету Жоғарғы Соттың «Чишолм қарсы Джорджия» ісі бойынша шешімінен кейін қабылданды. «Чишолм» ісінде Сот федералдық соттардың жеке тұлғалардың штаттарға қарсы қозғалған заң және әділеттік мәселелерін қарауға құқылы екендігін, ал штаттар федералдық сотта басқа штаттардың азаматтары тарапынан қозғалған сот процестерінен егемендік иммунитетіне ие емес екендігін анықтады. Осылайша, түзету Конституцияның ІІІ-бабының 2-тармағын нақтылады, ол сот жүйесіне «бір штат пен басқа штаттың азаматтары арасындағы» дауларды қарау құзыретін береді.

Әсері

Ратификацияланғаннан кейін шамамен үш жыл өткен соң, АҚШ Жоғарғы Сотының "Холлингсворт против Вирджиния" ісі бойынша шешімі Чишолм ісі бойынша қозғалған барлық арыздың конституциялық түзетулер қабылдануына байланысты тоқтатылуына себеп болды.

Егемендік иммунитеті

Заңға енгізілген түзетуде мемлекеттің өз азаматтарына қарсы азаматтарының қозғаған істері туралы ештеңе айтылмаған. Алайда, "Ханс Луизианаға қарсы" ісінде Жоғарғы Сот бұл түзету егемендік иммунитеттің кең қағидасын көрсетеді деп шешті. Кейінірек судья Энтони Кеннеди "Алден мен Мэн" ісінде былай деді: Дегенмен, судья Дэвид Саутер "Алден" ісіндегі төрт судьяның қарсы пікірін жазып, мемлекеттер Конституцияны бекіткен кезде егемендік иммунитетінен бас тарғанын айтты. Ол түзету мәтінін федералды соттардың юрисдикциясын ғана шектейтін егемендік иммунитетінің тар түрі ретінде түсіндірді. Оның қорытындысы бойынша, он бірінші түзету де, жалпы Конституция да мемлекеттерді жеке тұлғалардың талаптарынан қорғамайды.

Федералды заңға қолдану

Он бірінші түзету штаттарға ақшалай өтемақы немесе олардың келісімінсіз теңдік қамтамасыз етуден иммунитет бергенімен, "Ex parte Young" ісінде Жоғарғы Сот федералдық соттардың штат қызметкерлерін федералдық заңды бұзудан тоқтатуға құқылы екенін қабылдады. "Fitzpatrick v. Bitzer" ісіндегі Соттың шешімі Конгреске Төртінші түзетудің 5-тарауы бойынша сотқа шағымданудан штаттардың иммунитетін жоюға мүмкіндік береді; бұл "Central Virginia Community College v. Katz" ісінде Конституцияның 1-бабының 8-тарауының 4-тармағына сүйене отырып, банкроттық істерін де қамту үшін кеңейтілді. "Lapides v. Board of Regents of University System of Georgia" ісінде Жоғарғы Сот штат федералдық соттың қарауына істі жіберген жағдайда, жіберілген істе он бірінші түзетуден бас тартатынын қабылдады.

Аумақтық қолдану

Түзетудің конституциялық құқықтардың толыққанды қолданылмауымен АҚШ-тың инкорпорацияланбаған аумақтарына қатысты қолданылуы, оның ратификацияланғаннан кейінге жуық екі ғасыр бойы белгісіз күйде қалды. 1983 жылы АҚШ-тың Бірінші апелляциялық соты Пуэрто-Риконың Он бірінші түзету бойынша иммунитетке ие екенін анықтады. Дегенмен, кейіннен басқа федералдық соттардың шешімдері Америка Самоасы, Гуам, Солтүстік Мариан аралдары және Виргин аралдары сияқты басқа инкорпорацияланбаған аумақтардың Он бірінші түзету бойынша иммунитетке ие емес екенін көрсетті.

Шарттар мен сыртқы қатынастар

Халықаралық құқық ғалымы Томас Х. Ли шетелдік мемлекеттердің Он бірінші түзетудің тыйым салуына кірмеуі тиіс екенін дәлелдейді, яғни шетелдік үкіметтерге штат үкіметтерін сотқа шақыруға рұқсат етілуі керек. Алайда, «Монако княздығы Миссисипиге қарсы» ісінде Жоғарғы Сот бұл түзету штаттарды шетелдік ұйымдардың талаптарынан да қорғайтынын мәлімдеді, бұл Ли қалыптасқан сот тәжірибесінен кету деп санайды. Ли сондай-ақ, Он бірінші түзету халықаралық құқықтың егемендік теңдігі принципін бейнелейді дейді, онда шетелдік мемлекеттер АҚШ штаттарымен бірдей құқықтық мәртебеге ие болып, сотқа шағымдану құқығына ие.