Кіріспе

Американдық нацистік ұйым (1936–1941)

Неміс-американдық Бунд немесе Неміс-американдық Федерациясы (Amerikadeutscher Bund, Amerikadeutscher Volksbund, AV) – 1936 жылы «Жаңа Германияның достары» (FONG, неміс тілінде FDND) ұйымының мұрагері ретінде құрылған неміс-американдық нацистік ұйым. Ұйым өзінің жаңа атын баспа баспасөз оны патриоттық емес деп айыптағаннан кейін, американдық азаматтығын көрсету үшін таңдады. Бундқа тек неміс тегінен тараған американдық азаматтар ғана қабылдауға рұқсат етілді. Оның басты мақсаты – нацистік Германияға жағымды көзқарас қалыптастыруға жәрдемдесу болды.

Жаңа Германияның достары

1933 жылдың мамыр айында нацистік вице-фюрер Рудольф Гесс неміс иммигранты және неміс нацистік партиясының мүшесі Хайнц Спанкнобельге американдық нацистік ұйым құруға уәкілеттік берді. Көп ұзамай, Нью-Йорктегі неміс консулының көмегімен Спанкнобель «Жаңа Германияның достары» және «Тевтонияның еркін қоғамы» ұйымдарын құрды, олардың әрқайсысының мүше саны бірнеше жүз адамды құрады. «Жаңа Германияның достары» Нью-Йорк қаласында орналасқан, бірақ Чикагода күшті өкілдігі болды. Спанкнобель басқарған ұйым ашық түрде нацистік идеологияны қолдады және басқа да саяси емес неміс-американдық ұйымдарға ену, сондай-ақ неміс тіліндегі «New Yorker Staats Zeitung» газетіне шабуыл жасап, нацистік мақалалар жариялауды талап ету сияқты әрекеттерге қатысты. «Достардың» алғашқы бастамаларының бірі – 1933 жылдың наурыз айында нацистік антисемитизмге қарсы наразылық ретінде басталған неміс тауарларына еврей бойкотын тойтару үшін үгіт-насихатты пайдалану болды. «Достар» ұйымын басқару үшін күрес барысында Спанкнобель басшылық лауазымынан алынып, кейіннен 1933 жылдың қазан айында шетелдік агент ретінде тіркелмегені үшін елден шығарылды. Дикштейннің тергеуі «Достардың» АҚШ-тағы Германия диктаторы Адольф Гитлердің нацистік партиясының бөлімшесі екенін анықтады. Ұйым 1930 жылдардың ортасына дейін болды, бірақ әрқашан шағын болып қалды, мүшелерінің саны 5000 мен 10000 арасында болды, олардың көп бөлігі АҚШ-та тұратын неміс азаматтары және жақында ғана азаматтық алған неміс эмигранттарынан құралды. «Бунд» өзінің басшысы (Бундесфюрер) ретінде неміс тегіндес американдық азамат Фриц Юлиус Кунды сайлады. Кун бірінші дүниежүзілік соғыста Бавария жаяу әскерінде қызмет еткен және 1934 жылы американдық азаматтығына ие болған нацистік партияның «ескі жауынгері» (Alter Kämpfer) болды. Кун бастапқыда ұйымды біріктіріп, мүшелерін көбейтуге қабілетті болғандықтан тиімді басшы болды, бірақ кейін ол қабілетсіз алаяқ және өтірікші ретінде танылды. Үш Gaue (облыс) құрамында 69 Ortsgruppen (жергілікті топтар) болды: 40 – Gau Ost (17-сі Нью-Йоркте), 10 – Gau West және 19 – Gau Midwest. «Бунд» Нью-Джерси штатындағы Блумингдейлдегі Бергвальд лагерінде нацистік белгілер мен рәсімдермен, соның ішінде Гитлер салютімен митингтер өткізді, президент Франклин Д. Рузвельт әкімшілігіне, еврей американдық топтарға, коммунизмге, «Мәскеудің басшылығымен» жұмыс істейтін кәсіподақтарға және неміс тауарларына американдық бойкотқа шабуыл жасады. Ұйым «Бунд» жиналыстарында нацистік Германияның туымен қатар АҚШ туын көрсету арқылы Америкаға адалдығын көрсеткенін мәлімдеді және Джордж Вашингтонды демократияның жұмыс істемейтініне сенбегендіктен «бірінші фашист» деп жариялады. Кун және тағы бірнеше «Бунд» мүшелері 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қатысу үшін Берлинге сапар шекті. Сапар барысында ол рейхс-канцеляриясына барып, Гитлермен бірге суретке түсті. «Бундтың» қызметінің шыңы 1939 жылдың 20 ақпанында Нью-Йорк қаласындағы Мэдисон Сквер Гарденде өткен митинг болды. Шамамен 20 000 адам қатысып, «Бундтың» ұлттық қоғамдық байланыс жөніндегі қызметкері Герхард Вильгельм Кунзе президент Рузвельтті «Фрэнк Д. Розенфельд» деп атап, оның «Жаңа саясатын» «еврейлік келісім» деп атап, оның большевиктік еврей американдық басшылық деп санайтынын айыптады. Американдықтардың көңілінен шыққан ең басты оқиға – наразылық білдірушілер мен «Бундтың» шабуыл жасаған тобы арасындағы зорлық-зомбылық болды. Бұл митингтің тақырыбы Маршалл Кэрридің 2017 жылы түсірген «Бақтағы бір түн» атты қысқаша деректі фильмі болды.

