Кіріспе

Израильдің сефарди бас раввині.

Ришон Ле-Цион (רִשּׁוֹן לְצִיּוֹן) – Тель-Авивтен оңтүстікке қарай орналасқан Израильдің орталық жағалау жазығындағы қала. Гуш-Дан қалалық агломерациясының құрамына кіреді. 1882 жылы Ресей империясынан келген еврей иммигранттары, Бірінші Алияның бір бөлігі, осы қаланы құрды. Бұл Жаңа Ишув Израильде құрған алғашқы сионистік қоныс және 19 ғасырда Османдық Сириядағы екінші еврей шаруашылық қонысы болды (алғашқысы – Петах-Тиква). 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Израильдегі халық саны бойынша төртінші ірі қала, халқының саны – 247 054 адам. Қала Форум 15-ке мүше, ол Израильдегі ұлттық теңгерімге немесе даму гранттарына тәуелді емес, салықтық тәуелсіздігі бар қалалардың бірлестігі.

Этимология

Ришон Ле-Цион атауы Танах кітабынан алынған бір аяттан шыққан: «Сионға бірінші болып олар келеді, мен Иерусалимге жариялаймын» (Ишая 41:27), және сөзбе-сөз «Сионға бірінші» деп аударылады.

Осман дәуірі (1882-1900)

Ришон ЛеЦион 1882 жылғы 31 шілдеде Украинаның Харьков қаласынан (сол кезде Ресей империясы) келген он Ховвей Сион пионері, Zalman David Levontin бастаған топпен құрылды. Рувен Юдаливич та осы топтың мүшесі болды. Жаффадағы британдық вице-консул Хаим Амзалег қазіргі Тель-Авивтің оңтүстік-шығысында, Мустафа Абдалла али Дажаннан Uyūn Qārā (сөзбе-сөз "қайғырушының қайнар көзі") деп аталатын су көздері орналасқан жерді сатып алды. Маромның сөзінше, Uyūn Qārā "британдық мандаттың басталуына дейін еврей қоныстану үлгісін қалыптастырған ерте жер сатып алу бастамалары үшін қолайлы жағдай жасады". Амзалег қоныстанғандарға осы жердегі ешбір құрылыс оның меншігіне өтпейтінін жазған мәлімдемеге қол қойды. Жаңа келгендердің құмды топырақ пен судың жетіспеушілігінен басқа ешқандай шаруашылық тәжірибесі болмады. Барон Ротшильд су іздеу үшін бұрғылаумен айналысатын мамандарды шақырды, олар жер асты суының деңгейі тегіс емес екенін анықтады. 20-25 метр тереңдікте құдықтар салынды. 1883 жылы жас ауылдың темір ұстасы Ицхак Лейб Топоровский Израиль жерінде алғашқы темір соқаны жасады, ал 1885 жылы ауылдың 3 жылдығына арналған мерекелік шараларда Израильдің туы алғаш рет көтерілді. Барон Эдмонд Джеймс де Ротшильд басшылықты өз қолына алып, өзінің әкімшілері мен ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңесшісі Шауль Хельзнерді Микве Израильден жібергенде, ауыл шаруашылығы, цитрус және жүзім шаруашылығы саласында үлкен прогресс жасалды. 1883 жылдың қараша айында алғашқы қатарлар отырғызылды, оны он ресейлік фермер басқарды, олар Микве Израиль ауыл шаруашылығы мектебінде оқыды, сонымен қатар Ротшильдтердің қаржылық қолдауына ие болды. Ришон ЛеЦионның өмірдің маңызды орталығы болған Үлкен синагог 1885-1889 жылдары салынды. Ротшильдтің қолдауымен 1886 жылы Кармель Мизрахи шарап зауыты құрылды. Барон Эдмонд Джеймс де Ротшильд және оның әйелі Адельхейд фон Ротшильд бір жылдан кейін, 1887 жылы ауылға сапармен келді. 1886 жылы Ришон ЛеЦионның 300-ге жуық халқының ішінде дұрыс білім алуы қажет болған бірнеше ондаған бала болғандықтан, Хавив бастауыш мектебі Ришон ЛеЦионда еврей тілінде білім беретін алғашқы заманауи мектеп ретінде ашылды. Дов Любман Хавив онда сабақ берді, ал Мордехай Любман Хавив білім инспекторы болды. Еврей тілінің қайта жаңғыруының негізгі тұлғасы Елиезер Бен-Иегуда, оның әріптесі Дэвид Юдиловиц сияқты Ришон ЛеЦионда мұғалім болып жұмыс істеді. 1898 жылы Хавив мектебінің бұрынғы оқушысы Эстер (Шапира) Гинцбург әлемдегі алғашқы еврей балабақшасын құрды. 1880-жылдардың соңында бірнеше жыл бойы Ришон ЛеЦионда тұрған Нафтали Герц Имбер еврей тіліндегі поэзияның кейін танымал ақыны болды. Ол өзінің "Тиквахтену" өлеңін құлақтарын жеткізе тыңдаған адамдарға оқып берді. 1887 жылы музыкалық білімі бар Ришон қаласының жас тұрғыны Шмуэль Коэн Имбердің өлеңін тыңдаған жергілікті еврей шаруаларының эмоционалдық реакциясын байқады. Ол өзінің музыкалық шеберлігін пайдаланып, өлеңге әуен жазды. Коэннің музыкалық композициясы молдавандық/румындық халық әні "Carcul cu Boi" ("Оксенмен арба") негізінде жасалған. Коэннің музыкалық бейімделуі Имбердің өлеңінің Палестинадағы барлық сионистік қауымдастықтарда жылдам және ынталы түрде таралуына ықпал етті. Бірнеше жыл ішінде ол бүкіл әлемге тарады, сионистік қауымдастықтар мен ұйымдар оны ресми емес сионистік ұлттық әнұран деп жариялады. 1933 жылы Прагада өткен 18-ші сионистік конгресте Имбер/Коэн сионистік ұлттық әнұраны ресми түрде қабылданды және "Хатиква" (Үміт) деп аталды. 2004 жылдың қараша айында Израиль мемлекеті Шмуэль Коэннің 1887 жылғы Имбер өлеңінің жаңадан қысқартылған, өзгертілген нұсқасына жасаған музыкалық бейімделуін ресми түрде қабылдады, осылайша қазіргі Израиль ұлттық әнұраны "Хатиква" құрылды. 1888 жылы дәріхана, баронның қоралары және баронның кеңсесі салынды. 1889 жылы Кармель Мизрахи шарап зауыты орналасқан ғимарат салынды. 1891 жылы шарап зауытына телефон қосылды, ал 1898 жылы электр қуаты орнатылды. 1890 жылы болашақ қалалық саябақтың орнына пальма аллеясы отырғызылды. "Ришон Ле-Цион" оркестрі 1895 жылы құрылды. 1898 жылы Теодор Герцль елді мекенге келген жылы қалалық саябақ (сол кезде ауылдық саябақ) құрылды және құдықтың жанына су мұнарасы салынды. Дора Блохтың әкесі. 1882 жылы құрылғанда Ришон ЛеЦионның халқы 150 адамды құрады. 1890 жылы Ришон ЛеЦионда 359 адам тұрды. Бес жылдан кейін бұл көрсеткіш 380-ге жетті, ал 1900 жылы 526-ға жетті.

Ауылдық кеңес және ЖҚА әкімшілігі (1900-1922)

1900 жылы ауыл басқаруы барон кеңсесінен ауылдық кеңеске және еврейлерді қоныстандыру қауымдастығына берілді. Израильдің алғашқы премьер-министрі Давид Бен-Гурион 1907 жылдың жазында екі ай бойы шарап зауытында жұмыс істеді. 1910 жылы ауылдың қоңырауы медицина үйінің жанында салынды, ал 1912 жылы ауылда алғашқы автомобиль ("Жылқысыз алғашқы көлік") пайда болды. 1913 жылы Ұлы Сирияның губернаторы Джемаль-паша Ришон-Леционның төңірегіндегі құмдарды өз аумағына қосты, ал 1915 жылы Ришон-Лецион тағы кеңейтіліп, оған Жерорта теңізі мен арадағы аумақ берілді. 1913 жылы Ришон-Леционның солтүстігінде тағы бір еврей қонысы – Нахлат-Йехуда құрылды. 1915 жылы Ришон-Лецион және айналасындағы аймақтар шегіртке шабуылына ұшырады. Жергілікті тұрғындар жараланғандарды Ришон-Ле-Циондағы медициналық мекемеге жеткізді. Сол күні қаза тапқан жаңа зеландиялықтардың құрметіне Ришон-Лецион халқы тас оба (cenotaph) орнатты, бірақ ол кейіннен бұзылды. Шайқастан кейін жаңа зеландиялықтар Ришон-Леционда лагерь құрды, оны бір офицер «жүзімдіктер мен жеміс бақтарымен қоршалған сүйкімді шағын елді мекен» деп сипаттады. Әскерлер мен ауыл тұрғындары арасындағы қарым-қатынас жақсы болды, әскерлер ауыл тұрғындарына Балфур декларациясы туралы жаңалықты жеткізді. 1919 жылы Ришон-Лецион әйелдеріне сайлау құқығы берілді, сондай-ақ сол жылы Нехама Похатчевский ауылдық кеңестің төрағасы болып сайланды, бұл әйелдің бұл лауазымға сайлануының алғашқы жағдайы болды.

