Кіріспе
Орта ғасырдағы Италиядағы жалдамалы әскерлердің басшылары Condottieri (kondotˈtjɛːri; condottiero немесе condottiere) – орта ғасырларда жалдамалы компаниялардың және ерте замана кезеңінде көпұлтты әскерлердің командирлері. Олар ерекше түрде Итальяндық Ренессанс соғыстары мен Еуропалық дін соғыстары кезінде папалар мен басқа да еуропалық монархтарға қызмет еткен. Белгілі кондотьерлердің қатарында Просперо Колонна, Джованни Далле Банде Нере, Чезаре Борджия, Пескара маркизі, Андреа Дориа және Парма герцогы бар. "Кондотьеро" термині орта ғасырлық итальян тілінде бастапқыда "келісім жасаушы" деген мағынаны білдірген, себебі кондотта – кондотьерлердің қала немесе феодалға қызмет ету шарты болған. Алайда, Ренессанс және Реформация дәуірінде бұл термин "әскери жетекші" сөзінің синониміне айналды. Кейбір авторлар аңызға айналған Альберто да Джуссаноны "алғашқы кондотьеро" деп, ал Наполеон Бонапартты (италиялық тегіне орай) "соңғы кондотьеро" деп сипаттайды. Осы көзқарас бойынша, кондотьерлер дәстүрі 1176 жылғы Легнано шайқасынан басталып, 1815 жылғы Ватерлоо шайқасына дейінгі ұзақ және әртүрлі кезеңді қамтиды. Көптеген тарихшылар оны шамамен 1350-1650 жылдар аралығымен шектейді, әсіресе еркін роталардың (capitani di ventura) командирлерінің өркендеуіне және олардың Еуропадағы саяси және діни басымдық үшін күрес кезінде ірі державалар үшін шайқасқан генерал-капитанға айналуына назар аударады.
Condottieri (kondotˈtjɛːri; : condottiero or condottiere) were Italian captains in command of mercenary companies during the Middle Ages and of multinational armies during the early modern period. They notably served popes and other European monarchs during the Italian Wars of the Renaissance and the European Wars of Religion. Notable condottieri include Prospero Colonna, Giovanni dalle Bande Nere, Cesare Borgia, the Marquis of Pescara, Andrea Doria, and the Duke of Parma. The term "condottiero" in medieval Italian originally meant "contractor" since the condotta was the contract by which the condottieri put themselves in the service of a city or of a lord. The term, however, became a synonym of "military leader" during the Renaissance and Reformation era. Some authors have described the legendary Alberto da Giussano as the "first condottiero" and Napoleon Bonaparte (in virtue of his Italian origins) as the "last condottiero". According to this view, the condottieri tradition would span a huge diverse period from the battle of Legnano in 1176 to the Battle of Waterloo in 1815. Most historians would narrow it down to the years from c. 1350 to c. 1650, with a particular focus on the rise of the commanders of free companies (capitani di ventura) and their transformation into captain generals fighting for the major powers during the struggle for political and religious supremacy in Europe.
Өмірбаян
XIII-XIV ғасырларда Италияның Венеция, Флоренция және Генуя қалалары Левантпен сауда жасап, зор байлыққа ие болды, бірақ олардың әскерлері өте шағын болды. Егер шетелдік державалар немесе қызғанышпен қараған көршілер шабуыл жасаса, билеуші ақсүйектер олар үшін шайқасу үшін шетелдік жалдамалы әскерлерді жалдады. Әскери қызметтің шарттары мен талаптары қала-мемлекет пен сарбаздар (офицерлер мен қатардағы жауынгерлер) арасындағы кондотта (шартта) белгіленді, сондықтан шарт бойынша жетекші, жалдамалы капитан, командир кондотьер деп аталды. XI-XIII ғасырларда кәсіби офицерлер басқарған еуропалық сарбаздар крест жорықтары (1095–1291) кезінде мұсылмандарға қарсы күресті. Бұл крест жорығы офицерлері Киелі жерде ірі масштабты соғыс тәжірибесін жинады. Крест жорықтары аяқталғаннан кейін Италияда алғашқы маснада (көшпенді сарбаздар тобы; көпше саны – маснадалар) пайда болды. Кәсібіне байланысты, кейбір маснадалар жалдамалылар емес, қарақшылар мен отырықсыз адамдарға жақын болды. Бұл маснадалар итальяндықтар емес, (көбінесе) фламандтар, Брабант герцогтігінен (содан Брабанзони деп аталды) және Арагоннан шыққандар еді. Соңғылары 1282 жылдың қазан айында Арагон корольі Петр III-ге еріп, Италиядағы Сицилия кештеу соғысына қатысқан испандық сарбаздар болды. Соғыстан кейін олар әскери қызмет табу үшін сол жерде қалды. 1333 жылға қарай Италияға басқа жалдамалылар келді, олар Перуджаның Ареццоға қарсы соғысында Иоанн Богемияның Compagnia della Colomba (Көгершін компаниясы) құрамында шайқасты. Италиядағы алғашқы жақсы ұйымдастырылған жалдамалылар Герцог Вернер фон Урслинген мен Граф Конрад фон Ландаудың Вентура компаниялары болды. Вернердің компаниясы басқа жалдамалы компаниялардан әскери әділет кодексінің тәртіпті қатаң сақтау және шарт бойынша алынатын табысты тең бөлу талаптарымен ерекшеленді. Вентура компаниясының саны артқан сайын, ол шамамен 3000 барбутадан (әр барбутада бір рыцарь және сержант болды) тұратын қауіпті "Ұлы компанияға" айналды.