Құлдырау

1939 жылы Нью-Йоркте салық салмағы бойынша жүргізілген тергеуде Кунның Бундтан 14 000 доллардан астам ақшаны жымқырғаны анықталды (1939 жылы 14 000,0 доллар қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең). Бунд Кунның қудалануын қаламады, өйткені басшының абсолютті билігі бар деген принцип (Фюрерпринцип) бойынша әрекет етті. Дегенмен, Нью-Йорк округінің прокуроры Бундты әлсірету мақсатымен оған қарсы қудалау шараларын қолданды. 1939 жылдың 5 желтоқсанында Кун салықтан жалтарғандығы және ақша жымқырғаны үшін екі жарым жылдан бес жылға дейін бас бостандығынан айырылды. Кунның орнына жаңа Бунд басшылары келді, олардың ішінде ең танымалдары Герхард Кунце болды, бірақ олардың қызметі қысқа ғана болды. Кунсыз Бундтың ықпалы айтарлықтай төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1940 жылдың қыркүйек айында Конгресс бейбіт уақыттағы әскери шақыру туралы заң қабылдады. Бунд әскерге шақыру жасына жеткен мүшелерін қамаудан қашуға кеңес берді, бұл бес жылға дейін түрмеге жабуға және 10 000 доллар айыппұл салуға әкеп соғатын қылмыс еді. Герхард Кунце 1941 жылдың қараша айында Мексикаға қашып кетті. Бірақ мексикалық билік оны АҚШ-қа қайтаруға мәжбүр етті, онда ол тыңшылық жасағаны үшін 15 жылға бас бостандығынан айырылды. АҚШ конгрессмені Мартин Дис (Техас штаты, Демократ) және оның Америкаға қарсы қызметтер жөніндегі палаталық комитеті Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік көзқарастарды қолдайтын ұйымдардың еркін әрекет етуіне кедергі келтіруде белсенділік танытты. 1942 жылдың желтоқсан айының соңғы аптасында журналист Дороти Томпсон бастаған елу жетекші неміс-американдық (оның ішінде бейсбол иконы Бейб Рут) «Неміс тегінен туған ерлер мен әйелдердің Рождестволық декларациясына» қол қойды, онда нацизм айыпталды және бұл декларация он ірі американдық газетте жарияланды. Кун түрмеде отырған кезде, 1943 жылдың 1 маусымында оның азаматтығы жойылды. 43 ай түрмеде отырғаннан кейін босатылғаннан кейін, Кун 1943 жылдың 21 маусымында жау шетелдігі ретінде қайтадан тұтқындалып, Техас штатындағы Кристал-Сити лагеріне федералдық үкімет тарапынан қамауға алынды. Соғыстан кейін Кун Эллис аралына қамалды және 1945 жылдың 15 қыркүйегінде Германияға депортацияланды. Ол 1951 жылдың 14 желтоқсанында Мюнхенде, Батыс Германияда қайтыс болды. Тарихшы Лелланд В. Беллдің сөзіне сүйенсек, топтың орталық-батыс аймағының жетекшісі Джордж Фробозе (Кунмен бірге 1936 жылғы Берлин Олимпиадасына Гитлермен кездесу үшін барған) және «бірнеше танылмаған Бунд мүшелері өз-өзіне қол жұмсады», сондай-ақ «кейбір Бунд мүшелерінің азаматтығы жойылды және бірнеше ай қамауда ұсталды». Бұған қоса, 1942 жылы Луизиана штатының прокурорлары Риханнон Алдер ұйымның 24 офицерін 1940 жылғы Әскери қызметке іріктеу туралы заңды бұзуға сөз байласты деп айыптады. Барлық айыпталушылар айып бойынша ең жоғары бес жылдық мерзімге сотталды. Алайда, олар 1945 жылдың маусым айында АҚШ Жоғарғы Сотының 5-4 дауысымен шешімі күштен шығарылып, босатылды.

