Кіріспе
Сидмут ( /ˈsɪdməθ/) – Англияның оңтүстік-батысындағы Девон графтығындағы, Англия арнасының жағасында орналасқан қала. Эксетер қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 шақырым (14 миль) қашықтықта жатыр. 2011 жылғы мәлімет бойынша халқы 12 569 адамды құрайды, бұл қала туристік курорт және Юралық жағалау әлемдік мұралық орнына қақпа ретінде танымал. Қаланың көп бөлігі ескерткіштерді сақтау аймағы деп белгіленген.
Sidmouth ('/s//ɪ//d//m//ə//θ/) is a town on the English Channel in Devon, South West England, 14 mile (23 km) southeast of Exeter. With a population of 12,569 in 2011, it is a tourist resort and a gateway to the Jurassic Coast World Heritage Site. A large part of the town has been designated a conservation area.
Тарих
Сидмуттың тарихы жазылған тарихтан бұрынғы кезеңге дейін жетеді. Сид аңғары кем дегенде темір дәуірінен бері адамдар қоныстанған, бұл Сидбери қамалының болуымен куәландырылған, және бұдан да ертерек болуы мүмкін, себебі Гиттишам төбесіндегі және Брод Даундағы қола дәуіріне жататын жерлеу орындары бар. Сидбери ауылының өзі саксондық тегін көрсетеді, шіркеудің крипты VII ғасырға дейін сонады. Дегенмен, Сид аңғары екі діни жер иелігіне бөлінген: Сидбери мен Салкомб Регис король Ательстанға Эксетер соборына сыйлық ретінде берілген, ал Сидмут, Оттертон иелігінің бір бөлігі болғандықтан, Гыта Торкелсдоттер (король Гарольд Годвинсонның анасы) Мон-Сен-Мишельдегі бенедиктин монахтарына сыйлаған. Сидмут 1086 жылғы "Domesday Book" кітабында "Седемуда" деп тіркелген, бұл "Сидтың аузы" деген мағынаны білдіреді. Көптеген басқа елді мекендер сияқты, ол бастапқыда балықшылар ауылы болған. 1200 жылдарға қарай, Сидмут Сидбериге шамалас өлшемдегі сауда қаласына дейін өсіп, Мон-Сен-Мишель аббаты үшін Оттертоннан гөрі көбірек кіріс әкелген. Осы кезде Сидмуттың өзінде шіркеу болған, себебі Оттертонның мұрағаттарында Сидмуттағы викарий Гвильмасқа 30 акр жер берілгені туралы жазылған, ал 2009 жылы шіркеуді қайта жаңарту кезіндегі қазба жұмыстары сол кезден қалған іргетастарды көрсетті. Шіркеудің Киелі Джайлске арналғаны мүмкін, өйткені жыл сайынғы жәрмеңке оның мерекесі күні, 1 қыркүйекте өткізілген. 14 ғасырда Сидмут шарап саудасынан пайда көріп, Оттертон иелігінің бір бөлігі ретінде король Генрих V Мон-Сен-Мишельден Сион аббаттығына өткізген. Король Генрих VIII монастырьларды тарату кезінде оны қайтадан тартып алып, сатқан, содан кейін ол бірнеше рет қожайындарын ауыстырған, соңында Mainwaring барондықтарына тиесілі болған, олардың отбасы Сидмут шіркеуінің екі викариін қамтамасыз еткен. Ең маңызды әрекет 1830 жылдары теңіз жағалауының батысындағы қысқа мерзімді әрекет болды, ол теңіз жағалауы бойымен Сидмут портына дейінгі темір жол құрылысын және шығысқа қарайғы жартастардағы туннельді қамтыды, ол Хук Эббтен тас тасымалдауға арналған. Бүгінде темір жол мен туннельдің тек бірнеше іздері ғана сақталған. Корольдік ұлттық құтқару қайықтары институты (RNLI) 1869 жылдан 1912 жылға дейін Сидмутта құтқару стансасын іске қосқан. Сид Вейл қауымдастығының көк тақталарының бірінде 1628 жылы француз шапқыншылығынан немесе теңіз шабуылынан қорқу себебімен Сидмутта форт салынғаны, ол қазіргі крикет алаңы орналасқан теңіз жағалауының "Фортфилд" деп аталатын бөлігінде салынғандығы айтылған. Сид Вейл қауымдастығының тағы бір көк тақтасы "Олд Шип" пабының (қазіргі Costa Coffee) 1400 жылдардан бері Сидмутта мейрамхана ретінде жұмыс істегенін және оны контрабандистер пайдаланғанын растайды. Сидмут 18 және 19 ғасырлардағы грузин және Виктория дәуірлерінде жағалау курорттарының танымалдылығы артып, ауыл болып қала берді. Грузин және Регенттік дәуірдегі көптеген ғимараттар бүгінге дейін сақталған. 