Кіріспе
Нейрокраниумның сүйегі. Оқшаған сүйек (/ɒ//k/'/s//ɪ//p//ᵻ//t//əl/) – бас сүйектің тері сүйегі және оқшаған аймақтың (бас сүйегінің артқы және төменгі бөлігі) негізгі сүйегі. Ол трапеция пішіндес және шалшық тәрізді иіліп келген. Оқшаған сүйек мидың оқшаған бөлікшелерін жабады. Бас сүйегінің түбінде, оқшаған сүйекте, үлкен сопақша тесік – үлкен тесік (foramen magnum) орналасқан, ол жұлынның өтуіне мүмкіндік береді. Басқа бас сүйектері сияқты, ол жалпақ сүйек ретінде жіктеледі. Көптеген байланыстары мен ерекшеліктеріне байланысты, оқшаған сүйек жеке бөліктер бойынша сипатталады. Оның алдыңғы жағынан артқы жағына қарай базилярлық бөлігі, сондай-ақ базиоципиталь, үлкен тесіктің екі жағындағы бөліктері, сондай-ақ экзоципитальдер, ал артқы жағы қабыршақ бөлік деп аталады. Базилярлық бөлік – үлкен тесіктің алдында орналасқан, жұтқыншаққа қарай бағытталған, қалың, төртбұрышты бөлік. Қабыршақ бөлік – үлкен тесіктің артындағы иілген, кеңейтілген пластина және ол оқшаған сүйектің ең үлкен бөлігі болып табылады. Оның параксиалды мезодермадан эмбрионалды дамуы (басқа көптеген бас-бет сүйектерінің пайда болатын жүйкелік гребенінен өзгеше) нәтижесінде, «оқшаған сүйекті тұтастай алғанда миды қолдау үшін үлкейтілген алып омыртқа ретінде қарастыруға болады» деген гипотеза бар.
The occipital bone (,/ɒ//k/'/s//ɪ//p//ᵻ//t//əl/) is a cranial dermal bone and the main bone of the occiput (back and lower part of the skull). It is trapezoidal in shape and curved on itself like a shallow dish. The occipital bone overlies the occipital lobes of the cerebrum. At the base of the skull in the occipital bone, there is a large oval opening called the foramen magnum, which allows the passage of the spinal cord. Like the other cranial bones, it is classed as a flat bone. Due to its many attachments and features, the occipital bone is described in terms of separate parts. From its front to the back is the basilar part, also called the basioccipital, at the sides of the foramen magnum are the lateral parts, also called the exoccipitals, and the back is named as the squamous part. The basilar part is a thick, somewhat quadrilateral piece in front of the foramen magnum and directed towards the pharynx. The squamous part is the curved, expanded plate behind the foramen magnum and is the largest part of the occipital bone. Due to its embryonic derivation from paraxial mesoderm (as opposed to neural crest, from which many other craniofacial bones are derived), it has been posited that "the occipital bone as a whole could be considered as a giant vertebra enlarged to support the brain."
Құрылымы
Шекіршік сүйегі, басқа жеті бас сүйегі сияқты, сыртқы және ішкі қабаттары (оларды пластиналар немесе үстелдер деп те атайды) бар. Олардың арасында кенелі сүйек тіні орналасқан, бас сүйектерінде ол диплоэ деп аталады. Сүйек қырлар, өсінділер, кондильдер және базальді бөлігінің алдыңғы бөлігінде ерекше қалың болады; төменгі мишаша ойысында жұқа, жартылай мөлдір және диплоэсіз болады.
Сыртқы бет
Омыртқаның (ең үлкен бөлігі) қабыршақты бөлігінің сыртқы бетінің ортасына жақын жерде шығыңқылық – сыртқы омыртқа шығыңқылығы орналасқан. Оның ең биік нүктесі – иньон деп аталады. Інионнан бастап, қабыршақты бөлігінің орта сызығы бойымен, тесікке (foramen magnum) дейін сыртқы омыртқа қыры (сонымен қатар медиалдық нукальдық сызық деп те аталады) жүреді, бұл қыр нукальдық байламға бекітілуге мүмкіндік береді. Омыртқа сүйегінің сыртынан үш қисық сызық және бір сызық (медиалдық сызық) тесікке (foramen magnum) қарай созылады. Бұл сызықтар нукальдық сызықтар деп аталады және олар түрлі байламдар мен бұлшықеттерді бекітеді. Олар – ең жоғары, жоғарғы және төменгі нукальдық сызықтар деп аталады. Төменгі нукальдық сызық медиалдық нукальдық сызықтың орта тұсында өтеді. Ең жоғары нукальдық сызығынан жоғары орналасқан аймақ – омыртқа жазықтығы, ал осы сызықтан төмен орналасқан аймақ – нукальдық жазықтық деп аталады.
