Кіріспе

Жаяу жүргіншілерге арналған жолдар, жол бойында емес жаяу жүргіншілер жолы (сондай-ақ жаяу жүргіншілерге арналған бағдар, серуендеу жолы, табиғат жолы) – бұл тек жаяу жүргіншілердің қана пайдалануына арналған, моторлы көліктер, велосипедтер және жылқы сияқты басқа көлік түрлеріне жарамайтын жол. Оларды қала орталықтарынан бастап, егістік жерлерге, тау жоталарына дейін алуан түрлі жерлерде кездестіруге болады. Қалалық жаяу жүргіншілер жолдары көбінесе асфальтталған, сатылары болуы мүмкін және аллеялар, көшелер, сатылар сияқты түрлі атаулармен белгіленуі мүмкін. Ұлттық парктері, табиғат қорықтарында, қорғалатын аумақтарда жаяу жүргіншілерге арналған шектеулі жолдар кездеседі. "Жаяу жүргіншілер жолы" термині кейбір ағылшын тілді елдерде (Австралия, Жаңа Зеландия, Ирландия сияқты) тротуарды білдіруі мүмкін. Жаяу жүргіншілер жолы өзен арқылы екі жерді байланыстыратын жаяу көпір түрінде де болуы мүмкін.

Шығуы мен тарихы

Қоғамдық жаяу жүргіншілер жолдары – бұл бастапқыда адамдардың жұмысқа, базарға, келесі ауылға, шіркеуге және мектепке қарай жерді басып өту арқылы пайда болған жолдар. Бұған массалық жолдар мен мәйіттер жолы да жатады. Кейбір жаяу жүргіншілер жолдары қажылыққа баратын адамдармен де жасалған. Соңғыларының мысалдары – Англиядағы қажылар жолы және Норвегиядағы қажылар жолы (әулие Олав жолы немесе Ескі патшалар жолы). Кейбір жер иелері өз жерлеріне жол беру құқығын берместен кіруге рұқсат береді. Бұл рұқсат жолдары көбінесе қалыпты жолдардан ажыратылмайды, бірақ олар әдетте шектеулерге жатады. Мұндай жолдар жылына кемінде бір рет жабылады, соның салдарынан заңмен бекітілген тұрақты жол құқығы құрылмайды. Массалық жол – ауылдық қауымдастықтар жиі пайдаланатын бағыттарды байланыстыратын, көбінесе сенбілік құлшылыққа арналған жаяу жүргіншілер жолы немесе жол. Олар Батыс Еуропада, әсіресе Британ аралдары мен Нидерландыда (онда мұндай жолдар "kerkenpad" (гол. шіркеу жолы) деп аталады) кең таралған. Массалық жолдар көбінесе көрші шаруалардың егістіктерін кесіп өтетін жерлерді қамтиды және қоршаулар мен басқа да шекаралардан өту үшін баспалдақтар немесе арықтардан өту үшін тақтай көпірлерден тұрады. Бүгінде Ирландия Республикасында кейбір массалық жолдар әлі де қолданылады, бірақ олар көбінесе Ирландияның күрделі жол құқығы заңына бағынады. Мәйіттер жолы – алыс ауылдардан мәйіттерді жерлеу құқығы бар зираттарға, мысалы, шіркеулерге және шағын шіркеулерге жеткізудің практикалық тәсілі болды. Ұлыбританияда мұндай жолдар басқа да атаулармен белгілі болуы мүмкін: мәйіттерді тасымалдау жолы, жерлеу жолы, табын жолы, табын сызығы, мәйіт жолы немесе лик жолы, қабірге қосу жолы, процессия жолы, мәйіттер жолы. Қазіргі уақытта Ұлыбританиядағы жаяу жүргіншілер жолдарының саны 427,301 (барлық жолдардың шамамен 81% -ы), олардың жалпы ұзындығы 105,125 мильді құрайды. Шотландияда басқа заңнама қолданылады және жол құқығының заңмен танылған тізімі жоқ. Дегенмен, Шотландияның табиғи мұрасымен және жергілікті билік органдарының көмегімен Шотландияның жолдар және қолжетімділік қоғамы (Scotways) құрастырған жол құқығының ұлттық каталогы (CROW) бар.

