Кіріспе

Венгрияның 1038-1041 жылдардағы патшасы Петр Орсеоло, немесе Венециялық Петр (Velencei Péter; 1010 немесе 1011 – 1046, немесе 1050-ші жылдардың соңы), Венгрияны екі рет биледі. Ол 1038 жылы інісі, Степан I патшадан кейін таққа отырды. Оның шетелдік сарайлықтарына көрсеткен әуестігі 1041 жылы оны тақтан түсірген көтеріліске әкеп соқты. Петр 1044 жылы Киелі Рим императоры Генрих III арқылы қайта орнатылды. Ол екінші билігі кезінде, 1046 жылы язычниктардың көтерілісінен кейін аяқталғанда, императордың үстемдігін қабылдады. Венгрия жылнамалары бірауыздан Петрдің мұрагері Андрей I-нің бұйрығымен өлімге кесілгенін айтады, бірақ Прагалық Косманың 1055 жылғы неке туралы айтуы, оның екінші рет тақтан түсірілгеннен кейін де сақтап қалғанын көрсетеді.

1038 жылға дейін

Петр Венецияда, дож Отто Орсеолоның жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасы Гримельда, Венгрияның алғашқы королі Стефан I-нің қарындасы болған; тарихшы Гюла Кристо оның 1010 немесе 1011 жылы туғанын айтады. 1026 жылы венециялықтар көтеріліс шығарып, Отто Орсеолоны тақтан түсірді. Петр Константинопольдегі Византия сарайына қашқан әкесінің соңынан ермеді, керісінше Венгрияға кетті, онда оның ағасы оны патша әскерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Эмерик, Стефанның балалық шағынан аман қалған жалғыз ұлы, 1031 жылы қайтыс болды. Стефанның туысы Вазулдың таққа ең зор құқығы болды, бірақ король оны назарға алмады және Петрді өзінің мұрагері деп жариялады. Стефанның бұйрығымен Вазул көп ұзамай соқыр қылынды, ал оның үш ұлы – Левенте, Андрей және Бела елден қуылды, бұл Петрдің мұрагерлік құқығын бекітті. Король Петрден әйелі, королева Жизельдің мүлкіне қатысты құрметті мінез танытуға ант беруін өтінді, бұл Петрдің әпкесімен арақатынасының шиеленіскенін көрсетеді.

Бірінші ереже (10381041)

Петр 1038 жылғы 15 тамызда қайтыс болған король Степан І-нің орнын басып, белсенді сыртқы саясатты ұстанды. Венгр әскерлері 1039 және 1040 жылдары Баварияны тонады, ал 1040 жылы Богемияға басқыншылық жасап, герцог Бретислав І-ге қасиетті Рим императоры Генрих III-ке қарсы көмектесті. Венгр жылнамалары Петрдің немістермен ("жабайы аңдардай арыстай аңыраған") және итальяндықтармен ("құстардай шалақтап, сөйлескен") араласуды артық көретінін айтады, бұл оны өз халқының арасында ұнатпайтын етті. Ол жаңа салықтар енгізіп, шіркеу кірісін тартып алды және екі епископты қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Петр патшайым Гизелланың мүлкін тартып алып, оны тұтқынға алды. Ол венгр феодалдарынан көмек сұрады, олар Петрдің сүйіктісінің бірі (Будо) монархтың жасаған қателіктеріне кінәлі деп айыптады және Будоны сотқа беруді талап етті. Патша бас тартқан соң, феодалдар оның жақтырылмаған кеңесшісін ұстап өлтіріп, 1041 жылы монархты тақтан түсірді. Олар король Степан І-нің туысы немесе басқа бір туысы болған Самуил Абаны жаңа король етіп сайлады.

Шет елге жер аударылу (10411044)

Алдымен Петр Австрияға қашып, қайын інісі Марграф Адалберттің қорғанышын іздеді. Ол император Генрих III-ге Самуил Абаға қарсы көмек сұрап жүгінді. Жаңа венгр монархы 1042 жылдың ақпан айында Австрияға шабуыл жасады, бірақ Адалберт Аба әскерлерін жеңіске ұшыратты. Генрих III 1042 жылдың басында Венгрияға қарсы алғашқы жорығын бастады. Оның әскерлері Дунайдан солтүстікке қарай Гарам өзеніне (Хрон, Словакия) жетті. Император Петрді таққа қайта орнатуды жоспарлаған, бірақ жергілікті халық оған қарсы күшті оппозиция көрсетті. Сондықтан император аумақтарды басқаруға венгр патшалық отбасының тағы бір (аты аталмаған) мүшесін тағайындады. Император 1044 жылдың жазында Венгрияға қайта оралды, және оның жорығына көптеген венгр феодалдары қосылды. Шешуші шайқас 5 маусымда Мэнфёде (Гьор қаласының жанында) болды, онда Самуил Абаның әскері жеңілді. Аба шайқас алаңынан қашып құтылса да, Петрдің қолдаушылары оны ұстап, өлтірді.