Құлдырау
Уақыт өте келе кондотьерилердің қаржылық және саяси мүдделері шешуші, қанды соғыс жүргізуге елеулі кедергі келтірді: жалдамалы капитандыр жиі опасыздық жасады, жағдайларға байланысты ұрыс-керістен қашып, жауға немесе өздеріне пара беру арқылы дауларды "шешетін" еді. XV ғасырдың соңында ірі қалалар кіші мемлекеттерді біртіндеп жұтып қойғанда, Италияның өзі еуропалық саясаттың бағытына тартылып, француз, испан және неміс әскерлерінің шайқас алаңына айналғанда, Францияның жандармериясымен және итальян мемлекеттерінің күшейтілген әскерлерімен теңесе алмаған капитандырлар біртіндеп жоғалып кетті. Кондотьерилердің әскері негізінен ауыр қаруланған атты әскерден (қолдағы сарбаздардан) құралған. 1400 жылға дейін олардың арасындағы халықпен ортақ ештеңе болған жоқ, ал олардың тәртіпсіздігі мен ашкөздігі көбінесе ортағасырлық әскерлерді де басып кетті. Олар жоғары жалақы алу мүмкіндігі туғанда жақтарын ауыстыруға әрқашан дайын болды – бүгінгі жау ертеңгі серік болуы мүмкін еді. Сонымен қатар, тұтқын өлген жаудан әлдеқайда құндырақ болатын. Осының салдарынан олардың шайқастары көбінесе қанды болмағанмен, театрландырылған сипатқа ие болды. Оқ-дәрі қолданылатын қарулардың пайда болуы кондотьерилердің құлдырауына одан әрі үлес қосты. Жалдамалы әскерлер соғыс алаңында пайда болатын жаңа технологияларға бейімделгендердің бірі болғанымен, ақырында оқ-дәрінің соғыс жүргізуге үстемдік етуі олардың салтанатты ұрыс стилін ескіргенге айналдырды. Соғыс алаңының күш көрсетумен ерекшеленетін ерлікке толы қақтығыстардан әркімнің соғысына ауысқанда, олар жаңа жағдайға бейімделуге дайын болмады.
Бас қолбасшылар
1494 жылы француз королі Карл VIII-нің әскері Италия жартыаралына басып кірді, осылайша Италия соғыстары басталды. Ең танымал кондотьерлер шетелдік державалар үшін күресті: Джан Джакомо Тривульцио Миланды тастап Францияға кетті, ал Андреа Дория қасиетті Рим императоры Карл V-нің адмиралы болды. Нәтижесінде, сәтсіздік әскери емес, саяси себептерден туды, біртілдік пен саяси шешім қабылдамаудан көрінді. 1550 жылға қарай кондотта әскери қызметі жойылды, бірақ кондотьер термині қолданыста қалды, ол негізінен шетелдік мемлекеттер үшін шайқасқан ұлы итальяндық генералдарды білдірді; Джан Джакомо Медичи, Амброджио Спинола, Александр Фарнезе, Маркантонио II Колонна, Раймондо Монтекукколи және Просперо Колонна сияқты тұлғалар XVI және XVII ғасырларда белгілі болды. Дегенмен, шетелдік жалдамалы әскерлерді жалдау саясаты тоқтаған жоқ. Мысалы, Ватиканның швейцариялық гвардиясы – тарихи тұрғыдан тиімді жалдамалы әскердің қазіргі заманғы қалдықтары. 1648 жылы Оттыз жылдық соғыстың аяқталуы және Вестфалиялық егемендіктің құрылуы Еуропадағы Рим католиктерінің ықпалын азайтып, ірі мемлекеттердің консодациясына әкелді, ал Италия фрагменттелген және бөлінген күйде қалды. Кондотьерлер дәстүрі Италияның саяси және стратегиялық құлдырауынан ауыр зардап шекті және ешқашан қалпына келмеді.