Ашық кеңістік қоғамы

Ашық кеңістіктер қоғамы – Ұлыбританиядағы қоғамдық жол құқығын және ашық кеңістіктерді, мысалы, жалпы жерлер мен ауылдық жасыл желектерді қорғау үшін жұмыс істейтін британдық қайырымдылық ұйымы. Бұл Ұлыбританияның ең көне ұлттық табиғатты қорғау ұйымы. Қоғам Commons Preservation Society ретінде құрылды және 1899 жылы National Footpaths Society-мен біріктіріліп, қазіргі атауын қабылдады. Ашық кеңістіктер қоғамының жұмысының көп бөлігі қоғамдық жолдарды сақтау және құрумен байланысты. 1950 жылдардың басында қоғамдық жолдардың нақты карталары енгізілгенге дейін, халық жолдардың қайда екенін білмеді, ал Ашық кеңістіктер қоғамы Ordnance Survey карталарында жолдардың көрсетілуіне сәтті көмектесті. Ол ортақ жерлерге құрылыс салу туралы өтініштер бойынша Қоршаған орта, тамақ және ауыл шаруашылығы департаментіне және Уэльс Ұлттық Ассамблеясына кеңес береді. Жергілікті билік органдары қоғамдық жолдың бағытын өзгерту туралы ұсыныс болғанда заң бойынша қоғаммен кеңесуге міндетті. АҚШ және Канадада, қалалық кеңею тіпті ең ауылдық аймақтарға да әсер ете бастады, сол себепті құрылысшылар мен жергілікті басшылар дәстүрлі емес жолдарды пайдалану арқылы өз аймақтарын моторлық көліксіз қозғалысқа қолайлы етуге тырысуда. Роберт Вуд Джонсон қоры Active Living by Design бағдарламасын құрды, ол жолдарды дамыту арқылы аймақтардың тұру деңгейін жақсартуға бағытталған. The Upper Valley Trails Alliance дәстүрлі жолдарда ұқсас жұмыс жүргізді, ал Сомервилл қауымдастығының жолы және оған байланысты жолдар қалалық бастамалардың мысалы болып табылады. Сент-Джонс, Ньюфаундленд, Канададағы Гранд Конкорс – алты муниципалитеттегі барлық ірі саябақтарды, өзендерді, көлдерді және жасыл кеңістіктерді байланыстыратын біріктірілген жаяу жол жүйесі. Лондон, Англияда жасыл кеңістіктерді байланыстыратын жаяу және көлік жолдарының біріктірілген бірнеше ұзақ қашықтықтағы жаяу маршруттары бар. Оларға Лондонның көлік қызметі қолдаған Capital Ring, Лондонның сыртқы орбиталық жолы және Юбилейлік жолы кіреді.

Аллея және баспалдақтар

Аллея – қалалар мен қалалардағы ғимараттардың қабырғалары арасындағы, әдетте төселген, тарамды жаяу жол. Бұл тип әдетте қысқа және түзу болады, ал тік беткейде жартылай немесе толығымен сатылардан тұруы мүмкін. Еуропаның ескі қалаларында аллеялар көбінесе ортағасырлық көше желісінің қалдығы немесе бұрынғы қатынас жолы, ежелгі жаяу жол болып табылады. Ұқсас жолдар Солтүстік Американың кейбір ескі қалаларында да кездеседі. Солтүстік Америкадағы кейбір ескі қалаларда үйлердің арт жағындағы, тауар жеткізу және қоқыс жинау үшін пайдаланылатын жолдар аллеялар деп аталады. Аллеялар төселген немесе төселмеген болуы мүмкін, ал түйық аллея – cul-de-sac болып табылады. Кейбір аллеялар ғимараттардың ішінде орналасқандықтан, мысалы, Лиондағы трабульдер, немесе Ұлыбританиядағы теміржол жарықтары арқылы жаяу өтетін жолдар ретінде жабылады. Соңғылары теміржол салынар алдында болған қатынас жолдарының бағытын ұстанады. Жер бедеріне байланысты, сатылар (баспалдақтар) төбелі қалалар мен қалаларда аллеяның басым түрі болып табылады. Бұған АҚШ-тағы Питтсбург (Питтсбург сатыларына қараңыз), Цинциннати (Цинциннати сатыларына қараңыз), Портленд (Орегон), Сиэтл және Сан-Франциско, сондай-ақ Гонконг пен Рим кіреді.

Ұзақ қашықтыққа арналған жолдар

Көптеген елдерде ұзақ қашықтыққа жаяу жүруге арналған бағыттар құру үшін жаяу жүргіншілер жолдары (және басқа да өту құқығы бар жолдар) біріктіріліп, жаңа жолдар салынды. Олар табиғаты бойынша ауылдық болуы мүмкін, мысалы, Оңтүстік Англиядағы Эссекс жолы секілді, ол шаруашылық жерлермен кесіп өтеді, немесе Лондон сияқты қалалық, немесе Англияның оңтүстік-батысындағы Оңтүстік-Батыс жағалау жолындай жағалау бойымен, немесе АҚШ-тағы Тынық мұхитының қыр жолы сияқты биік тауларда, ол Сьерра-Невададағы Форестер асуында 13153 фут (4009 м) биіктікке жетеді.