1819 жылы Джордж III-нің ұлы, Кент герцогы Эдвард, оның әйелі және болашақ патшайым Виктория болған сәби қызы бірнеше аптаға Вулбрук-Гленге келді. Бір айға жетпей ол пневмониядан қайтыс болды. Үй кейін "Royal Glen Hotel" болып өзгертілді, ал сыртқы қабырғасындағы тақташада осы сапар туралы жазылған. Сидмут 1874 жылы Сидмут тоғысынан басталатын тармақ желісі арқылы темір жол желісіне қосылды, ол Оттерри Сент-Мэри және Типтон Сент-Джонда тоқтады. Бұл 1967 жылы Бичинг балтасының салдарынан бұзылды. 2008 жылы қалада демалыс жасап, зейнеткерлікке шығуды жоспарлаған канадалық миллионер Кит Оуэн өкпе қатерлі ісігінен қалған өміріне бірнеше апта ғана бар екенін білгеннен кейін, қаланың азаматтық қоғамына, Сид Вейл қауымдастығына шамамен 2,3 миллион фунт стерлинг сыйлаған. Бұл сыйлық қоғамдық жобаларға жыл сайын 120 000 фунт стерлинг көлемінде дивидендтер төлеуге арналған капиталдық қор ретінде пайдаланылды.
Демография
2011 жылғы халық санауы бойынша халық саны 12 569 адамды құрады, орташа жасы 59 болды.
География
Сидмут Сид өзенінің сағасында, батыста Пик-Хилл және шығыста Салкомб-Хилл арасындағы аңғарда орналасқан. Ол Шығыс Девонның ерекше табиғи сұлулық аймағымен қоршалған, Юралық жағалауда, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген орында және Оңтүстік-Батыс жағалау жолында жатыр. Қызыл түсті тау жыныстары триас геологиялық кезеңінің шөлейтті жағдайларын көрсетеді. Өзен сағасының шығысындағы жартастардың эрозиясы үйлерге және жағалау жолына қауіп төндіреді, бұл маңызды мәселе болып табылады. Кең эспланада Регенттік дәуірден бері маңызды ерекшелікке ие. 1990 жылдардың басында соққан оңтүстік-батыс дауылдары масонды қорғаған жағажайдың көп бөлігін шайып кетті. Жағалауды қорғау үшін жасанды тас аралдар салынды және жағажайды қайта толтыру үшін тонналаған тас әкелінді. Сидмутта бірнеше табиғатты қорғау жобалары жүзеге асырылуда, оның ішінде 2012 жылы Сидмут қалалық кеңесінің барлық жерін "азаматтық дендрарий" деп жариялаған дендрарий бар, бұл Ұлыбританиядағы алғашқы қала.
Климат
Сидмутта 1990 жылдан бері тіркелген ең жоғары температура 2018 жылдың шілдесінде 28 °C (82 °F) болса, ең төмен температура 1991 жылдың ақпанында және 2018 жылдың наурыз айында 5 °C (23 °F) тіркелді.
Көлік
Сидмуттың негізгі жолмен қатынасуы А3052 жағалау жолы арқылы жүзеге асырылады. Бұл Эксетерге және 19 км қашықтықтағы M5 тас жолына қолжетімділік береді. Stagecoach South West компаниясы Экстерге әр жарты сағат сайын, ал Honiton немесе Seaton қалаларына жүзеге асырылатын автобус қатынастары айдама бойынша ғана жұмыс істейді. Сидмут AVMT Buses компаниясының 899 нөмірімен жүретін автобус қызметімен де қамтамасыз етілген, ол Seaton қаласынан Beer және Branscombe елді мекендері арқылы Сидмутқа қатынайды. 1967 жылы Сидмут темір жолы жабылғаннан бері, ең жақын темір жол станциялары – Фенитон, Хонитон және Уимпл, олардың барлығы Батыс Англия желісінде орналасқан. Фенитон станциясы осы станциялардың ең жақыны болып табылады, ол 13 км қашықтықта жатыр.