Британдық мандат

1924 жылы Британ армиясы Яффа электр компаниясымен шарт жасасты. Шарт бойынша, Электр компаниясына оған берілген концессияда жоспарланған бастапқы географиялық шекарадан тысқары желіні кеңейтуге рұқсат берілді. Бастапқы концессия шегінен асып кеткен жоғары кернеулі сызық ірі қалалар мен шаруашылық қоныстар арқылы өтіп, Ришон Ле-Цион, Нес-Циона және Реховот еврей елді мекендеріне қосымша мүмкіндіктер ұсынды (олардың жоғары кернеулі сызыққа жақын орналасқандығына қарамастан, Рамле және Лидда араб қалалары қосылмады). 1922 жылы британдық Мандат билігі жүргізген халық санауы бойынша Ришон Ле-Ционда 1396 адам тұрды, оның ішінде 1373 яһуди және 23 мұсылман болды, ал 1931 жылғы санауда 648 үйге 2525 тұрғынға дейін өсті.

Израиль мемлекеті

1950 жылы Ришон-Ле-Цион қала болып жарияланды, сол кезде оның халқы шамамен 18 000 адамды құрады. 1983 жылы халық саны 103 000 адамға жетті. 2006 жылы қалада 222 300 адам тұрды. 2020 жылға қарай халық саны 253 600-ге жетеді деп болжанып отыр. 2007 жылы Ришон-Ле-Цион муниципалитеті Ішкі істер министрлігінің тиімді басқару жөніндегі сыйлығымен марапатталды. 2016 жылы Израиль үкіметі Ришон-Ле-Ционды қаланың батысындағы құмды далаларға қарай кеңейтуге келісім берді, осы жерде 1000 дунам аумақта Орталық округтағы ең ірі коммерциялық және тұрғын үй құрылыс жобалары салынады. Сонымен қатар, қаланың батыс бөлігіндегі тағы бір өнеркәсіптік аймақтың ауданы дерлік екі есеге ұлғайтылатын болады.

Демография

1922 жылы британдық мандат билігі жүргізген халық санағында Ришон-Ле-Ционда 1373 яһуди және 23 мұсылман тұрған. Израильдің Орталық статистика бюросының желтоқсан айындағы мәліметтері бойынша, Ришон-Ле-Ционның халқы [саны] адамды құрайды. Ришон-Ле-Цион Израильдегі ең қарқынды дамитын қалалардың бірі және Иерусалим мен Бней-Брактан кейін елдегі үшінші жас қала болып табылады, онда халықтың 31,1% балалар мен жасөспірімдерді құрайды, ал барлық тұрғындардың 61,4% 40 жасқа дейін. Сонымен қатар, қала ағылшын тілді елдерден де маңызды көші-қонды тартты. 2030 жылға қарай қала халқы шамамен 270 000 адамға жетеді деп күтілуде. Қала тұрғындарының көп бөлігі яһудилерді құрайды.

Экономика

Бүгінгі таңда Ришон-Ле-Зионның негізгі салалары – шарап өндірісі, құрылыс, қызмет көрсету және сауда. Фабрикалар мен шеберханалар бұрынғы өнеркәсіптік аймақта орналасқан, ол қазір пабтар, би кештері мен мейрамханаларға танымал орынға айналған. Қаладағы өнеркәсіп көбінесе екі өнеркәсіптік орталыққа бөлінеді: қаланың солтүстігіндегі ескі өнеркәсіптік аймақ және қаланың батысындағы жаңа өнеркәсіптік аймақ. Ришон қаласында жылына 3,7 миллион текше метр су өндіретін тұзсыздандыру зауытын салу жоспарлануда. Қалада қазірдің өзінде ірі Шафдан қайта өңдеу зауыты бар. Бұрынғы қала әкімі Мейір Ницзан Кирият Хатанеи Прас Нобель (קריית חתני פרס נובל) ауданында еврей Нобель сыйлығының лауреаттарына арналған жаяу жол салуды бастады. Нобель лауреаттары бульвары (иврит тілінде טיילת חתני פרס נובל) Ели Визель көшесінің басынан басталып, Кирият Хатанеи Прас Нобельдегі Генри Киссинджер және Рене Кассин көшелері арқылы жалғасады. Бульварда әр лауреат үшін тұғыр орнатылған. Медальдің ортасында сыйлық тағайындалған жыл, лауреаттың аты, елі және жүлде алған саласы еврей және ағылшын тілдерінде көрсетілген. Сыйлыққа берілген мақтау қағазы тұғырдың жанындағы қосымша тақтада жазылған. Жобаның ғылыми кеңесшісі – Ришон-Ле-Зион тұрғыны, профессор Израиль Ханукоглу.