Ішкі бет
Бақ сүйегінің ішкі беті артқы бас сүйегінің негізін құрайды. Foramen magnum – ортасында орналасқан үлкен тесік, ал оның алдында бауыр сүйегінің тегіс бөлігі жоғары қарай созылады. Ортаңғы ішкі омыртқалық қыртысы оның артында ішкі омыртқалық шығыңқылыққа дейін өтеді және мидың жапырақшасына бекіну нүктесі болып табылады. Омыртқа сүйегінің бүйірлік және негізінің арасындағы тұйықтағы бұрыштарда гипоглоссальдық каналдар орналасқан. Одан әрі, омыртқа және уақытша сүйектің тас сүйек бөлігінің әр қиылысында жамбас тесігі жатыр. Омыртқа сүйегінің ішкі беті төрт ойыс немесе қақпақтарды құрайтын, терең емес қырлар түріндегі бөлу сызықтарымен белгіленген. Бұл сызықтар крест тәрізді (крест пішіндес) есіммен аталады. Сызықтардың қиылысқан ортасында ішкі омыртқалық шығыңқылық деп аталатын көтеріңкі бөлік пайда болады. Бұл шығыңқылықтың екі жағынан көлденең синустарға арналған ойыстар өтеді. Foramen magnum-да екі орталық бас сүйегінің анықтамалық нүктелері бар. Базион – бұл тесіктің ең алдыңғы нүктесі, ал опстион – оған қарама-қарсы артқы бөлігіндегі нүкте. Базион тісшемен (dens) бірқатар орналасқан.
Үлкен бұрыш
Foramen magnum (үлкен тесік) – алдыңғы-артқы бағытта ең ұзын, үлкен сопақ тәрізді тесік; ол артқы жағынан алдыңғы жағынан кеңірек, ал алдыңғы жағында бас сүйек қырымен шектеседі. Кливус – тегіс сүйекті бөлік, ол тесіктің алдыңғы бетінен жоғары қарай өтеді, ал медиандық ішкі бас сүйек қыры оның артынан өтеді. Тесіктен ұзын ми, оның қабықшалары, қосымша жүйкелер, омыртқа артериялары, алдыңғы және артқы омыртқа артериялары, текториялық мембрана және қанат тәрізді байламдар өтеді.
Бұрыштар
Жатыр сүйектің жоғарғы бұрышы, жатыр сүйектерінің жатыр бұрыштарымен бунақтайды және ұрықтың бас сүйегінде артқы тік қуысқа (posterior fontanelle) сәйкес келеді. Бүйір бұрыштары көлденең қуыстардың ойығының шеттерінде орналасқан: әрқайсысы, жатыр сүйектің мастоидтық бұрышы мен жалпақ сүйектің мастоидтық бөлігі арасындағы кеңістікке орналасады. Төменгі бұрышы, қанатты сүйектің (sphenoid) денесімен біріккен.
Шекаралары
Жоғарғы шекаралары жоғарғы бұрыштан бүйір бұрыштарына дейін созылады: олар маңдай сүйегінің артқы шекараларымен байланысу үшін терең тістелген, және осы қосылу арқылы ламбдоидтік тігіс қалыптасады. Төменгі шекаралары бүйір бұрыштардан төменгі бұрышқа дейін созылады; олардың жоғарғы жартысы сәйкес уақ сүйектің мастоидты бөлігімен, ал төменгі жартысы сол сүйектің тасбас бөлігімен байланысады. Төменгі шекараның бұл екі бөлігін жақ сүйегі процесі бөліп тұрады, оның алдыңғы бетіндегі ойығы жақ ойығының артқы бөлігін құрайды.
Тігістер
Ламбдоидты тігіс төбе сүйегін шағыл сүйектермен жалғастырады. Оқиық-мастоидты тігіс төбе сүйегі мен уақ сүйектің мастоидты бөлігін біріктіреді. Сфенобазилярлық тігіс төбе сүйегінің базальді бөлігін және көпіршік сүйектің артқы бөлігін біріктіреді. Петрус-базальді тігіс төбе сүйегінің базальді бөлігінің бүйір шетін уақ сүйектің петрус бөлігіне жалғастырады.
The petrous basilar suture joins the side edge of the basilar part of the occipital bone to the petrous part of the temporal bone .
