Кіріспе

Өсімдік мүшелерінде газ алмасуды қамтамасыз ететін тін.

Ленцицель – екінші реттік қалыңдаған мүшелердің перидермасында және жалаңаш тұқымдылардың және екі жапырақты гүлді өсімдіктердің ағаш сабалары мен тамырларының қабығындағы үлкен жасушааралық кеңістіктерге ие жасушалардан тұратын тесікті тін. Ол қабық арқылы ішкі тіндер мен атмосфера арасында газдардың тікелей алмасуына мүмкіндік береді, ал қабық әдетте газдарға өткізбейді. Ленцицель атауы линза тәрізді пішінімен байланысты, және осылай айтылады. Ленцицельдердің пішіні – ағаштарды анықтауға қолданылатын ерекшеліктердің бірі.

Эволюция

Ленцицельдердің болуы мен жұмыс істеуіне көптеген дәлелдер жиналмас бұрын, палеонтологиялық жазбалар ертедегі тамырлы өсімдіктердегі алғашқы негізгі аэрация механизмін жапырақ тіліктері (стоматалар) екенін көрсетті. Дегенмен, тамыр және қабық камбиалдық қызметі және екіншілік өсуі бар ағаш тәрізді өсімдіктерде, бүкіл эпидермис суберленген перидермамен немесе қабықпен алмастырылуы мүмкін, онда жапырақ тіліктерінің (стоматалардың) функцияларын ленцицельдер алмастырады. Лепидодендрон және Сигиллария туыстарының жойылған ағаш тәрізді өсімдіктері осы өзгерістерді жасаған ерекше аэрациялық құрылымдарға ие болған алғашқылар болды. "Парихнойлар" (жекеше: парихнос) – бұл сабақтың жапырақ іздерімен байланысты, сабақтың сыртқы және ортаңғы қабығын жапырақтың мезофилімен байланыстыратын канал тәрізді құрылымдар. Парихнойлар көміртек кезеңінде осы ағаш тәрізді өсімдіктердегі ұзақ қашықтықтағы оттегі тасымалы мәселесін шешуге көмектескендіктен, соңында ленцицельдерге айналатыны болжалды. Олар даму барысында тік сәулелердің максималды санын және сабақтың орталық тінді тиімді аэрациялау үшін көлденеңге созылып, қосымша байланыстарға ие болды. Парихнойлардың эволюциялық маңызы – каулиндік жапырақ тіліктерінің (стоматалардың) болмауындағы функционалдылығы, олар стомата тініне зиян келтіретін қысымға ұшырап, жойылуы мүмкін. Көрініп тұрғанындай, қылқан жапырақтылар мен Лепидодендроидтарда парихнойлар негізгі ленцицельдік құрылым ретінде жапырақ іздерінің екі жағында жұп түрінде пайда болады. Осы примитивті ленцицельдердің дамуы мен санының артуы осы өсімдіктерде аэрация және газ алмасу үшін ашық жүйе құрудың кілті болды.

Құрылымы мен дамуы

Екінші өсуді тудыратын өсімдік денелерінде линцицельдер оттегі, көмірқышқыл газы және су буының газ алмасуын қамтамасыз етеді. Ленцицельдің қалыптасуы әдетте алғашқы перидерманың дамуына дейін, алғашқы өсу кезінде стоматалық кешендердің астында басталады. Ленцицельдердің пайда болуы сабақтың өсуімен және беріктігімен, сондай-ақ тіндердің гидрозымен, яғни ішкі ылғалдылығымен тікелей байланысты. Сабақтар мен тамырлар жетілген сайын линцицельдердің дамуы жаңа перидермада жалғасады (мысалы, қабықтың жарықтарының түбінде пайда болатын перидерма). Линцицельдер сабақтар мен тамырларда көтеріңкі, дөңгелек, сопақ немесе созылыңқы аймақтар түрінде кездеседі. Ағаш тәрізді өсімдіктерде линцицельдер көбінесе жас бұтақтарда жалпақ, қабықша тәрізді құрылымдар ретінде көрінеді. Олардың астындағы кеуекті тіндер жасушалар арасында көптеген кеңістіктер жасайды. Бұл тіндер линцицельді толтырады және феллогенде немесе субстоматалық негізгі тіндерде жасуша бөліну арқылы пайда болады. Линцицельдердің түсінің өзгеруі мүмкін, мысалы, мангода жасуша қабырғаларындағы лигнин мөлшеріне байланысты. Оттегі жетіспейтін жағдайларда, тыныс алу күнделікті қиындыққа айналғанда, түрлерге тән арнайы құрылымдар болуы мүмкін, онда линцицельдерді табуға болады. Мысалы, мангрдің кең таралған түрінде линцицельдер пневматофорларда (арнайы тамырларда) пайда болады, онда аэренхима құрылымымен байланысқан паренхима жасушаларының көлемі ұлғаяды және жасушалар бөлінеді. Керісінше, жүзімдегі линцицельдер пішіндіктерде орналасқан және температураға байланысты қызмет етеді. Егер олар бітелсе, гипоксия және одан кейін этанолдың жиналуы мүмкін, бұл жасушалардың өліміне әкелуі мүмкін.

Жемістер

Көптеген жемістерде, әсіресе алма мен алмұртта, линзалар кездеседі. Еуропалық алмұрттарда олар жемісті қашан жинауға болатындығын көрсететін индикатор ретінде қызмет ете алады, себебі піспеген жемістердегі ашық линзалар қараңғыланып, пробка жасушаларының қалыптасуынан қоңыр және беткейіне еніп кетеді. Кейбір бактериялық және саңырауқұлақтық инфекциялар жемістерге линзалар арқылы енуі мүмкін, ал сезімталдығы олардың жасына байланысты артуы мүмкін. «Линза» термині көбінесе газ алмасумен байланысты перидерма тінінің жарылуымен байланысты болғанымен, ол алмада (пома жемісінің бір түрі) кездесетін ашық түсті дақтарды да білдіреді. Газ алмасудағы ұқсас функцияларын ескере отырып, аталған екі құрылымды сипаттау үшін «линза» термині ең қолайлы болып көрінеді. Пома линзалары бұрынғыда жұмыс істемейтін жасушалардан, трихомаларды жоюдан туындаған эпидермалық жарықтардан және жас пома жемістерінің ерте даму кезеңінде кездесетін басқа эпидермалық жарықтардан пайда болуы мүмкін. Пома линзаларының жабылуы стомата ашылған жердегі кутикуланың немесе субстоматалық қабаттың жабылуынан туындауы мүмкін. Субстоматалық жасушалар пробка сияқты суберизацияланса, жабылу басталуы мүмкін. Линзалардың саны алма түрлеріне қарай өзгереді, мысалы, Winesap алмаларында 450-ден 800-ға дейін, ал Spitzenburg алмаларында 1500-ден 2500-ға дейін болуы мүмкін. Бұл кең ауқымдылық әр алма түрінің дамуының алғашқы кезеңдеріндегі судың жеткілікті болуымен байланысты болуы мүмкін. «Линзаның бұзылуы» – алманың бүкіл әлемде кездесетін тері ауруы, онда өңдеу және қаптаудан кейін көп ұзамай 1–8 мм диаметрлі қараңғы шұңқырлар пайда болады. Бұл «Gala» (Malus × domestica) сортында, әсіресе «Royal Gala» сортында, сондай-ақ «Fuji», «Granny Smith», «Golden Delicious» және «Delicious» сорттарында ең көп кездеседі.