Кіріспе

Әскери тарих

8 ғасырда Италия түбегінде қала-мемлекет ретінде пайда болғаннан бастап, оңтүстік Еуропаның көп бөлігін, Батыс Еуропаны, Таяу Шығыс және Солтүстік Африканы қамтитын империяға дейін өркендеп, 5 ғасырда құлағанға дейін, Ежелгі Римнің саяси тарихы оның әскери тарихымен тығыз байланысты болды. Рим әскерінің жорық тарихының ядросы – Рим әскерінің құрлықтағы шайқастарының әртүрлі есебі, Италия түбегіндегі қаланың төбесіндегі көршілеріне қарсы алғашқы қорғанысынан және оларды жаулап алудан бастап, Батыс Рим империясының ғұндар, вандалдар және герман тайпаларының шапқыншылығына қарсы өмір үшін күресіне дейін. Бұл есептер империя тарихы бойы және одан кейін әртүрлі авторлар жазған. Бірінші Пуникалық соғыстан кейін, Римнің әскери тарихында теңіз шайқастары құрлықтағы шайқастарға қарағанда маңызды болмады, себебі ол шеткері аймақтарды қамтыды және Жерорта теңізінде күдіксіз үстемдік құрды. Рим әскері алдымен Италиядағы тайпалық көршілермен және этрус қалаларымен соғысты, кейіннен Жерорта теңізіне және өркендеген шағында Британия және Кіші Азия провинцияларына үстемдік етті. Көптеген ежелгі өркениеттердегідей, Римнің әскері үш мақсатқа қызмет етті: шекараларын қорғау, жаулап алынған халықтардан алым салу сияқты шаралар арқылы шеткі аймақтарды игеру және ішкі тәртіпті сақтау. Бастапқыда Римнің әскері осы үлгіге сай болды, ал Римнің көптеген жорықтары екі типтің бірімен сипатталды. Біріншісі – аумақтық экспансиялық жорық, әдетте қарсы шабуыл ретінде басталады, онда әр жеңіс үлкен аумақтарды бағындыруға және Римнің кішкентай қаладан империяның ерте кезеңінде 55 миллион халқына дейін өсуіне мүмкіндік берді, осы кезде кеңею тоқтатылды. Екіншісі – Римнің құрылуынан бастап, соңында құлағанға дейін азабын тартып келген азаматтық соғыс. Рим әскерлерінің зор беделі мен көптеген жеңістеріне қарамастан, олар жеңілмейтін болған жоқ. Римдіктер "білімі жетпейтіндерін" де өндірді, олар Рим әскерін апатты жеңіліске ұшыратты. Дегенмен, әдетте, Пирр мен Ганнибал сияқты Римнің ең зор жауының да тағдыры шайқаста жеңіске жетіп, соғыста жеңіліске ұшырау болды. Римнің жорық тарихы, ең болмаса, зор қайраткерлік пен қорқынышты шығындарды жеңіп шығу тарихы.

Патшалық (753509 б.з.д.)

Рим тарихы туралы білім ежелгі әлемдегі басқа өркениеттерден ерекшеленеді. Оның хроникалары, әскери және басқа да, қаланың негізі қалануынан бастап, соңында құлдырауына дейін жазылған. Тарихтың кейбір бөліктері жоғалған, мысалы Траянның Дакия соғыстары туралы есебі, ал басқалары, Римнің ең алғашқы тарихы сияқты, кем дегенде жартылай сенімсіз. Бірақ Римнің әскери тарихының қолда бар бөлігі кең көлемді. Римнің алғашқы тарихы, кішкентай тайпалық ауыл ретінде құрылған сәтінен бастап, патшалардың құлауына дейін, ең жақсы сақталмаған. Ерте римдіктер белгілі бір дәрежеде сауатты болғанымен, бұл кемшілік сол кезде тарихты жазуға ықыластың болмауынан немесе жазылған тарихтарының жоғалуынан болуы мүмкін. Рим тарихшысы Ливий (б.з.д. 59 – 17 ж.) өзінің "Ab urbe condita" еңбегінде Римнің жеті патшасын тізімдейді, бірақ олардың алғашқы төрт патшасы (Ромул, Нума, Тулл Гостилий және Анк Марций) сенімсіз болуы мүмкін. Әртүрлі пікірлер айтылды. Грант және басқалар Римде этрус патшалығы орнағанға дейін, дәстүрлі бесінші патша Тарквиний Приск басшылығымен, Римді қандай да бір діни басшы басқарған болуы керек деп санайды. Римнің осы дәуірінен әскери тарих туралы өте аз мәлімет белгілі, ал бізге жеткен тарих көбінесе аңызға жақын, фактілерден гөрі. Дәстүр бойынша, Ромул қала құрғаннан кейін Палатин төбесін бекіткен, ал көп ұзамай Рим "соғыстағы шеберлігімен айналасындағы кез келген қалаға тең келді". "Қала құрылғанға немесе жоспарланғанға дейінгі оқиғалар, тарихи оқиғалардың сенімді жазбалары ретінде емес, көбінесе әдемі поэзиялық қиял ретінде жеткен, оларды растамаймын да, жоққа шығармаймын да. Ежелгілікке қалалардың шығу тегін адам мен құдайды араластыру арқылы әсерлі етуге рұхсат етеміз, және егер кез келген халыққа оның басталуын қасиетті етуге және құдайларды оның негізін қалаушылары деп санауға рұқсат берілсе, Рим халқының соғыстағы даңқы, әсіресе Марсты әкесі деп мақтан тұтуы, әлем елдері біздің үстемдігімізге оңай келісетіні сияқты, осы талапқа да оңай келіседі". Ливий, Римнің ертедегі тарихы туралы.

