Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландиялық астроном және марксистік теоретик (1873–1960)
Dutch astronomer and Marxist theorist (1873–1960)
Антоние “Антон” Паннекук (; 2 қаңтар 1873 – 28 сәуір 1960) – голландиялық астроном, философ, марксистік теоретик және социалистік революционер болған. Ол кеңестік коммунизмнің (radencommunisme) маңызды теоретиктерінің бірі еді.
Antonie “Anton” Pannekoek (; 2 January 1873 – 28 April 1960) was a Dutch astronomer, philosopher, Marxist theorist, and socialist revolutionary. He was one of the main theorists of council communism (radencommunisme).
Ерте өмір
Антон 1873 жылдың 2 қаңтарында Ваассен қаласында дүниеге келді. Оның әкесі шағын металл құю зауытын басқарса, анасы босандырушы болған. Оның екі қарындасы мен бір інісі болды. Оның үлкен ағасы Адольф Апельдорн қаласындағы Жоғары буржуазиялық мектепке оқыған. Антон 12 жасында ағасынан оқулық алып, Егіздер шоқжұлдызында қосымша жарық нүктесін байқады. Ойланып қараған соң, ол бұл Сатурн планетасы екенін түсінді. Ұзақ өтпей ол да ағасының ізімен сол мектепке барып, биология және астрономия салаларында жоғары ғылыми қабілеттерін көрсетті: астрономия курсын екі жыл ертерек бітірді.
Anton was born 2 January 1873 in Vaassen. His father managed a small metal foundry and his mother was a midwife. He had two sisters and a brother. His elder brother, Adolf, attended the Hogere Burgerschool, Apeldorn. At the age of 12 Anton borrowed a textbooks from his brother and studied the constellation Gemini, where he noticed an extra point of light. Upon reflection he realised this was the planet Saturn. He soon followed his brother in attending the same school, where he showed a strong scientific aptitude, particularly in biology and astronomy: he completed the astronomy course two years early.
Өмірбаян
Паннекоек 1891 жылдан бастап Лейденде математика мен физиканы оқыды. Ол колледжге түсер алдында-ақ астрономияға қызығушылық танытып, Күн жолы мен Поляр жұлдызының өзгеруін зерттеді. Студент кезінде ол өзінің "Күн жолы туралы тағы зерттеулердің қажеттілігі туралы" атты алғашқы мақаласын жариялады. Ол қысқа уақыт геодезист болып жұмыс істеді, содан кейін Лейден обсерваториясына (Leidse Sterrewacht) бақылаушы болып жұмыс істеуге және Алголдың өзгеруі туралы диссертациясын жазуға оралды. Эдвард Белламидің "Теңдік" еңбегін оқығаннан кейін Паннекоек берік социалист болып, Карл Маркс пен Иосиф Дитцгеннің философиясын зерттей бастады. Көп ұзамай Паннекоек белгілі марксистік жазушыға айналып, голланд және неміс социалистік журналдарына, мысалы, Die Neue Zeit-ке жазды. Оның астрономиялық және социалистік мансабы алғаш рет ереуілді қолдау комитетін басқарғаны үшін сөгіс алғанда және голланд үкіметі оны обсерваториядағы жұмысынан босатқанда қақтығысқа келді. Сол кезде ол Лейден обсерваториясының ескірген атмосферасымен және тоқыраған әдістемелерімен көңілі толмады. Паннекоекке Германияның Социал-демократиялық партиясы қаржыландыратын мектепте тарихи материализм бойынша лекция оқу мүмкіндігі ұсынылды. Бірақ ол неміс билігімен қиындыққа ұшырады, олар оның сабақ беруді жалғастырса, оны елден қуумен қорқытты. Дегенмен ол Берлинде қалды және газеттер мен журналдарға жазуын жалғастырды. 1910 жылы ол Бременге көшіп, көп ұзамай Бременнің радикалды солшылдарының көрнекті жақтаушыларының бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Паннекоек Нидерландта демалыста болды. Германияға оралу мүмкіндігінен айырылып, ол орта мектептерде космография және ғылым пәнінің мұғалімі, ал Лейден университетінде астрономия тарихы бойынша жеке оқытушы болып жұмыс істеді. Виллем де Ситтер 1918 жылы оны Лейден обсерваториясының директорының орынбасары етіп тағайындағысы келсе де, голланд үкіметі оның марксистік көзқарастарына байланысты тағайындалуына келіспеді. Оның орнына Амстердам қалалық кеңесі 1918 жылы Амстердам университетінде лекция оқушы болып тағайындады. 1921 жылы ол астрономия институтын құрды; 1925 жылы төтенше профессор болып тағайындалды; ал 1932 жылы толық профессор атанды.