Екінші ереже (10441046)

Самуил Аба қайтыс болғаннан кейін император Генрих Секешфехерварға кіріп, Петрді таққа қайта отырғызды. Петр өзінің мемлекетінде Бавария заңдарын енгізді, бұл Венгрияның императорлық вассалдыққа айналғанын көрсетеді. Ол 1045 жылы Ақсуда императордың жоғары билігін мойындады, өзінің патшалық сүйегін үстемдігіне табыстады (кейін ол Венгрияға оралды). Петрді тақтан түсіруге жасалған бірнеше қастандықтар оның халық арасында танымал болмағанын көрсетеді. 1045 жылы король Стефан I-нің анасының екі туысы (Болья мен Боня) Петрге қарсы қастандық жасады, бірақ король оларды тұтқындап, азаптап өлтірді. Чанад епископы Жерард Вазулдың шет елдегі ұлдарын елге шақырды. 1046 жылы язычниктардың көтерілісі Петрдің екінші билеу мерзіміне нүке салды. Петр Киелі Рим империясына қайта қашуды жоспарлап жатқанда, Вазулдың ұлы Андрей (сол кезде Венгрияға оралған) оны Секешфехерварда кездесуге шақырды. Бірақ король Андрейдің елшілерінің оны тұтқындауды көздегенін білді. Ол Замолидегі бекітілген сарайға қашып кетті, бірақ оның қарсыластарының жақтастары оны басып алып, үш күннен кейін тұтқынға алды. 14 ғасырға дейінгі венгрлік жылнамалардың барлығы Петрдің соқыр етуге ұшырағанын және осыдан кейін қайтыс болғанын куәландырады. Алайда, сол замандас Косма Пражский, Богемия герцогы Бретислав I-нің әйелі, ұлынан қуылған Швайнфурттық Юдиттің 1055 жылы Венгрияға қашып келіп, Петрмен неке қию арқылы "оның ұлын және барлық чехтерді қорлағандығын" айтады. Егер бұл мәлімет дұрыс болса, Петр қиындықтан аман қалған және 1050 жылдардың соңында қайтыс болған. Ол Печ соборында жерленген. Оның түпкілікті бейіті 2019 жылдың маусым айында қазылып алынды.

Отбасы

Питердің әйелінің аты-жөні белгісіз, бірақ Гюла Кристо оның неміс текті болуы мүмкін екенін айтады. Тарихшылар Прагалық Козмастың Питердің Швайнфурттан келген жесір Юдитке екінші рет үйленгені туралы хабарламасының дұрыстығын талқылайды. Хрониканың аудармашысы Лиза Вулвертон Козмас өзінің деректерін (Швабиялық Юдиттің Венгрияның Сүлеймен патшасына үйленуін сипаттайтын деректерді) дұрыс түсінбегенін айтады. Ал Кристо Козмастың хабарламасы Питердің соқырлықтан аман қалғанын көрсететін болса керек деп жазады. Төмендегі шежіре ағашы Петра Венециялықтың ата-тегін және мақалада есімдері аталған туыстарын көрсетеді: *Хазар, печенег немесе Волгалық болгар әйелі. ** Самуил Аба Гезаның күйеу баласы емес, немересі болуы мүмкін.

Негізгі дереккөздер

Рейхнаулық Герман: Хроника. 2008 ж.: XI ғасыр Германиясы: Шваб жылнамалары (И. С. Робинсонның кіріспесі, аудармасы және түсіндірмелерімен таңдалған дереккөздер) (2008); Манчестер университетінің баспасы; Прагалық Косма: Чехтар тарихы (Лиза Вулвертонның кіріспесімен және түсіндірмелерімен аударылған) (2009). Америка Католик университетінің баспасы. Симон Кеза: Мажарлардың істері (Ласло Веспреми және Франк Шаер редакциялаған және аударған, Женё Сюцтің зерттемесімен) (1999). CEU Press. Венгр суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциялаған) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .