Кіріспе

Гарольд Пинтердің пьесасы "Соқыр күзетші" - Гарольд Пинтердің 1957 жылы жазған бір актілік пьесасы.

Сюжет

Бен мен Гас атты екі жалдамал кісікер жертөледегі бөлмеде тапсырма күтіп отыр. Ойын басталғанда, команданың ересек мүшесі Бен газет оқып жатыр, ал кіші мүшесі Гас аяқ киімін байлап жатыр. Гас жұмысына дайындалып, шай жасауға тырысып, Бенге көптеген сұрақтар қояды. Олар "суды қайнату" және "чайнық қою" сөздерінің мағынасы туралы пікір таластырады. Бен көбінесе газетін оқып отырады, кейде Гасқа оның бір бөлігін оқып береді. Беннің ызасы күшейеді, ал Гастың сұрақтары көбейеді, кейде тіпті түсініксіз болып кетеді. Бөлменің арт жағында тамақ жеткізіп беретін лифт бар. Бұл жағдай екі кейіпкерге де қызық болады, себебі жертөле мейрамхананың ас үйі ретінде жабдықталмаған. Бір кезде Гас әкелген шағын тағамды жоғары жіберіп алады. Бен лифт арқылы "дауыс құбырынан" жоғарыдағыларға тамақ жоқ екенін түсіндіруге мәжбүр болады. Гас ванна бөлмесіне су ішуге кетеді, ал лифттен дауыс құбырының сырылы естіледі (екінші жағындағы адаммен байланыс құруға тырысып жатқанының белгісі). Бен мұқият тыңдайды – оның жауаптарынан олардың құрбаны келгенін және бөлмеге келе жатқанын білеміз. Бен әлі бөлмеден шықпаған Гасты шақырады. Күтілетін мақсат кіретін есік ашылады, Бен дереу қаруын соғып, есікке бұрылады, ал Гас сырт киімін, жилетін, галстугын және қаруынсыз кіреді. Екеуі бір-біріне ұзақ үнсіз қарасып тұрады, содан кейін перде түседі.

Атау

Тақырыптағы "ақымақ келіншек" – қарулы адамдарға тапсырыстарды жеткізетін тамақ лифті және қызмет көрсету люгін білдіреді. Бұл сондай-ақ өзінің құрбан болатынын түсінбей күтіп отырған Гасқа, немесе жоғары билікке бағынуы салдарынан серігін жоюға мәжбүр болған Бенге де қатысты болуы мүмкін.

Орнату

Терезесіз жертөле Пинтердің декорацияларына тән. "Пинтердің бөлмелері – ауасы тұншыққан, нақты белгілері жоқ текшелер, олардың атмосферасы үнемі тозарып, шиеленісе береді. Перде ашылғанда бұл бөлмелер шынайы көрінеді, яғни көз көргеннен артық емес. Бірақ әр пьесаның соңында олар тым жабық контейнерге, дерлік қабірге айналады".

Стиль

Пинтердің "Дум сервитер" атты шығармасында "музыкалық залдың әзілдесулері мен қалалық триллердің" үйлесімі бар. Пинтердің айтуынша, "[кейіпкерлер] туралы менің өмірбаяндық мәліметтерінің жетіспеуі мен олардың айтқандарының күңкілдігі арасында зерттеуге ғана емес, зерттеуге міндетті болатын бір аумақ жатыр". Тағы бір түсіндіру бойынша, бұл пьеса – жоғары билік арқылы жеке адамның жойылғанын көрсететін саяси драма. "Гарольд Пинтердің [алғашқы] төрт пьесасының әрқайсысы дерлік жеке тұлғаның құрылуымен аяқталады. Ол адамгершіліктен айырудың ащы драмалары арқылы "адамгершіліктің маңыздылығын" көрсетеді. Дін мен қоғам, дәстүрлі түрде адамның моралін құрастырған, Пинтердің пьесаларында жеке адамды жоятын зұлым күштер болып табылады". Бен газеттен таңдаған оқиғалардың да мақсаты осындай. Ол көшені кесіп өткелі жатқан қарт адамды сипаттайды, ол жүк көлігінің астына тығылып, оны қағып өтеді (бірақ адамның өлгені немесе өлмегені белгісіз). Бен "Не деген ақымақ!" деген жауапты күтеді, бірақ Гас: "Оған мұндай іс жасауға кім кеңес берді?" дейді, бұл жауапкершілікті ауыстырып, қарт адамның өкінішті құрбан болғанын көрсетеді. "Бен мен Гас арасындағы ажырасу пьесаның алғашқы әзілінде-ақ көрінеді. Пьесаның соңына қарай Пинтер бізді әзілдің мазмұнының мағынасыз екенін көруге үйретті: маңыздысы – құрылым, және ол ашатын одақтар мен қайшылықтар". Джейми Гловер: "Дум сервитер – Пинтердің өзі, мағына іздеу, әділетсіздікке қарсы тұру және жекелігімізді нығайту құштарлығын сезінген жазушының мәні".