Pannekoek studied mathematics and physics in Leiden from 1891. Even before he went to college he was interested in astronomy and studied the Milky Way and variability of Polaris. He published his first article, On the Necessity of Further Researches on the Milky Way, as a student. He briefly worked as a geodesist before he returned to the Leiden Observatory (Leidse Sterrewacht) to work as an observer and write his thesis on the variability of Algol. After reading Edward Bellamy's Equality, Pannekoek became a convinced socialist and started studying the philosophies of Karl Marx and Joseph Dietzgen. Soon Pannekoek became a well known Marxist writer, writing for both Dutch and German socialist magazines, like Die Neue Zeit. His astronomical and socialist careers first clashed when he was reprimanded for leading a strike support committee and was treated with dismissal from his job at the observatory by the Dutch government. Around the same time, he was growing dissatisfied with the stale atmosphere and outdated methodologies at the Leiden Observatory. Pannekoek was offered the option to become a lecturer in historical materialism at the school funded by the Social Democratic Party of Germany. He soon ran into trouble with the German authorities, who threatened him with expulsion if he continued teaching. He remained in Berlin, however, where he kept writing for journals and newspapers. In 1910, he moved to Bremen where he soon became one of the prominent proponents of the radical Bremen Left. Pannekoek was on holiday in the Netherlands when the First World War broke out. Prevented from returning to Germany, he started work as a cosmography and science teacher for secondary schools and a privaatdocent in history of astronomy at Leiden University. Though Willem de Sitter wanted to hire him as assistant director at the Leiden Observatory in 1918, the appointment was prevented by the Dutch government because of his outspoken Marxist sympathies. Instead, the Amsterdam city council appointed him at the University of Amsterdam in 1918 as a lecturer. In 1921, he founded the astronomical institute there; in 1925, he was appointed as extraordinary professor; and in 1932 as full professor.
Астрономия
Паннекук орта мектепте оқып жүрген кезінде түнгі аспанды жүйелі түрде бақылай бастады және осы байқауларын тіркеуге кірісті. Кейіннен оның өзгермелі жұлдыздарға жасаған байқауларының бір бөлігі ғылыми жарияланымдарына енді. 1889–1890 жылдардың қысында ол Полярис жұлдызының өзгеруін тіркеді, бұл бұрын болжамдалған, бірақ 1908 жылға дейін Эйнар Герцспрунг растамаған еді. Ол сондай-ақ Алгол жұлдызының өзгеруін қадағалап, одан докторлық диссертациясының негізін жасады. Паннекуктың тағы бір қызығушылығы – Құс жолының көрінісі. 1898 жылы Паннекук Құс жолын қалай бақылау керек екенін түсіндіретін бірнеше мақала жариялады. Онда ол ұсақ бөлшектерді сөзбен сипаттау арқылы, ал жарықтың жалпы таралуын изофоталық сызықтар арқылы бақылау керектігін түсіндірді. Паннекук 1920 жылы Солтүстік Құс жолына жасаған байқауларын суреттер, изофоталық диаграммалар және ауызша сипаттамалар түрінде жариялады. Ол өз байқауларын Корнелис Истон, Отто Боэддикер және Юлиус Шмидт жасаған тәуелсіз байқаулармен біріктіріп, "орташа субъективті бейне" деп атаған Құс жолының композиттік суретін жасады. Бірнеше жылдан кейін ол 1926 жылы Голланд Индиясына жасаған күн тұтылуына арналған экспедицияда жасаған Оңтүстік Құс жолына қатысты байқауларын жариялады. Ол сонымен қатар Құс жолының жарық таралуын бейнелеу үшін фотосуреттік әдіс әзірледі. Құс жолын құрайтын бұлттарды түсіру үшін Паннекук фотопластинкаларды қасақана фокуссыз түсірді, бұл жұлдыздардың жарығын дискілерге таратып, олардың жарығының бірігуіне мүмкіндік берді. Бұл пластинкалар өлшеніп, Құс жолының беттік жарықтығын көрсететін кестелерге біріктірілді. Паннекуктың Құс жолының көрінісі жөніндегі зерттеулері галактика құрылымы жөніндегі зерттеулерімен тығыз байланысты болды. Осы зерттеуде ол галактикадағы жеке шоғырларды зерттеу үшін Якобус Каптейннің статистикалық әдістерін бейімдеді. Оның ең маңызды нәтижелері – Сигнус және Аквила шоқтарындағы Құс жолы бұлттарына жауапты жұлдыздық шоғырларға дейінгі қашықтықты өлшеу болды. Ол бұл шоғырлар Күннен 40 000–60 000 парсек қашықтықта орналасқанын анықтады. Бұл бүкіл галактикалық жүйенің диаметрі деп есептелетіннен әлдеқайда алыс еді. Бұл нәтиже Харлоу Шаплидің кеңейтілген галактикасының алғашқы дәлелін берді. Паннекук өзінің кәсіби мансабының соңғы онжылдықтарын жұлдыздық атмосфералардың астрофизикасын зерттеуге арнады. Теориялық зерттеулерінде Паннекук Мегнад Саханың иондану формуласын кеңейтудің жолдарын зерттеді. Оның негізгі қорытындыларының бірі – Антония Мори анықтағандай, c типіндегі жұлдыздардағы тар спектрлік сызықтар, ең болмаса, жұлдыздық атмосферадағы төмен қысымның салдарынан туындаған. 1930 жылдары ол жұлдыздың толық спектрін қайта жасай алу үшін атмосфераның теориялық модельдерін жасады, бірақ толық қанағаттандырарлық модельді жасауға қол жеткізе алмады. 1935 жылы Руперт Вилдт Паннекуктың H− ионының оптикалық емес қасиеттеріне тигізетін әсерін дұрыс бағаламағанын көрсетті. Байқаулық астрофизикада Паннекук 1931 жылы Денеб үшін өсу қисығын жасады, бұл Күннен басқа жұлдыз үшін жасалған алғашқы қисық болды. Ол және оның студенттері сондай-ақ 1929 жылы Доминион астрофизикалық обсерваториясында Паннекук түсірген фотопластинкаларға негізделген кеш типті жұлдыздардың спектрлік сызықтарының толық каталогтарын жариялады. Осы зерттеулері үшін ол Нидерландыда астрофизиканың жеке ғылым саласының негізін қалаушы деп есептеледі. Паннекук сонымен қатар күн тұтылуын бақылауға арналған ғылыми экспедицияларға қатысты, олар Ява және Лапландияда өтті. Ол астрономия тарихына да қызығушылық танытты және оның "Астрономия тарихы" атты кітабы осы тақырыптағы стандартты анықтамалық еңбек саналады. Паннекук 1925 жылы Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының мүшесі болды. Галактика құрылымы, астрофизика және астрономия тарихындағы еңбектері халықаралық деңгейде танымал болды және оған 1936 жылы Гарвард университетінің құрметті дәрежесі, сондай-ақ 1951 жылы Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі табысталды. Ай бетіндегі Паннекук кратері және 2378 Паннекук астероиді оның құрметіне аталған. 1982 жылы Амстердам университетіндегі Антон Паннекук атындағы астрономия институты оның құрметіне аталды.