Since the closure of the Sidmouth Railway in 1967, the nearest railway stations are Feniton, Honiton or Whimple, all on the West of England line. Feniton is the nearest of these stations, being 8 mile (13 km) away.
Үкімет
Сидмуттың өз қалалық кеңесі бар, оған кеңесшілер арасынан сайланған төраға басшылық етеді. Барлығы 19 кеңесші бар, олар 8 округтен сайланады. Қалалық хатшы – толық және жартылай штаттан тұратын командамен жұмыс істейтін жоғары жалақылы лауазымды тұлға. Қала ақпараттық орталықты қоса алғанда, көптеген жергілікті қызметтерге жауапты. Сидмут Шығыс Девон аудандық кеңесі мен Девон округтік кеңесінің аумағында орналасқан. 2011 жылғы халық санағы бойынша Сидмут округіндегі сайлаушылардың саны 13 737 адамды құрады. Сидмут 1885 жылы қайта құрылғаннан бастап 1997 жылы таратылған Хонитон парламенттік округінің құрамында болды, содан бері ол Шығыс Девон округіне кіреді.
Ғибадатханалар мен мұражайлар
Қауымдық шіркеу Сент-Джайлз және Сент-Николайға арналған. Ол 1860 жылы қайта салынды, сәулетшісі – Уильям Уайт. Ортағасырлық құрылыстан тек 15 ғасырға жататын мұнарасы ғана сақталған. Нормандық және одан кейінгі кезеңдерге жататын тас бөлшектері қайта құру жұмысына енгізілді. Көңіл көтерерліктерінің қатарында 1867 жылы королева Виктория сыйлаған Кент герцогының ескерткіш терезесі және Сэмюэл Сандерс Тюлон жасаған рередосы бар. Түпнұсқа құрылымның, мысалы, терезелердің бөліктері тарихшы Питер Орландо Хатчинсонның үйіне іргелес орналасқан декоративтік құрылысын салу кезінде қайта пайдаланылды. Ол сонымен қатар киіз бөлмесіндегі витражды сақтап қалуға да жауапты болды. Декоративтік құрылыс – бұл Кобург террасасындағы Ескі Ғибадатхана, Хатчинсон 1859 жылы бастаған, қайта құру кезінде түпнұсқа шіркеу құрылымының бұзылуына наразылық ретінде салынған. Шіркеуге жақын орналасқан мұражайда жергілікті ескерткіштер, тарихи артефакттар және геологиялық үлгілер қойылған. Әйелдердің барлық қасиеттілері шіркеуі де англикандық (сәулетшісі Тейлор, 1837 жыл) болып табылады, ол ерте ағылшын стилінде салынған, сүйір терезелері мен "қызықсыз келеңсіз" мұнаралары бар. Бұрын унитариандық, веслиандық (кейін методисттік) және конгрегациялық шіркеулер де болған. Унитариандық шіркеу 17 ғасырда пресвитериандықтармен, ал веслиандық және конгрегациялық шіркеулер 1837 және 1846 жылдары құрылған. Реформациядан кейін католик шіркеуі 1880 жылы Сидмутқа, қуғынға ұшыраған француз иезуиттерінің келуімен қайта келді, олар 1881 жылы Ассампция қарындастарымен бірікті. Монастырь көпшілыққа 1884 жылы ашылған, арнайы салынған шіркеуді тұрғызды. 1920 жылдарға қарай католик халқының саны артып, қауымдық шіркеудің қажеттілігі туды. 1930 жылы Радвейде жер сатып алынып, Ең Қымбат Қан шіркеуі салынды, ал алғашқы қасиетті мисса 1935 жылдың 10 қарашасында өткізілді. Сидмут Норман Локьер обсерваториясы мен планетариумның үйі. 1912 жылы аяқталған бұл нысан пайдаланылмай қалды, бірақ Шығыс Девон аудандық кеңесіне энтузиасттардың шақырулары арқасында бұзылудан құтылды. Қазір обсерватория ғылымды оқыту жобасы ретінде жұмыс істейді және жұртшылыққа ашық.
