Кіріспе

Бір қоғамдастықтың барлық немесе көпшілігі үшін ортақ және пайдалы нәрсе. Философия, экономика және саясатта жалпы игілік (сондай-ақ, жалпыға ортақ мүлік, жалпы әл-ауқат немесе қоғамдық пайда) – белгілі бір қоғамдастықтың барлық немесе көпшілігі үшін ортақ және пайдалы нәрсе, немесе балама ретінде, азаматтық, ұжымдық іс-қимыл және саясат және мемлекеттік қызмет саласындағы белсенді қатысу арқылы қол жеткізілетін нәрсе. Жалпы игілік туралы түсінік философиялық доктриналар арасында айқын ерекшеленеді. Жалпы игілік туралы алғашқы ұғымдарды ежелгі грек философтары, оның ішінде Аристотель және Платон қалыптастырған. Аристотельдің философиясына негізделген жалпы игілік туралы түсінік бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, бір заманауи ғалым оны «қоғамға тән және тек оған қол жетімді, бірақ оның мүшелері жеке-жеке бөлісетін игілік» деп атады. Жалпы игілік ұғымы саяси теоретиктердің, моральдық философтардың және қоғамдық экономистердің, соның ішінде Томас Аквин, Никколо Макиавелли, Джон Локк, Жан Жак Руссо, Джеймс Мэдисон, Адам Смит, Карл Маркс, Джон Стюарт Милль, Джон Мейнард Кейнс, Джон Роулз және тағы да көптеген ойшылдардың еңбектері арқылы дамыды. Қазіргі экономикалық теорияда жалпы игілік – бәсекелестікке түсетін, бірақ жоққа шығарылмайтын кез келген игілік, ал жалпы игілік, керісінше, әл-ауқат экономикасының саласында туындайды және әлеуметтік әл-ауқат функциясының нәтижесін көрсетеді. Мұндай әлеуметтік әл-ауқат функциясы, өз кезегінде, жақсылықтың моральдық теориясына (мысалы, утилитаризм) негізделген болады. Әлеуметтік таңдау теориясы қоғамдық шешім қабылдау ережелерін зерттеу арқылы қоғамда жалпы игілік жүзеге асырылуы немесе жүзеге аспауы мүмкін процестерді түсінуге бағытталған. Қоғамдық таңдау теориясы саяси ғылымды зерттеу үшін микроэкономикалық әдістемені қолданады, бұл жеке мүдделердің саяси іс-қимылдар мен нәтижелерге қалай әсер ететінін түсіндіруге мүмкіндік береді.

Анықтама

Жалпыға ортақ игілік термині көптеген түрлі жолдармен қолданылған және бір анықтамаға сыймайды. Философиялық тұжырымдамалардың көпшілігі жалпы игілік туралы екі бағытқа бөлінеді: мазмұндық және процедуралық. Мазмұндық тұжырымдамалар бойынша, жалпы игілік – белгілі бір қоғамның барлық немесе көптеген мүшелері үшін ортақ және пайдалы нәрсе. Нақты мазмұндық тұжырымдамалар, қандай факторлар мен құндылықтар пайдалы және ортақ екенін нақтылай түседі. Процедуралық тұжырымдамалар бойынша, жалпы игілік – ортақ ниетті қалыптастыруға ұжымдық қатысу арқылы қол жеткізілген нәтиже болып табылады. Бұл басқалардың қадір-қасиеті мен құқықтарына құрмет көрсетумен байланысты.