Даму
Оқципитал жазықтығы [сурет. 3] оқципитал сүйектің қабыршақты бөлігінде мембранада дамиды, және ол интерпариетал сүйекті құраған кезде өмір бойы бөлек қалуы мүмкін; сүйектің қалған бөлігі шеміршекте дамиды. Оқципитал жазықтығының ядроларының саны әдетте төрт деп беріледі, екеуі екінші айдың шамасында орта сызыққа жақын пайда болады, ал екеуі ұрықтың үшінші айында орта сызықтан сәл қашықтықта пайда болады. Оқципитал сүйектің қабыршақты бөлігінің нухаль жазықтығы екі орталықтан сүйектеледі, олар ұрықтың жетінші аптасында пайда болады және жақын арада бірігіп, бір тұтас бөлік құрайды. Қабыршақты бөліктің жоғарғы және төменгі бөліктерінің бірігуі ұрықтың үшінші айында жүзеге асады. Бесінші айда үлкен тесіктің артқы жиегінде кейбір орталықтар (Керкринг) пайда болуы мүмкін; бұл жеке сүйектерді (кейде жұп) құрайды, олар туылмас бұрын қабыршақты бөліктің қалған бөлігімен бірігеді. Латеральді бөліктерінің әрқайсысы ұрықтың сегізінші аптасында бір орталықтан сүйектеле бастайды. Базилярлық бөлік екі орталықтан сүйектеледі, біреуі екіншісінің алдында орналасқан; олар ұрықтың алтыншы аптасында пайда болады және тез бірігеді. Оқципитал жазықтығы екі орталықтан, ал базилярлық бөлік бір орталықтан сүйектелген деп айтылады. Шамамен төртінші жылы қабыршақты бөлік және екі латеральді бөлік бірігіп, ал шамамен алтыншы жылы сүйек бір тұтас бөліктен тұрады. 18-25 жас аралығында оқципитал және сфеноид сүйектері бірігіп, бір сүйек құрайды.
Клиникалық маңызы
Бақсықтың жарақаттануы бас сүйегінің негізінің сынуына алып келуі мүмкін, бұл бас сүйегінің негізінің сынуы деп аталады. Рентген суретінде көрінетін базион-денс сызығы – базион мен денс ең жоғарғы нүктесі арасындағы қашықтық, бұл сызық диссоциациялық жарақаттарды анықтауда қолданылады. Генетикалық аурулар Эдвардс синдромы және Беквит-Вайдеманн синдромы сияқты жағдайларда бақсықтың ісінуіне себеп болуы мүмкін. Босану кезінде ұрықтың бақсығының орналасуын анықтау маңызды.
Этимология
Оксипитал сөзі латын тіліндегі occiput ("бас сүйегінің артқы бөлігі") сөзінен шыққан, ол ob ("қарсы, артында") + caput ("бас") сөздерінен құралған. Бас сүйегінің алдыңғы бөлігінен (sinciput) ерекшеленеді.
Басқа жануарлар
Көптеген жануарларда бұл бөліктер өмір бойы бөлек күйінде қалады; мысалы, иттің жағдайында төрт бөлікке бөлінеді: қабыршақты бөлік (соверхуловой); бүйірлік бөліктер – сол және оң бөліктер (экзохуловой); базальдық бөлік (базиуловой). Омыртқа сүйегі – эндокраниумның бір бөлігі, ол бас сүйегінің ең төменгі бөлігін құрайды. Хондрихт және Агнаталарда омыртқа сүйегі жеке элемент ретінде қалыптаспайды, бірақ өмір бойы хондрокраниумның құрамында қалады. Көптеген жоғары омыртқалы жануарларда үлкен тесік төрт сүйектен тұратын сақинамен қоршалған. Базиоципитал тесіктің алдында орналасқан, екі экзоципитал кондилі екі жағында, ал ірірек супероципитал арт жағында орналасып, бас сүйегінің артқы бөлігінің кем дегенде бір бөлігін құрайды. Көптеген сүйекті балықтар мен қосмекенділерде супероципитал ешқашан сүйектелмейді және өмір бойы шеміршек күйінде қалады. Бастапқы нысандарда базиоципитал және экзоципиталь омыртқаның денесі мен нейроаркасына ұқсас келіп, эмбрионда осыған ұқсас қалыптасады. Бұл сүйектер бірігіп, бірінші омыртқаның буыны үшін дөңгелек қуыс кондильді құрайды. Дегенмен, сүтқоректілерде кондиль екіге бөлінеді, мұндай құрылым тек кейбір қосмекенділерде ғана кездеседі. Көптеген сүтқоректілерде сондай-ақ, үлкен тесіктің айналасындағы төрт жеке элементтен, сонымен қатар басқа омыртқалы жануарларда бас сүйегінің артқы бөлігін құрайтын жұп постпариеталь сүйектерінен тұратын біртұтас омыртқа сүйегі болады.