География

Ришон-Ле-Цион Израильдің Жерорта теңізі жағалау жазығында және солтүстік Шефела аймағында орналасқан. Жылдық жауын-шашынның басым бөлігі қазан және наурыз айлары аралығында жауады.

Көршіліктер

Ришон-Ле-Зионды төрт негізгі ауданға бөлуге болады: ескі қала, шығыс тұрғын үйлер, солтүстік (ескі) өнеркәсіптік аймақ және Батыс Ришон-Ле-Зион. Сонымен қатар, қаланың оңтүстік ұшында, Ган Сорекке жақын өнеркәсіптік аймақ орналасқан.

Шикуней Хамизрах

Шығыс тұрғын үй жобалары (Шикуней Хамизра) Ришонның шығысқа қарай жылдам кеңеюі болды. Ол Шикуней Хамизра ауданындағы тұрғын үй жобаларымен (шикунимдермен) ерекшеленеді. Шығыс жобалары Црифин әскери базасының қоршауына жеткенде дамуын тоқтатты. Егер Црифин жоспарланғандай жеке мердігерлерге сатылса, бұл аймақ жаңа, пайдалы тұрғын үй жобаларымен айтарлықтай кеңейеді деп күтілуде. Басқа шағын аудандар: Ревивим, Кидмат Ришон, Неурим, Рамбам, Неве Хадарим, ХаШомер, Кфар Арье, Мишор ХаНоф және Кирият Симха.

Ескі өнеркәсіптік аймақ

Ришон Ле-Зион қаласындағы өнеркәсіптік аймақтар Мабат деп аталады, бұл Мишкар, Билуи ВеТаасия (Сауда, демалыс және өнеркәсіп) деген сөздердің бас әріптерінен құралған. Солтүстік аймақ – ең көне және бастапқы өнеркәсіптік аймақ, бұрын жеңіл өнеркәсіп және шыны фабрикаларымен толы болған. Бүгінде ол жанды түнгі өмірімен белгілі.

Батыс Ришон

Батыс Ришон Ле-Зион – 1980 және 1990 жылдары салынған қаланың жаңа аудандарының жиынтығы. Батыс Жерорта теңізіне салыстырмалы түрде жақын болғандықтан жер құны жоғары. Бұл аймаққа Цахал тас жолының батысындағы қаланың барлық бөлігі кіреді. Аймақ жаңа өнеркәсіптік аймақты (Батыс Мабат) және бірнеше тұрғын үй аудандарын қамтиды: Неве Элияху (немесе Рамат Элияху), Неот Шикма, Неве Декалим, Неве Хоф (немесе Пуэбло Эспаньол), Неве Ям, Кирият Ришон, Кирият Крамим, Кирият Ганим, Неот Ашалим, Кирият Хатаней Прас Нобель (Нобель сыйлығы лауреаттарының қалашығы).