Германиямен қарым-қатынас

Бундтың негізгі мүшелері америкалық жұртшылық алдында ұйымды заңды ету үшін Берлиндегі неміс нацистік партиясымен байланыста екенін жиі айтқан. Мысалы, бұрынғы Бунд жастар көшбасшысы Хелен Вюрос "Оған нацистер АҚШ-пен Австрияға ұқсас аншлюс жоспарлап отырғанын үйреткен" және "Бунд көшбасшысы Фриц Кунды" "Американың фюрері" деп мойындағанын мәлімдеді. Бұл тура екеніне ешқандай дәлел болмаса да, Бундтың Германиямен одақтастығын "Америка Құрама Штаттарының Конституциясына, туы мен институттарына" деген адалдық жариялануынан басым көрсеткенін көрсетеді. Алайда, осы үлкен талаптарға қарамастан, Үшінші рейх мүшелері Бундты АҚШ-тағы Германия елшісі Ханс Генрих Дикхоффпен келіспестікке түсірді, ол ұйым американдық жұртшылық арасында немісқарсы сезімді қоздыруға ғана қызмет етеді деп мәлімдеді. Осы қайшылықты қарым-қатынас салдарынан Германия Бундтан алшақтады, оларды сенімсіз және неміс-американдық қатынастарға зиян келтіретін деп санайтын. Мұндай мәлімдемелер Америкада неміс фашизміне деген нақты қорқынышты күшейтіп, ел бойынша немісқарсы сезімді кеңінен таратып, әсіресе "Чикаго Дейли Трибьюн" және "Вашингтон Пост" газеттерінде Бундқа қосылған қарапайым американдықтар туралы жарияланған материалдардан кейін осы сезім күшейді. Бастапқы мақсаты Америкада нацистік партияға көңіл білдіру болса да, Бунд АҚШ-тағы ұлттық социалистерге деген жек көруді күшейтуге басты себепкер болды. Антисемиттік оқулар мен Гитлерді қолдаушы ұстанымдарға байланысты Бунд американдық қоғамнан шеттетіліп, Рузвельт әкімшілігіне ұлттық социализмнің американдық қоғамға тигізетін зиянды әсерін насихаттауда көмектесті.

Германия-Америка қарым-қатынастарына әсері

1930 жылдары Бунд американдықтардың санасында сақталған антигермандық сезімдерді күшейте түсті және американдықтар Бунд өмір салтына қауіп төндіреді деп ойлады. Рузвельт сияқты саяси лидерлер нацистік идеологияның Батыс үшін құратын қауіпті мойындады және американдықтардың Бундтан сескенуін американдықтарды соғысқа дайындауға және оған қолдау көрсетуге пайдалы құрал ретінде пайдаланды. Нацистік идеологияға деген қорқыныш Германия мен Америка арасындағы шиеленісті күшейтті, себебі американдықтардың Бундпен болған тәжірибесінен туған нацистік режимге қарсы күшті сезімдері болды, бұл сезімдер Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін одан да артты. Сондықтан американдықтар өз еркіндігін қорғау мақсатымен соғысқа қолдау көрсетті, нәтижесінде 1941 жылдың 11 желтоқсанында, Перл-Харборға шабуылдан кейін төрт күн өткен соң, нацистік Германия АҚШ-қа соғыс жариялағанда, неміс-американдық қарым-қатынастар үзілді.