Тарихи шолу

Бір атаумен немесе басқасымен, жалпы игілік саяси философия тарихында қайта-қайта соққы беретін тақырып болды. Бір замандас ғалымның байқауынша, Аристотель «жалпы мүдде» (грекше: to koinei sympheron) идеясын «дұрыс» конституциялардың, жалпы мүддеге қызмет ететіндердің, және «бұрыс» конституциялардың, билеушілердің мүддесіне қызмет ететіндердің арасындағы айырмашылықты негіздеу үшін пайдаланған; Әйет Томас Аквинский «жалпы игілік» (лат. bonum commune) заң мен үкіметтің мақсаты деп санады; Джон Локк «халықтың тыныштығы, қауіпсіздігі және қоғамдық игілігі» саяси қоғамның мақсаты екенін жариялады және «халықтың әл-ауқаты жоғарғы заң болады» деп дәлелдеді; Дэвид Хьюм «әлеуметтік келісімдер» қабылданғанын және оларға моральдық қолдау көрсетілгенін, себебі олар «қоғамдық» немесе «жалпы» мүддеге қызмет етеді деп мәлімдеді; Джеймс Мэдисон «жалпы», «ортақ» немесе «жалпылама» игіліктің әділеттілікпен тығыз байланысты екенін және әділеттілік үкіметтің және азаматтық қоғамның мақсаты екенін жариялады; ал Жан-Жак Руссо «жалпы игілік» (французша: le bien commun) қоғамның жалпы еркінің мақсаты және үкіметтің ұмтылатын ең жоғары мақсаты екенін түсіндірді. Осы ойшылдар жалпы игіліктің неден тұратыны және мемлекет оны ілгерілету үшін не істеуі керек деген тұрғысынан айтарлықтай ерекшеленсе де, олар жалпы игіліктің үкіметтің мақсаты екеніне, ол барлық азаматтардың игілігі екеніне және ешқандай үкімет «арнайы мүдделердің бұрыс қызметшісіне» айналмауы керек екеніне келісті. «Республикада» Платонның кейіпкері Сократ саясат пен қоғамда белгілі бір ортақ мақсат бар екенін және бұл мақсаттың гүлденген адамның мақсатымен бірдей екенін, атап айтқанда, философ патша болу, ең жоғары игілік – Ақылмен басқару, Платонның төрт кішірек игілігінің бірі емес: құрметке ұмтылу, ақша табу, ләззат іздеу немесе құштарлықпен құмарлық. Платон үшін ең жақсы саяси тәртіп – бүкіл қоғам басшылардың Ақыл-ойының бұйрықтарына бағыну, тіпті коммунистік түрде иеліктерін, әйелдерін және балаларын ортақ ұстау, «қоғамның барлық мүшелері бірдей табыстар мен сәтсіздіктерге қуанғанда немесе қайғырғанда туындайтын ортақ қуаныш пен ауырсыну сезімінен туындайтын» «бірлік пен тұтастық» құру. Көптеген адамдар жалпы игілік идеясының әкесі деп санайтын Платонның шәкірті Аристотель «жалпы мүдде» (грекше: to koinei sympheron) ұғымын өзінің үш «дұрыс» конституциясы мен «бұрыс» конституциялар арасындағы айырмашылықты негіздеу үшін пайдаланады. Аристотель үшін жалпы игілік жеке тұлғалардың кішірек игіліктерінен және олардың әр түрлі үлкен және үлкен серіктестіктерінен – некедегі жұбайлар, ата-ана мен бала, қожайын мен құлдан, үй шаруашылығынан, содан кейін ауылдан, содан кейін мемлекеттен жоғарыға қарай/телеологиялық тұрғыдан синтезделеді. Бұл телеологиялық көзқарас бойынша, игілік адам өмірі мен мақсаты туралы объективті фактілерден туындайды, олар адамдардың кәсіптеріне, ізгілік деңгейлеріне және т.б. байланысты өзгеруі мүмкін. Аристотельдің пікірінше, үкімет түріне қарамастан, мемлекеттің құтқарылуының қажеттіліктерін ұтымды түсінгендер, оның жалпы игілігі аясында, әділетке қатысты түсінігі мен қамқорлығы аз немесе мүлдем жоқ, мысалы, өзімшіл деспоттар мен саяси топтар, сондай-ақ білімсіз қолөнершілер мен азаттықпен, әйелдер мен балалар, құлдар және т.б. одан үлкен үлес иеленуге құқылы. Аристотельдің пікірінше, ақыл-ойдың өзі мемлекеттің жалпы игілігіне сүйенеді, оған ие болмағандарды «табиғатынан құлдар» деп атайды, ал онда үздіктер құдайлық болып табылады, өздеріне мемлекеттің барлық мақсатын иеленеді, атап айтқанда, толық жақсы/бақытты өмір. Сондықтан, өзінің «Никомах этикасында» Аристотель мемлекеттің жалпы игілігін достықпен байланыстырады, бұл достық, ұтымды сөз азаматтар мен билеушілер ортақ игілікті жүзеге асыратын негізгі іс-әрекет екенін білдіреді. Аристотельдің философиясына негізделген бір кең тараған қазіргі заманғы қолданыс бойынша, жалпы игілік «қоғамға тән және оның мүшелері жеке-жеке бөлісетін игілік» болып табылады. Кейінгі еңбектерінде Никколо Макиавелли жалпы қоғамдық игілікті білдіретін bene comune немесе comune utilità туралы айтады; алайда ол бұл терминді өз еңбектерінде тек 19 рет атаған. «Дискурстарда» басқа жерде еркіндік, қауіпсіздік және қадір-қасиет жалпы игіліктің элементтері ретінде нақты айтылады, сондай-ақ мүліктік және отбасылық өмірдің кейбір түрлері де бар. Кейбір ғалымдар Макиавеллидің жалпы игілігін «жалпы» деп қарамайды, өйткені ол республикалардың мақсаты көршілерін құлату екенін жиі айтады.