Франкфурт қаласы

Әлемдік премьерасы 1959 жылдың ақпанында Франкфурт қаласында "Der Stumme Diener" спектаклінде өтті, онда Рудольф Х. Криг Бен рөлін, ал Вернер Берндт Гас рөлін сомдады.

Малибу

1979 жылы Малибу орта мектебінде Эмилио Эстевес жас досы және сыныптасы Джефф Лукаспен бір актілік қойылымды сахналады. Джефф Лукас Бен рөлін, ал Эмилио Эстевес Гас рөлін ойнады.

Лондон

Лондондағы алғашқы қойылым 1960 жылдың қаңтарында Джеймс Руз Эванс режиссерлік еткен Хэмпстед Театр Клубында, Пинтердің "The Room" атты тұңғыш пьесасымен бірге қос қойылым ретінде өтті, онда Бен рөлін Николас Селби, ал Гас рөлін Джордж Тови сомдады. 1960 жылдың наурыз айында қойылым Корольдік Театрға көшірілді. 1989 жылы Театр Корольдік Хеймаркетте Боб Карлтон режиссерлік еткен қайта қойылымда Бен рөлін Питер Хоуит, ал Гас рөлін Тим Хили ойнады. 2007 жылы Трафалгар студиясында Гарри Бертон режиссерлік еткен қайта қойылымда Бен рөлін Джейсон Исаакс, ал Гас рөлін Ли Эванс сомдады. 2013 жылы "Жазу бөлмесінде" Джейми Гловер режиссерлік еткен қайта қойылымда Бен рөлін Клайв Вуд, ал Гас рөлін Джо Армстронг ойнады. 2019 жылы пьеса Харольд Пинтер театрындағы Пинтердің бір актілік пьесаларының маусымының бір бөлігі болды, режиссері Джейми Ллойд, Бен рөлінде Дэни Дайер, ал Гас рөлінде Мартин Фримен ойнады. 2020 жылы Хэмпстед театрында Элис Гамильтон режиссерлік еткен 60 жылдық мерекелік қайта қойылымда Бен рөлін Алек Ньюман, ал Гас рөлін Шейн Заза сомдады, бұл қойылым COVID-19 қауіпсіз жағдайда, көрермендер бетперде киіп, әлеуметтік арақашықтықты сақтап, ұзақ уақыт бойы көрсетілді.

Оксфорд

2004 жылы Оксфорд Playhouse театры Гарольд Пинтердің «Соқыр официант және басқа туындылар» пьесасын, Дуглас Ходж режиссерлік етіп, Бен рөлінде Джейсон Уоткинс және Гас рөлінде Тоби Джонс қатысқан қойылымды ұсынды.

Ливерпуль

2012 жылы жас Марк Паллистер түпкілікті актер құрамының мүшесі, қазір танымал Ли Эванстың гастрольдік кестесіне байланысты қолжетімсіз болғандықтан, Гас рөлін ойнады. Марк актерлік жолдағы басқа да рөлдерді орындады, бірақ қазір актерлік мансабын жалғастырып жатыр ма, жоқ па, белгісіз.

Теледидар фильмдері мен радио

1959 жылы BBC телеарнасы бұл пьесаны телекөрермендер үшін "тынышсыз" деп санап, қабылдамады. 1987 жылы Роберт Альтман Джон Траволта мен Том Конти қатысқан "Дүмбілдеуші лифт" пьесасының телефильмін Канадада түсірді, ол алғаш рет 1987 жылдың 12 мамырында АҚШ-та WABC телеарнасында Альтманның "Подвалдар" атты екі бөлімдік сериясының бөлігі ретінде көрсетілді. Серияның бірінші бөлімі – Пинтердің алғашқы пьесасы "Бөлме".

Фильм

In Bruges (2008) - Мартин Макдонагтың режиссерлік және сценарийлік жұмысы, екі жалдамал кісі өлтірушінің соңғы тапсырмасы кезінде жас баланың қазасына себеп болғаннан кейін мафия басшысынан нұсқау күтіп отырған қара комедиялық қылмыс триллері. Олардың екеуі де неліктен Брюггеге жіберілгенін түсінбейді, себебі оларды Ұлыбританияда жасыру оңай болған еді. Кен, басшымен жақын қарым-қатынаста болған үлкені, олардың полициядан жасыру үшін ғана емес, сонымен қатар тағы бір адамды өлтіру үшін де келген болуы мүмкін деп болжайды. Кен сабырлы, олардың бұйрықтарын күтіп, Брюггедегі көрікті жерлерді тамашалауға мүмкіндік алады, ал кішісі, Рей, эмоционалды тұрақсыздыққа ұшырайды, жас баланы атқандығы үшін көңілсіздік пен ауыр кінә сезімі арасында тербеледі. Екі ер адам бұйрық күтіп отырғанда, олар пікір келіспейді және біреуі олардың жағдайларына ашуланып шағымданады. Соңында басшы қоңырау шалып, Кеннен Рейді бөлмеден шығаруды сұрайды, содан кейін Брюггеге жасаған сапардың Рейге қоштасу сыйлығы болғанын, ал енді ол жас баланың өлімі үшін жаза ретінде оны өлтіруі керек екенін хабарлайды.