Кіріспе

Виртуоздық аспаптық музыкалық композицияның түрі. Токката (италян тілінен "toccare" – "тигізу", ал "toccata" – тигізу әрекеті) – әдетте, клавишті немесе қыллы аспаптарға арналған, жылдам темпте орындалатын, жеңіл илемелеуді немесе өзге де виртуоздық бөлімдерді қамтитын, имитациялық немесе фугалық бөліктері бар немесе жоқ, орындаушының саусақ шеберлігін көрсететін виртуоздық музыкалық шығарма. Сирек жағдайларда, бұл атау бірнеше аспапқа арналған шығармаларға да қолданылады (мысалы, Клаудио Монтевердидің "Орфео" операсының кіріспесі).

Қайта өрлеу дәуірі

Бұл форма алғаш рет Кеш Ренессанс дәуірінде пайда болды. Ол Солтүстік Италияда туындаған. 1590-шы жылдардағы бірнеше жарияланымдарға Клаудио Меруло, Андреа және Джованни Габриели, Адриано Банкиери және Луццаско Луццаски сияқты композиторлардың токкаталары енген. Бұл – бір қол, сосын екінші қол виртуоздық тізбектер мен екінші қолдағы аккордтық қосыммен кереметті каскадтық бөлімдер орындайтын клавишалық шығармалар. Осы кезде Венецияда жұмыс істеген композиторлардың арасында Габриелилерден оқыған жас Ханс Лео Хасслер де болды; ол бұл форманы Германияға алып келді. Германияда ол ең жоғары деңгейде дамыды, және бір ғасырдан астам уақыттан кейін Иоганн Себастьян Бахтың шығармаларында толыққанды жетілді.

Барокко

Барокко кезеңінің токкатасы, Гироламо Фрескобальдиден басталып, Ренессанс нұсқасына қарағанда ұзындығы, қарқындылығы және виртуоздығы артады, сол дәуір сәулетіндегі егжей-тегжейлілікке сай, керемет әсемдікке жетеді. Онда көбінесе жылдам әуендер мен арпеджиолар, сондай-ақ аккордтық немесе фугалық бөлімдер кезектесіп отырады. Кейде белгілі бір темп сақталмайтын, және көбінесе импровизациялық сипатта болар еді. Бахтан бұрынғы барокко композиторларының арасында Иоганн Пахельбель, Микеланджело Росси, Иоганн Якоб Фробергер, Ян Питерсзон Свелинк, Алессандро Скарлатти және Дитеррих Букстехуде есімдері бар. Бахтың токкаталары осы форманың ең танымал үлгілерінің бірі, ал оның D минорындағы Токката және Фугасы, BWV 565 – кейбір зерттеушілер авторлығын дауласады, бірақ бүгінгі күнде ең көп орындалатын орган шығармаларының бірі. Оның органға арналған токкаталары импровизациялық композициялар болып табылады және көбінесе дербес фугамен жалғасады. Мұндай жағдайларда токката әдеттегі, тұрақты прелюдияның орнына қолданылады. Бахтың клавесинге арналған токкаталары BWV 910 және 916 – көп бөлімді туындылар, олардың құрамына фугалық жазу, риторикалық әшекейлер, речитатив және арияға ұқсас бөлімдер кіреді.