Жан-Жак Руссо

Жан Жак Руссоның 18-ғасырдың ортасында жазылған "Әлеуметтік келісімшарт" еңбегінде Руссо қоғамның тек жеке адамдардың ортақ мүдделері болған жағдайда ғана тиімді жұмыс істей алатынын, ал кез келген мемлекеттің басты мақсаты – жалпы игілікті іске асыру екенін айтады. Ол сондай-ақ, жалпы игілікті саяси қоғамдастықтың жалпы еркі арқылы, яғни осы қоғамдастықтың егемендігіне құлақ беру арқылы ғана анықтап, іске асыруға болатынын көрсетеді. Руссо жалпы еріктің әрқашан жалпы игілікке ұмтылатынына сенімді, бірақ жеке тұлғалардың демократиялық талқылауларының әрқашан жалпы еріктің шынайы көрінісі болмайтынын мойындайды. Бұдан әрі, Руссо жалпы ерік пен баршаның еркі арасындағы айырмашылықты нақтылайды, баршаның еркі – әр адамның жеке тілектерінің қосындысы болса, жалпы ерік – "олардың ортақ сақталуы мен жалпы әл-ауқатын қамтамасыз етуге бағытталған біртұтас ерік" екенін атап көрсетеді. Руссоның пікірінше, саяси билік жалпы ерікке және жалпы игілікке сәйкес келген жағдайда ғана заңды деп есептелуі керек. Осылайша, жалпы игілікке ұмтылу мемлекетке моральдық қоғамдық бірлестік ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Әділеттіліктің екінші қағидасы бойынша, әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктер "(а) әділ үнемдеу қағидасына сәйкес келіп, қоғамның ең әлсіз мүшелеріне ең көп пайда әкелетіндей" және "(б) лауазымдар мен орындар 'әділ тең мүмкіндік' жағдайында барлығына ашық болуы керек".