Халықтық апта
Сидмут фольклорлық апталығы - тамыз айының басында өтетін, музыканттар мен қонақтарды қызықтыратын жылдық фольклорлық фестиваль. Жылдар бойы фестивальдің қаржылық тұрақтылығы төмендеп, 2005 жылы оның болуы үшін маңызды болған соңғы коммерциялық демеушісі қолдауын кері тартып алды. Дәстүрді сақтап қалу үшін бір топ адам Sidmouth FolkWeek Productions атты жауапкершілігі шектеулі компаниясын құрды. Форматы өзгергеннен бері іс-шара көлемі кішірейіп, Ноулдегі арена жойылды, бірақ қаланың шығыс жағындағы Блэкмор бақшасында және Хэмде шатырлар орнатыла береді. Сонымен қатар, танымал кешкі іс-шаралар Сидмуттың шетіндегі Бальвертон ауданында, негізгі кемпингтің қасында ұйымдастырылады.
Сидмут қаласының оркестрі
Жаз бойы Сидмут Таун Банды, мыс оркестрі, мамыр айының соңынан қыркүйек айының басына дейін Коннахт бақшасында әр жексенбі күні сағат 20:00-де концерттер өткізеді. Оркестрдің ең ерте жазбасы 1862 жылғы фотосуреттен табылды. 2010 жылы бәйгеде үшінші дивизионда Англия батысының чемпионы атанды. Содан кейін Ұлыбританияның ұлттық финалында үшінші жүлдеге ие болды. 2011 жылы ол Англия батысының чемпионы атағын сақтап, екі жыл қатарынан жеңіске жеткен санаулы оркестрлердің бірі болды және 2012 жылдан бастап екінші дивизионға көтерілді. 2017 жылдан бастап оркестр Бірінші дивизионға көтерілді.
Әдеби бірлестіктер
Сидмут әр түрлі әдеби шығармаларда кездеседі, мысалы, Беатрикс Поттердің 1930 жылғы «Робинзон шошқашаның әңгімесі» балалар әңгімесінде «Стимут» деп аталған, онда автор жағажай мен Девон аймағының басқа да көріністерін бейнелеген. Томас Хардидің «Уэссекс» туындыларында «Идмутқа» шабыт берген. Уильям Мейкпис Такерейдің «Пенденнис» романындағы «Беймут» және Говард Пайлдың «Робин Гудтың көңілді оқиғалары» романындағы «Спадмут» есімдері де осы қалаға негізделген. Г.А. Хентидің «Вулфпен бірге Канадада» кітабындағы басты кейіпкер Джеймс Уолшем Сидмуттан шыққан, ал кітаптың басы мен соңы осы қалада өтеді. Ақын Элизабет Барретт 1832 жылдан 1835 жылға дейін осы қалада тұрған. Якобтың баспалдағының маңындағы тас шошайындар аймағы Х.Г. Уэллстің «Теңіз қарақшылары» романының түсірілім орны ретінде пайдаланылған. 1962 жылы жазушы Р.Ф. Делдерфилд Пик-Хиллде «Dove Cottage» (қазір «Gazebo») атты үй салдырған. Дж.Р.Р. Толкин Сидмутқа жиі келіп тұратын, 1938 жылы отбасымен демалыс кезінде «Сақиналар Иесі» романының алғашқы бөлімдерін жазған. Демалыс кезінде жазылған тарауларда хоббиттердің Ширден қашып, Ескі Орман арқылы Бриге жеткені суреттелген. Сэр Джон Бетджеман үшін бұл сүйікті орын болған. Ол оны 1962 жылы өзі жазып, ұсынған «John Betjeman in the West Country» телесериалының алғашқы бағдарламасының тақырыбы ретінде таңдаған. Сценарий ұзын поэма түрінде жазылған және 2000 жылы қысқа кітап ретінде қайта басылған. Сидмут 1987 жылғы Уильям Тревордың «Динамут балалары» романының және 2005 жылғы жазғы Агата Кристинің «Марпл» романының ITV бейімделуі сияқты теледрамаларға түсірілім алаңы болған.