Спорт

Ришон ЛеЗион гандбол мен шахматтағы жетістіктерімен танымал. Гандболдан «Хапоэль Ришон ЛеЗион» және «Маккаби Ришон ЛеЗион» командалары лигада үстемдік құрады. «Хапоэль» қатарынан жетіден астам отандық чемпионаттар мен кубоктарды жеңіп алды, қақпашы Владимир Зайкман және алаңдағы ойыншылар Идан Маймон мен Дуди Балсар сияқты жұлдыздары бар. Оның ең ірі қарсыласы «Маккаби» 2005/06 жылы «Хапоэльден» чемпиондық атағын тартып алды. Гандбол Ришон ЛеЗиондағы орта мектептерде де басым спорт түрі. «Амит Амал» орта мектебінің гандбол командасы бірнеше рет әлем чемпионатын жеңіп алған. Шахматта 1939 жылы құрылған «Ришон ЛеЗион» шахмат клубы Израильдегі жетекші клубтардың бірі, ол аға, әйелдер және жастар лигаларында өнер табады. Борис Альтерман сияқты Израильдің гроссмейстерлері Ришон үшін ойнайды. Әлем чемпионы Гарри Каспаров бұрынғы мүшесі болған. «Хапоэль Ришон ЛеЗион» – ірі футбол клубы, қазіргі уақытта екінші лигада ойнап жатыр, бірақ бұл клуб бұрынғыда жоғары дивизионда ойнаған, тіпті 2011–12 жылдары да. Клуб 1946 және 1996 жылғы екі кубок финалына қатысып, 2012–13 жылғы Toto Cup Leumit турнирін жеңіп алған. Басқа да белсенді футбол командалары: «Моадон Спорт Шикун ХаМизрах» (Алеф лигасында ойнайды), «Хапоэль Нахалат Йехуда» (Бет лигасында ойнайды) және «Моадон Спорт Ришон ЛеЗион» (Гимель лигасында ойнайды). Бұрын қалада «Маккаби Ришон ЛеЗион» сияқты футбол клубтары ойнаған, ол 1940 жылдары және Израильдің тәуелсіздік алғаннан кейінгі екі маусымда жоғары дивизионда өнер көрсеткен, сондай-ақ «Бейтар Ришон ЛеЗион», «Хапоэль Бней Зион» және «Хапоэль ХаМегабеш Ришон ЛеЗион» сияқты кішігірім клубтар төменгі лигаларда ойнаған. Ришон ЛеЗиондағы негізгі футбол стадионы – 6000 орындық Хаберфельд стадионы, онда «Хапоэль Ришон ЛеЗион» командасының ойындары өтеді. Басқа, кішігірім стадиондар Шикун ХаМизрах, Нахлат Йехуда және Суперленд ойын-сауық паркі кешенінде орналасқан. «Маккаби Ришон ЛеЗион» баскетбол командасы Ligat HaAl-дың, жоғары дивизионның ұзақ жылдардан бергі мүшесі. Команда 2500 орындық «Бет Маккаби» аренасында ойнайды. 1990-шы жылдары бұл команда Израильдің үздік клубы және Еуропа чемпионы «Маккаби Тель-Авивке» қарсылас болды. 2015–16 маусымында Ligat HaAl чемпионы атанды. «Маккаби Ришон ЛеЗион» гандбол командасы да Ligat Ha'Al-дың, жоғары дивизионның тұрақты мүшесі. «Маккаби Ришон ЛеЗион» – ең көп ұлттық гандбол чемпионатын жеңіп алған Израиль клубы. Қалада 2001–2013 жылдар аралығында салынған 3000 орындық жаңа Атлетика қалалық стадионы да бар, ол халықаралық жеңіл атлетика жарыстарын қабылдау үшін салынған.

Көлік

Ришон-Ле-Ционға бірнеше маңызды тас жолдар арқылы баруға болады. Қоғамдық көлік құралдарына автобус, пойыз және ұсыныс такси (маршрутка) жатады.

Темір жол көлігі

Ришон Ле-Цион Ха-Ришоним темір жол станциясы қала орталығынан оңтүстікке қарай, Ха-Ришоним түйіскен жерінің ортасында, жаңа 431 тас жолы мен Ришон Ле-Цион – Несс-Циона жолының қиылысында орналасқан. Ха-Ришоним темір жол станциясынан Тель-Авив, Лод, Бней Брак, Петах Тиква, Рош ХаАйин, Ход ХаШарон және Кфар-Сабаға тікелей пойыздар қатынайды. Израиль темір жолдарының барлық станцияларына Тель-Авив және Лодтағы көшіру станциялары арқылы қол жеткізуге болады. Ришон Ле-Цион Моше Даян темір жол станциясы қаланың батыс бөлігінде, Тель-Авивтен Ашдодқа Моше Даян станциясы және Явне (Батыс) арқылы өтетін жаңа темір жол желісінде орналасқан. Болашақта Ришоним стансасын Моше Даян стансасымен қосу және олардың арасына бірнеше қосымша темір жол станцияларын салу жоспарлануда. Тель-Авив жеңіл рельстік көлігінің жасыл желісі және Тель-Авив метрополитенінің M1 желісі Ришон Ле-Цион қаласынан өтуі жоспарланған.

Археология

Шарап қысымы бақшасы – Бэн-Гурион қиылысының Ротшильд көшесінің соңында орналасқан, әр түрлі кезеңдерге жататын бірнеше шарап қысымы бар археологиялық ескерткіш. Ассириялық цитадель – құмды төбеде орналасқан Неве-Шекма ауданының оңтүстік-батыс шетіндегі цитадель. Ол 1990 жылдардың басында кездейсоқ түрде табылды және б.з.д. 8 ғасырға дейін сақталып қалған. Тель-Йона – қаланың теңіз жағалауындағы үйінді, онда түрлі кезеңдерге жататын ескі заттар табылған.