Батыстық емес моральдық және саяси ойлауда

Жалпы игілік идеясы Конфуцийдің саяси философиясында маңызды рөл атқарады, ол көптеген түсіндірулерде жеке мүдделерді топтық немесе ұжымдық мүдделерге бағындырудың маңыздылығын немесе кем дегенде жеке адамның өркендеуі мен топтың өркендеуі арасындағы өзара тәуелділікті көрсетеді. Исламдық саяси ой-пікірде көптеген заманауи ойшылдар жалпы игілік туралы түсініктерді анықтап, құдайлық шариғат заңына негізделген негізгі немесе әмбебап қағидаларды анықтауға тырысады. Бұл негіздер немесе әмбебап қағидалар негізінен шариғаттың (maqāṣid al sharīa) "мақсаттарымен", соның ішінде жалпы игілік немесе қоғамдық мүдде (maṣlaḥa ‘āmma, қазіргі терминологияда) ұғымдарымен сәйкестендірілді. Неоклассикалық экономикалық теория ортақ игіліктің пайда болуы туралы ойлау үшін екі қарама-қайшы көзқарас, екі түрлі микронегіз ұсынады. Бір жағынан, ортақ игілік ынтымақтастықтан туындайтын әлеуметтік пайдадан туындайды. Мұндай көзқарас тұтқындардың дилеммасына жүгіну арқылы ынтымақтастықтың қалай жоғары әлеуметтік нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, кооперативтік тепе-теңдік уақыт белгісіз мерзімде ойналатын тұтқынның қайталанатын дилеммасында тұрақты болады. Мұндай жағдайда, жеке адам қоғам үшін ең қолайлы әрекетті таңдап, жақсы нәтижеге қол жеткізеді. Екінші жағынан, экономикалық теория нарықтарды пайдаланудың негіздері ретінде бәсекелестікке байланысты әлеуметтік пайданы көрсетеді. Смит "көрінбейтін қолды" сипаттап, нарық механизмі жеке адамдардың өз мүдделерін көздейтін іс-әрекеттерін қоғамның пайдасына айналдырады. Бұл түсінік әл-ауқат экономикасының бірінші теоремасында ресми түрде бекітілген. Алайда, экономикалық теория нарық жетіспеушіліктерін, соның ішінде нарықтардың қоғамдық игіліктерді жеткіліксіз қамтамасыз етуін және өзін-өзі қызықтыратын адамдардың сыртқы факторларды ескере алмауын көрсетеді. Осы факторлардың салдарынан, тек жеке мүдделерді көздейтін мінез-құлық көбінесе жалпы игілікке зиян келтіреді. Экономикадағы "а" қоғамдық игілік немесе "қоғамдық игіліктер" ұғымы мен "жалпы игілік" (жалпы игілік, қоғамдық пайда немесе қоғамдық мүдде мағынасында) арасында маңызды тұжырымдамалық айырмашылық бар, бұл "қоғамдық деңгейде ортақ пайдаға қысқаша сигнал". Экономикалық емес мағынада бұл термин көбінесе жалпы халыққа пайдалы нәрсені сипаттау үшін қолданылады, мысалы, білім беру, бірақ бұл экономикалық мағынада "қоғамдық игілік" емес. Дегенмен, білім беру сияқты қызметтер ұсыныстың ортақтығын көрсетеді, яғни көптеген пайдаланушыларға тауар ұсынудың құны бір пайдаланушыға ұсыну құнымен бірдей немесе шамамен бірдей болады. Қоғамдық игіліктер де ұсыныстың ортақтығын көрсетеді, бірақ тұтынудың артуымен пайданың төмендеуі болмайды.

