Кіріспе

Адам бас сүйегінің сүйегі, біріктірілгенде бас сүйегінің бүйірлері мен төбесін құрайды. Жұқпалы сүйектер (/p//ə/'/r//aɪ//.//ᵻ//t//əl/ pəRYitəl) – бас сүйегінің екі сүйегі, олар талшықты буын арқылы біріктірілгенде, нейрокраниумның бүйірлері мен төбесін құрайды. Адамда әрбір сүйек шамамен төртбұрышты болып келеді, екі беті, төрт жиегі және төрт бұрышы бар. Оның аты латын тіліндегі paries (қабырға) сөзінен шыққан.

Сыртқы

Сыртқы бет [сурет. 1] дөңгелек, тегіс және ортасына жақын жерде, сүйектеудің басталуын көрсететін, париеттік дөңгелек (tuber parietale) деп аталатын дөңгелек болып тұр. Сүйектің ортасынан доға тәрізді екі қисық сызық өтеді, олар – жоғарғы және төменгі уақытша сызықтар; біріншісі уақытша фасцияға бекітіледі, ал екіншісі уақытша бұлшық етінің бұлшық еттік басталуының жоғарғы шегін көрсетеді. Бұл сызықтардың үстінде сүйек тығыз талшықты тіндердің қабатымен – эпикраниалдық апоневрозбен жабылады; олардың астында ол уақытша шұңқырдың бір бөлігін құрайды және уақытша бұлшық етіне бекітілуге мүмкіндік береді. Арқалық бөлігінде және жоғарғы немесе сагиттальді жиекке жақын жерде париеттік тесік орналасқан, ол жоғарғы сагиттальді синусқа венаны және кейде кейбір бас артериясының тармағын өткізеді; ол әрқашан кездеспейді және оның көлемі айтарлықтай өзгеріп отырады.

Ішкі

Ішкі бет [сурет. 2] ойыс; ол мидың жалғаларына сәйкес келетін шұңқырларды және ортаңғы менингеялық артерия тармақтары үшін көптеген жоғастарды (қабырғаларды) көрсетеді; соңғылары сфеноидтық бұрыштан жоғары және артқа қарай, сондай-ақ қабықшалы шекараның орталық және артқы бөлігінен басталады. Жоғарғы жиегі бойында беткей жоғас бар, ол қарсы жақ париеталды сүйектің жоғасымен бірігіп, жоғарғы сагиттальды синусқа арналған каналды, сагиттальды ойысты құрайды; ойыстың жиектері мидың орақшасына бекітіледі. Ойыстың жанында, ең көбінесе егде адамдардың бас сүйектерінде, арахноид грануляцияларына (Пакион денелеріне) арналған бірнеше шұңқырлар бар. Ойыста, егер ол болса, париеталды тесіктің ішкі ашылуы орналасқан.

Бұрыштар

Алдыңғы бұрыш іс жүзінде тік бұрышқа жақын және сагиттальдық және корональдық тігістердің кездесетін нүктесімен сәйкес келеді; бұл нүкте брегма деп аталады; ұрықтың бас сүйегінде және туылғаннан кейін шамамен бір жарым жылға дейін бұл аймақ мембраналы болып табылады және алдыңғы қайнатқыш деп аталады. Сфеноидтық бұрыш жұқа әрі сүйір болып келеді, ол маңдай сүйегі мен сфеноидтың үлкен қанаты арасындағы кеңістікке орналасады. Оның ішкі беті ортаңғы ми қабығы артериясының алдыңғы тармақтарына арналған терең ойыспен, кейде каналмен белгіленген. Омыртқа бұрышы дөңгелектелген және сагиттальдық және ламбдоидтық тігістердің кездесетін нүктесімен сәйкес келеді – бұл нүкте ламбда деп аталады; ұрықта бас сүйегінің бұл бөлігі мембраналы болып, артқы қайнатқыш деп аталады. Мастоидтық бұрыш кесілген; ол омыртқа сүйегімен және жақ сүйегінің мастоидтық бөлігімен бунақтап, ішкі бетінде көлденең қуыстың бір бөлігін сыйырған кең, беткей ойысқа ие. Бұл бұрыштың омыртқа және жақ сүйегінің мастоидтық бөлігімен кездесетін нүктесі астерион деп аталады.

Қалшықтану

Қас сүйек бір орталықтан қабықшада сүйектеледі, ол шамамен жүктіліктің сегізінші аптасында қас сүйек дөңгелегінде пайда болады. Сүйектесу ортадан сүйектің шеттеріне қарай радиалды түрде біртіндеп таралады; сондықтан бұрыштар соңғы болып қалыптасады және осы жерде қайнатқыштар (fontanelles) орналасқан. Сирек жағдайларда қас сүйек алдыңғы-артқы тігіс арқылы екі бөлікке – жоғарғы және төменгі – бөлінеді.

Басқа жануарларда

Адам емес омыртқалы жануарларда, тері сүйектері әдетте маңдай сүйектерінің артында орналасқан, бас сүйегінің артқы немесе орталық бөлігін құрайды. Көптеген сүтқоректі емес төрт аяқтыларда олар артқы жағынан екі постпариеталь сүйектерімен шектеледі, олар тек бас сүйегінің жоғары жағында орналасуы мүмкін, немесе түрлеріне байланысты бас сүйегінің артқы бөлігіне қосылу үшін төмен қарай еңкейеді. Тірі туатаралар мен кейбір кесірткелерде, сондай-ақ көптеген қазба төрт аяқтыларда, екі тері сүйегінің арасында, бас сүйегінің орта сызығында шағын тесік – тері сүйегі тесігі (немесе эпифиз тесігі) болады. Бұл тесік – екі негізгі көзге қарағанда әлдеқайда кішкентай париетальді көздің (пинеальді немесе үшінші көз деп те аталады) орналасқан жері.

Динозаврлар

Қас сүйек әдетте бас сүйектің артқы бөлігінде және орта сызыққа жақын орналасады. Бұл сүйек – ми, көздер және мұрынды жабатын сүйектер жиынтығының бір бөлігі болып табылатын бас сүйектің қақпағының құрамына кіреді. Қас сүйектері бас сүйектің бірнеше басқа сүйектерімен байланысады. Сүйектің алдыңғы бөлігі маңдай сүйегімен және пост-орбиталь сүйекпен бунақтайды. Сүйектің артқы бөлігі қабыршақ сүйекпен, ал сирек жағдайларда – жоғары төбе сүйегімен бунақтайды. Кератопсиялардың мойын қырлары қас сүйектің кеңеюі арқылы қалыптасқан. Мойыннан төмен созылып, бас сүйектің қалған бөлігінен тысқары ұзарған бұл қырлар – кератопсиялардың ерекше белгісі. Пахицефалозаврларда кездесетін ерекше бас сүйек күмбездері маңдай және қас сүйектерінің бірігуімен және осы құрылымға қалың сүйек қабаттарының қосылуы нәтижесінде пайда болған.