Сақтау

Көптеген жаяу жолдарды күтіп ұстау қажет. Көптеген ауылдық жолдардың беті жер немесе шөппен жабылған, оларға тіреулер және/немесе қақпалар, соның ішінде құшақтас қақпалар орнатылған. Аз ғана жолдарда баспалдақ тастар, су өткізгіштер немесе көпірлер кездеседі. Қалалық жаяу жолдар кірпіш, бетон, асфальт, кескен тас немесе ағаш төсемеден салынуы мүмкін. Сонымен қатар, ұсақталған тау жынысы, ыдыраған гранит, ұсақ ағаш қырлары да қолданылады. Жаяу жолдың ұзындығы бойында құрылыс материалдары өзгеріп, қала ішінде сапалы, қатты жабынмен басталып, ауылдық жерлерде арзан, жұмсақ немесе шашыраңқы жабынмен аяқталуы мүмкін. Кейде қалалық көшелерде немесе жағажайға апаратын тік беткей жолдарда баспалдақтар немесе сатылар табылады.

Мәселелер

Қалалық аймақтардағы негізгі мәселелерге күтім, қоқыс, қылмыс және қараңғы уақытта жарықтандыру жатады. Ауылдық жерлерде жаяу жүргіншілер мен мал арасында туындайтын қақтығыстар бар, олар кейде адамдардың жарақаттануына, тіпті қаза болуына әкеледі. Иттер мұндай қақтығыстарға жиі себеп болады – мысалы, Англия мен Уэльсте 1953 жылғы «Иттер (мал қорғау) туралы» заңына қараңыз. Сонымен қатар, шалғай орналасқан жаяу жүргіншілер жолдарының күтімін ұстау қиын болуы мүмкін, ал ауылдық жолдардағы өтуге егіс жұмыстары, егін, өсіп кеткен шөптесін, заңсыз тосқауылдар (тікенді сым қоса алғанда), бұзылған баспалдақтар және басқа да кедергілер кедергі келтіруі мүмкін.

Ұлыбританиядағы жер иелерімен жанжал

Англия мен Уэльсте жер иелерімен көптеген жылдар бойы түрлі проблемалар туды. Солардың бірі – миллионерлік мүлік магнаты Николас Ван Хугстратен. Ол ұзақ жылдар бойы саяхатшыларды ұнатпай, олармен дауласқан, тіпті оларды "жер бетіндегі ең нашар адамдар" деп атаған. 1999 жылы Хугстратен Шығыс Сассекстегі ауылдық иелігіндегі жаяу жолға үлкен қоршау қойды. Осыған наразылық білдіре отырып, жергілікті саяхатшылар Хугстратеннің иелігінің шекарасынан тысқары жерде митинг өткізді. 2003 жылдың 10 ақпанында, 13 жылдық күрес пен көптеген сот отырыстарынан кейін, жол қайта ашылды.

Мэн аралы

Тағы бір дау Джереми Кларксонмен байланысты, ол тележүргізуші және Top Gear бағдарламасының жүргізушісі, Мэн аралында тұрады. Ол үйінде жеке өміріне қол сұғылмауына наразы болды, себебі серуендеушілер оның үйін суретке түсіру үшін жолдан жаңсылып кеткен. Кларксонның меншігі 250 метрлік кішкентай жер учаскесімен шектесетін, ол ресми түрде халыққа қолдануға берілмеген, бірақ серуендеушілер бәрібір пайдаланған. Кларксон осы кішкентай жер учаскесіне кіруді тоқтатуға тырысты, соның арқасында серуендеушілер ресми жолмен жүру үшін айналып өтуге мәжбүр болып, осылайша өз жеке меншігінде жеке өміріне құқығын қорғауды көздеді. 2010 жылдың мамыр айында бұрынғы көлік министрі, құрметті Дэвид Андерсон MHK, қоғамдық тыңдау қорытындыларын қабылдады, тыңдауда халыққа қолдануға берілген жолдардың бес жолынан басқасының барлығы халыққа қолдануға берілген жолдар ретінде бекітіліп, түпкілікті картаға қосылуы керек екенін мәлімдеді.