Әлеуметтік таңдау теориясы

Әлеуметтік таңдау теориясы ұжымдық шешім қабылдау ережелерін зерттейді. Арроудың мүмкін еместік теоремасы, әлеуметтік таңдау теориясының маңызды нәтижесі, ешқандай жиынтық механизмнің ұжымдық таңдау (нақты бағалаулармен шектелген) жеке пікірлерді ықтимал пікірлер профилінің жалпы доменінде тұрақты түрде ұжымдық пікірлер ретіне өзгерте алмайды, сонымен қатар рационалдылық пен әділеттілік минималды нормативтік критерийлері жиынтығын қанағаттандырады. Гиббард-Саттертвейт теоремасы диктаторлық емес дауыс беру жүйелерінің нәтижелерді стратегиялық түрде манипуляциялауға бейім екенін көрсетеді. Уильям Х. Рикер әлеуметтік таңдау теориясының стандартты қоғамдық таңдау түсіндірмесін ұсынады, Арроудың мүмкін еместік теоремасының "бізді 'әлеуметтік әл-ауқаттың' немесе 'қоғамдық мүдделердің' мазмұнын жеке құндылықтарды біріктіру арқылы анықтауға болатынына күмәндануға мәжбүр ететінін" айтады. Бұл тіпті "қоғамдық мүдде" дегеннің өзі жоқ деген пікірге жеткізеді, егер оны өзін құтқарушы деп жариялаған адамдардың субъективті (демек, күмәнді) талаптарын ескерсек. Осылайша, Рикер демократияның "либералдық" тұжырымдамасын қорғайды, ол үкіметке конституциялық бақылаудың рөліне баса назар аударады. Қоғамдық таңдау теориялықтары көбінесе осы көзқараспен келіседі. Бьюкенен мен Туллок "Конституциялық саяси экономика" саласын дамыту бағдарламасын "Келісімнің калькулусы" кітабында жүзеге асырды. Дегенмен, әлеуметтік таңдау теориясының соңғы зерттеулері Арроудың мүмкін еместік нәтижесін минималды немесе ешқандай нормативтік құн шығыны болмастан жоюға болатынын көрсетті. Мысалы, Амартия Сен, қолайлы пікірлер профилінің доменіне қатысты белгілі бір орынды шектеулер болған жағдайда, әлеуметтік таңдау механизмдерінің бірқатары зардапсыз қалады деп санайды. Атап айтқанда, пікірлердің бір өлшемде біртіндеп өзгеруін талап ету Кондорсе жеңімпазын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Рикердің көптеген эмпирикалық тұжырымдары жоққа шығарылды.

Қоғамдық таңдау теориясы

Қоғамдық таңдау теориясы (кейде "позитивті саяси теория" деп аталады) саяси ғылымды зерттеу үшін микроэкономикалық әдістемені қолданады, саяси іс-әрекеттерге жеке мүдделердің қалай әсер ететінін түсіндіру мақсатында. Әл-ауқат экономикасы классикалық саяси экономикамен үйлесімді түрде саясатты қалыптастыруда қоғамдық мүдделерге басымдық берсе, қоғамдық таңдау талдауы саясатты жасаушылардың мақсаттары саясаттың нәтижелеріне қалай әсер ететінін анықтау үшін жеке мүдделер тұрғысынан қарастырады. Осылайша, қоғамдық таңдау талдауы жалпыға ортақ игіліктен ауытқуларды, мысалы, рентаны іздеу сияқты әрекеттерден туындаған жағдайларды диагностикалайды. Манкур Олсонның "Коллективті әрекеттің логикасы" еңбегінде, адамдардың тегін пайдалануға ұмтылуына байланысты қоғамдық игіліктер жеткіліксіз қамтамасыз етіледі деп тұжырымдайды. Энтони Даунс осы логиканы дауыс беру теориясына қолданып, дауыс берудің парадоксын анықтады: рационалды адамдар шекті шығындар жеке шекті пайдадан асып түскендіктен, дауыс беруден бас тартуға бейім. Даунс сондай-ақ сайлаушылардың "рационалды білімсіздік" салдарынан көбінесе хабарсыз болуға ұмтылатынын айтады. Қоғамдық таңдау зерттеулерінің пайдалы қолданыстары бар. Мысалы, Элинор Остромның ортақ мүлікті реттеу схемаларын зерттеуі ортақ мүліктің трагедиясын жеңуге мүмкіндік беретін механизмдерді анықтауға әкелді. Көптеген елдерде қайырымдылық ұйымдары қоғамдық пайда әкелетінін көрсетуі керек.

Демократиялық теорияда

Делебиративтік демократияда жалпы игілік – реттеуші идеал ретінде қарастырылады. Яғни, демократиялық пікірсайысқа қатысушылар жалпы игілікті іске асыруға бағыттанады. Бұл ерекшелік делебиративтік демократияны демократияның жиынтықтаушы түсініктерінен ажыратады, олар тек қана қалауларды жинақтауға назар аударады. Жиынтықтаушы түсініктемелерге қарасты, делебиративтік демократия агенттердің жалпы игілік туралы бағалаулар негізінде саяси талаптарды негіздеу процестерін баса көрсетеді. Эпистемиялық демократия – кеңестік демократияға қазіргі заманғы басты көзқарас, ол жалпы игілік туралы когнитивистік теорияны ұсынады.