Pannekoek began systematically observing the night sky and recording these observations while he was still in secondary school. Some of his observations of variable stars later found their way into his scientific publications. In the winter of 1889–1890, he recorded the variability of Polaris, which had been suspected before but was not confirmed until 1908 by Ejnar Hertzsprung. He also tracked the variability of Algol, which formed the foundation for his PhD thesis. Another early interest of Pannekoek was the appearance of the Milky Way. In 1898, Pannekoek published a series of articles in which he articulated how he thought the Milky Way should be observed. Here, he explained that minor details should be tracked through verbal descriptions, while the general distribution of light should be tracked to isophotic lines. Pannekoek published his own observations of the northern Milky Way in 1920 in the form of drawings, isophotic diagrams, and verbal descriptions. He also combined his observations the independent observations of Cornelis Easton, Otto Boeddicker, and Julius Schmidt to create a composite image of the Milky Way, which he called the "mean subjective image". A few years later, he also published his observations of the southern Milky Way, which he made during an eclipse expedition to the Dutch Indies in 1926. He also developed a photographic method to represent the light distribution of the Milky Way. To capture the clouds that formed the Milky Way, Pannekoek deliberately recorded photographic plates out of focus, which caused the light of stars to spread into disks, allowing their light to overlap. These plates were then measured and combined into tables showing the surface brightness of the Milky Way. Pannekoek's research on the appearance of the Milky Way was closely connected to his research on the structure of the galaxy. In this research, he adapted the statistical methods of Jacobus Kapteyn to investigate individual clusters in the galaxy. His most important results were the measurement of the distance to the star clusters responsible for the Milky Way clouds in Cygnus and Aquila. He determined that these were located at a distance of 40000 60000 parsec from the sun. This was much more distant than was commonly assumed to be the diameter of the entire galactic system. This result provided early evidence for Harlow Shapley's expanded galaxy. The final decades of his professional career Pannekoek mostly spent on researching the astrophysics of stellar atmospheres. In his theoretical research, Pannekoek explored ways to expand upon Meghnad Saha's ionization formula to better understand the physical conditions in the outer layer of stars. One of his main conclusions was that the narrow spectral lines in c type stars, as found by Antonia Maury, were most likely caused by lower pressure in the stellar atmospheres. In the 1930s, he developed theoretical models for the atmospheres in order to reproduce the entire spectrum of a star, but failed to produce a model that was entirely satisfactory. In 1935, Rupert Wildt showed that this was because Pannekoek had underestimated the impact of the H− ion as a source of optical opacity. In observational astrophysics, Pannekoek produced the curve of growth for Deneb in 1931, the first for a star other than the sun. He and his students also published comprehensive catalogues of the spectral lines in late type stars based on photographic plates taken by Pannekoek at the Dominion Astrophysical Observatory in 1929. Because of these studies, he is considered to be the founder of astrophysics as a separate discipline in the Netherlands. Pannekoek was also part of scientific expeditions to observe solar eclipses in Java and Lapland. He was also interested in the history of astronomy and his book, A History of Astronomy, is considered a standard reference on the subject. Pannekoek became member of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences in 1925. His work in galactic structure, astrophysics and the history of astronomy was of international renown and won him an honorary degree from Harvard University in 1936, as well as the Gold Medal of the Royal Astronomical Society in 1951. The crater Pannekoek on the Moon and the asteroid 2378 Pannekoek are named after him. The Anton Pannekoek Institute for Astronomy at the University of Amsterdam, which he founded, was named after him in 1982.