Әр түрлі
Сидмут Геральді – жергілікті газет. Манор Павильонында өнер орталығы және әуесқой және кәсіби спектакльдерді ұйымдастыратын театр орналасқан. Сонымен қатар, Радвей кинотеатры да бар. Сидмут Britain in Bloom сыйлығының көп мәрте жеңімпазы атанды. Соңғы рет 2001 жылы «Шағын қала» және 2005 жылы «Жағажай курорты» номинацияларында жеңіске жетті. Ұлыбританиядағы алғашқы азаматтық қоғам – Сид Вейл қауымдастығы 1846 жылы құрылған және Сидмут қаласында орналасқан. 2016 жылы қалада Сидмуттың шығыс бөлігі мен жағалауын жаңадан дамыту жобалары үшін әлемдік архитектуралық конкурс өткізілді. Конкурсты Сидмут сәулетшісі Генри Бич Моул ұйымдастырды. 2018 жылдың қазан айында канализация жүйесінде өте үлкен майлы тұнба табылды. Эксетер университетінің ғалымдары оны зерттеп, қарт жастағы тұрғындардың және олардың тамақтану әдеттерінің салдарынан пайда болғанын анықтады. Тұнба алынып, жергілікті электр стансасында энергияға айналдырылды.
Туған қалалар
Сидмут Швейцариядағы Le Locle қаласымен бауырласып кеткен.
Ерекшеліктері
Эспеланад – бұл шығыстағы Салкомб төбесінің қызыл жартастарынан басталып, батыстағы Джейкобтың сатылы жағажайына дейінгі теңіз жағалауындағы жол. Алыстан Пик-Хилл көрінеді. Джейкобтың сатысы – Джейкобтың сатылы жағажайынан және оның қызыл жартастарынан Коннаут бақтарына дейін ағаштан жасалған баспалдақтардан тұратын жол. Коннаут бақтары шамамен 1820 жылы салынған. Олар королева Викторияның үшінші ұлы, Коннотт герцогының құрметіне аталған, ол 1934 жылы бақтарды ресми түрде ашты. Жазғы маусымның көптеген апталарында музыкалық топтар сол жердегі сахнаны пайдаланады. Бұл жасыл төбе Пик-Хилл бойымен көтеріліп, Джейкобтың сатылы жағажайының үстіндегі қызыл жартастармен жалғасады. Одан бүкіл қалаға және Салкомб төбесіне қарай шығысқа қарай кең көрініс ашылады.
Экономика
Негізгі кіріс туризмнен түседі, онда әртүрлі қонақ үйлер мен пансионаттар, сондай-ақ жергілікті аумақта өздігінен тамақтануға арналған жатақтар бар. Сидмут зейнеткерлердің орналасатын жері, сондықтан зейнеткерлердің жұмсаған ақшасы да табыс көзі болып табылады. Ең ірі жұмыс беруші – Шығыс Девон аудандық кеңесі, оның бас кеңсесі бұрынғы Ноул қонақ үйінде орналасқан. Бас кеңсе 2019 жылы Хонитон қаласына көшірілді. Сидмут қаласында 200 жылдан астам уақыттан бері сол жерде орналасқан Fields деген үлкен дербес дүкендер желісі бар. Мұнда пабтар, мейрамханалар, кофеханалар және шайханалар, сондай-ақ жабық жүзу бассейні, демалыс орталығында спорт залы және гольф алаңы бар.
Білім
Сидмут колледжі – 11 мен 18 жас аралығындағы балаларды Экмут және Эксетер сияқты қашық аудандардан қабылдайтын жалпы білім беретін мектеп. 2012 жылдың ақпан айында 852 оқушысы бар колледж Ofsted инспекциясы бойынша «Жақсы» деп бағаланды. Колледждің білім беру деңгейінің жақсарғаны туралы қорытынды алдыңғы тексеруден (2009 жылдың мамыр айында) кейін жасалды, онда колледж «қанағаттанарлық» деп танылған. 2005 жылғы Ofsted есебінде 869 оқушы тіркелген кезде де «қанағаттанарлық» делінген. Сидмут колледжі Сид аңғарында орналасқан. Ол Шығыс Девоннан студенттерді қабылдайды. Бір мемлекеттік кіші мектеп бар, онда 8 мен 11 жас аралығындағы балалар білім алады. Екі мемлекеттік балалар бағы бар. Бұған қоса, жеке мектеп те бар: St John's International School (бұрынғы атауы Assumption Convent), ол екі жастан 18 жасқа дейінгі балаларды, соның ішінде шетелден келген интернат оқушыларын қабылдайды. 2007 жылы оны International Education Systems (IES) компаниясы иелігіне алды. Сидмут халықаралық мектебі – шетелдік оқушыларға арналған ағылшын тіліндегі білім беретін мектеп.