Бароккодан кейінгі

Барокко кезеңінен кейін токкаталар сирек кездеседі. Дегенмен, бірнеше көзге түсетін мысалдар бар. Романтизм дәуірінде Роберт Шуман мен Франц Лист әрқайсысы фортепианоға арналған токката жазды. Шуманның до мажордағы амбициялық Токкатасы репертуардағы ең қиын туындылардың бірі саналады және 1800-жылдардағы жанрдың маңызды өкілі болып табылады. Листтің токатасы – оның кейінгі кезеңіндегі өте қысқа және аскетикалық композиция, ол тек атымен ғана токката болып саналады. Кішкентай көлемді токкаталар кейде «токкатина» деп аталады: Листтің замандасы және сол кездегі белгілі виртуоз Чарльз Валентин Алкан өзінің соңғы жарияланған туындысы ретінде қысқа токкатина жазды (Op. 75). 20-ғасырдың басында Прокофьев пен Арам Хачатурянның әрқайсысы жеке фортепианоға арналған токката жазды, сондай-ақ француз композиторлары Морис Равель Купериннің «Le Tombeau» туындысының бөлігі ретінде, Жюль Массне, Клод Дебюсси өзінің «Pour le piano» сюитасында және «Jardins sous la pluie» (ол токката, бірақ атымен емес), Пьер Санкан мен Йорк Боуэннің Toccata Op. 155 шығармаларын жазды. Кейхосру Шапуржи Сорабжи жеке фортепианоға арналған төрт токката, ал Мойсей Молейро екі токката жазды. Джордж Энескудің фортепианолық сюитасы №2, Op. 10, токкатамен басталады. Эрик Сатидің 1912 жылғы «Veritables Preludes flasques (pour un chien)» композициясының алғашқы бөлігі «Sévère réprimande» (Қатаң сөкпе) – токката болып табылады. Британ композиторы Питер Сибурн Бахтың көп бөлімді стиліне фортепиано циклында қайта оралды. Осы композитордың бұрынғы циклы «Қадамдар» 1-томы: «Антология» итальяндық «toccare» етістігіне сілтеме жасай отырып, «A Touch» деп аталатын токката бөлімін қамтиды. Токката формасы француз романтикалық орган мектебінде маңызды рөл атқарды, оның негізін Жак Николас Лемменс өзінің «Fanfare» туындысымен қалады. Бұл стильдегі токкаталар көбінесе күшті мелодиямен (көбінесе педальде орындалады) үйлесетін жылдам аккордтық тізбектерден тұрады. Ең танымал мысалдар – Шарль Мари Видордың Симфониясы №5-тің соңғы бөлімі және Луи Виерннің Симфониясы №1-нің финалы. Токкаталар кейде толық оркестрге арналған шығармаларда кездеседі; осыған байланысты Ральф Вон Уильямстың 8-ші симфониясының соңғы бөлімін атауға болады. Франсис Пуленктің екі фортепиано мен оркестрге арналған концертінің және Морис Равельдің фортепиано концертінің финалдары тек атымен ғана емес, токкаталар деп айтуға болады. Бенджамин Бриттеннің фортепиано концерті мен Николай Медтнердің 2-ші фортепиано концерті де токката болып табылады. Джон Адамстың скрипкалық концерті «Toccare» деп аталады, бұл токката сөзінің шығу тегіне сілтеме жасайды; ал Пол Хиндемиттың 5-ші «Kammermusik» (виола концерті) туындысының бірінші бөлігі (Schnelle halbe) токката ретінде жазылған. Көптеген токкаталар жазған тағы бір заманауи композитор – Эмма Лу Димер. Ол органға арналған бірнеше токкаталардан басқа, фортепианоға арналған үш токката (1979 жылғысы жиі орындалады), флейта хорына арналған біреуін, скрипка мен фортепианоға арналған біреуін, жеке тимпанға арналған және алты соққылы аспаптарға арналған біреуін жазды. Сэмюэл Барбердің скрипкалық және фортепианолық концерттерінің финалдарын да токката деп сипаттауға болады. Аргентиналық композитор Альберто Гинастера өзінің туындыларының финалдарында токкаталарды немесе токкатаға ұқсас формаларды жиі қолданады; атап айтқанда, Гарфа концерті, №1 фортепиано концерті, Скрипка концерті, Гитара сонатасы және оның фортепианолық сонаталарында. Ресейлік джаз композиторы Николай Капустин екі токкатина жазды: біреуі өзінің сегіз концерттік этюдтерінің бөлігі ретінде, Op. 40, екіншісі – Opus 36. Евгений Киссин өзінің «Төрт фортепианолық пьесасының» құрамына джаздық үлгідегі токкатаны жазды.