Кеңес коммунизмі
Танымал марксистік теоретик Паннекук кеңестік коммунизмнің негізін қалаушылардың бірі және Нидерланды мен Германиядағы радикалды солшыл қозғалыстың маңызды тұлғасы болды. Ол Нидерландының Социал-демократиялық жұмысшы партиясында, Германияның Социал-демократиялық партиясында, Нидерландының Коммунистік партиясында, Нидерландының Коммунистік жұмысшы партиясында және Германияның Коммунистік жұмысшы партиясында қатысты. Паннекук еңбекшілер кеңестері туралы жазған еңбектерімен әйгілі болды. Ол оларды еңбек қозғалысының, кәсіподақтардың және социал-демократиялық партиялардың ескі институттарының шектеулерін жеңуге қабілетті жаңа ұйымдық форма деп санады. 1917 жылғы Ресей революциясының практикалық сабақтары деп есептеген теориялық негізінде, Паннекук еңбекшілер революциясы мен капитализмнен коммунизмге өтуді еңбекшілердің өздері, еңбекшілер кеңестерінде демократиялық тұрде ұйымдастырылып жүзеге асыруы керек деп тұжырымдады. Паннекук анархизмді, социал-демократияны, Владимир Ленин мен ленинизмді қатаң сынға алды. Ресей революциясының алғашқы жылдарында Паннекук большевиктерге сынды қолдау көрсетті, бұл ұстанымды кеңестік коммунист Герман Гортер де бөлісті. Ол ленинизмнің авторитарлық бейілімдеріне күдікпен қарады, егер Ресей революциясы Батыстағы пролетариаттық революциядан түзетуші қолдау алмаса, оның социалистік сипатынан қауіптенді. Оның Ресей революциясының сәтсіздігіне жасаған кейінгі талдауында Ленин мен большевиктер билікке келгеннен кейін кеңестерді әлсіреткендері айтылды. Еңбекшілер кеңестерінің орнына большевиктер өз партиясының үстемдігін орнатты, Паннекук пікірінше, осының нәтижесінде большевиктер жаңа үстем тапқа айналды. Ол өз ойларын 1938 жылы жарық көрген «Ленин – философ» кітабында жазды, алғашқыда бұл кітап неміс тілінде J. Харпер псевдонімімен жарияланды. 1948 жылы кітап ағылшын тіліне «Ленин – философ: ленинизмнің философиялық негіздерін сын тұрғысынан қарастыру» деген атаумен аударылды.
A recognized Marxist theorist, Pannekoek was one of the founders of council communism and a main figure in the radical left in the Netherlands and Germany. He was active in the Social Democratic Workers' Party (Netherlands), Social Democratic Party of Germany, Communist Party of the Netherlands, the Communist Workers' Party of the Netherlands and the Communist Workers' Party of Germany. Pannekoek was best known for his writing on workers' councils. He regarded these as a new form of organisation capable of overcoming the limitations of the old institutions of the labour movement, the trade unions and social democratic parties. Basing his theory on what he regarded as the practical lessons of the 1917 Russian Revolution, Pannekoek argued that the workers' revolution and the transition from capitalism to communism had to be achieved by the workers themselves, democratically organised in workers' councils. Pannekoek was a sharp critic of anarchism, social democracy, and Vladimir Lenin and Leninism. During the early years of the Russian revolution, Pannekoek gave critical support to the Bolsheviks, a position shared by fellow council communist Herman Gorter. He expressed misgivings about the authoritarian tendencies of Leninism, fearing for the socialist character of the Russian Revolution unless it should find a rectifying support in a proletarian revolution in the West. His later analysis of the failure of the Russian revolution was that after Lenin and the Bolsheviks came to power, they crippled the soviets. Instead of workers' councils, the Bolsheviks had instituted the rule of their party, which in Pannekoek's view is what led to the institution of the Bolsheviks as a new ruling class. He put his views forward in his 1938 book Lenin als Philosoph, originally published in German under the pseudonym J. Harper. It was translated into English in 1948 as Lenin as philosopher a critical examination of the philosophical basis of Leninism.