Осы аңызға сүйенген римдіктердің алғашқы науқандары латын қалаларымен және сабиндермен болған соғыстар. Ливийдің айтуынша, латындық Каенина ауылы сабин әйелдерін ұрлауға жауап ретінде римдік жеріне басып кірген, бірақ жеңіліп, ауылы басып алынған. Антемна және Крустумериум латындықтары да осылай жеңілді. Сабиндердің қалған күштері Римге шабуыл жасап, қысқа уақытқа қамалды басып алды, бірақ содан кейін сабиндер римдіктермен келісімге келіп, римдік азаматтарға айналды. 8 ғасырда Фидена және Вейиге қарсы тағы бір соғыс болды. 7 ғасырда Альба Лонгамен соғыс, Фидена және Вейимен екінші соғыс және екінші Сабин соғысы болды. Анк Марций Римді латындықтарға қарсы жеңіске жеткізді, ал Fasti Triumphales бойынша, вейенттер мен сабиндерге қарсы да жеңіске жетті.

Тарквиний Приск (б.з.д. 616-579 жылдары билік құрған)

Луций Тарквиний Прискидің алғашқы соғысы латын халқына қарсы болды. Тарквиний латын қаласы Апиолані шабуылдап алды және көптеген олжаны Римге әкеліп қайтты. Fasti Triumphales мәліметінше, бұл соғыс б.з.д. 588 жылға дейін болған. Оның әскери шеберлігі сабин тайпасының шабуылымен сынақтан өтті. Тарквиний соғысқа көмектесу үшін атты әскер санын екі есеге арттырды және сабиндерді жеңді. Соңынан болған бейбіт келіссөздерде Тарквиний Коллация қаласын алды және өзінің жүйесі Арун Тарквинийді, сондай-ақ Эгерий деп те аталатын, сол қаладағы гарнизонның командирі етіп тағайындады. Тарквиний Римге оралып, жеңісі үшін триумф өткізді, ол Fasti Triumphales бойынша б.з.д. 585 жылдың 13 қыркүйегінде болды. Содан кейін латын қалалары Корникулум, Ескі Фикулеа, Камерия, Крустумериум, Америола, Медуллия және Номентум бағындырылып, римдіктерге қосылды.

Сервий Тюллий (б.з.д. 578-535 жылдары билік құрған)

Сервий Туллий билігінің басында Вейи және этрусктерге қарсы соғыс жүргізді. Ол науқанда батылдық танытып, жаудың үлкен әскерін жеңгендігі айтылады. Бұл соғыс оған Римдегі беделін нығайтуға көмектесті. Fasti Triumphales мәліметінше, Сервий этрусктерге қарсы үш жеңіспен марапатталды, оның ішінде б.з.д. 571 жылдың 25 қарашасы және б.з.д. 567 жылдың 25 мамыры (үшінші жеңістің күні Fasti-де оқылмайды).

Тарквиний Супербус (б.з.д.

Римнің жетінші және соңғы патшасы Тарквиний Супербус билігінің басында Латын басшыларын жинап, Риммен келісімді жаңартқанда, олардың жау емес, одақтас болуын қанағаттандырды. Соның нәтижесінде, Латын әскерлері белгілі бір күні құдай Фирентинаға арналған қасиетті тоғайда Рим әскерлерімен бірігіп, біртұтас әскери күш құруға келісті. Осылай істелді, және Таркин римдік және латындық әскерлердің біріккен бөлімдерін құрды. Таркин содан кейін Волскилерге қарсы соғыс бастады. Ол бай қала Суэса Пометияны басып алды, және олжасымен әкесі уәде берген Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасын салуға кірісті. Ол жеңісі үшін де салтанатты шеру өткізді. Содан кейін ол Риммен жасалған Латын келісімін қабылдамаған Латын қалаларының бірі – Габимен соғысқа түсті. Қаланы күшпен алу мүмкін болмағандықтан, Таркин өзінің ұлы Секст Таркинийді қалаға тығырықтап кіруге, халқының сенімін жеңіп, әскерін басқаруға жіберді. Бірте-бірте ол қала басшыларын өлтіріп немесе жер аударды, және қала билігін әкесіне тапсырды. Таркин сондай-ақ Эквилермен бейбітшілікке келісті және Рим мен Этрусктер арасындағы бейбітшілік шартын жаңартты. "Fasti Triumphales" деректеріне сәйкес, Таркин сабиндерді де жеңген. Кейін Таркиний рутулийлермен соғысқа шықты. Ливийдің сөзіне қарағанда, рутулийлер сол кезде өте бай ұлт болған. Таркиний рутулийлерді жеңіп, олжа алуға ниеттенді. Таркин рутулийлердің астанасы Ардеяны күшпен басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды, содан кейін қаланы ұзақ қоршауға алды. Бірақ соғыс Рим монархиясын құлатқан революциямен тоқтатылды. Ардеяның жанында орналасқан рим әскері Луций Юний Брутты жаңа басшы ретінде қабылдады және патшаның ұлдарын қуды. Қоршаудың немесе соғыстың нәтижесі қандай болғаны белгісіз.

Алғашқы итальяндық жорықтар (б.з.д.

Алғашқы апокрифтік емес римдік соғыстар – Римді көршілес қалалар мен халықтардан қорғауға және аймақта өзінің аумағын орнатуға бағытталған, кеңею мен қорғаныс соғыстары еді. Флорус бұл кезде "олардың барлық жағынан көршілері үнемі мазалады, себебі олардың өз жерлері болған жоқ, және Лациум мен Этрурияға апаратын жолдардың тоғысында орналасқандықтан, қай қақпадан шықса да, жауға кездесетіндерін білді" деп жазады. 508 ж.б.д. Таркин Клузий патшасы Ларс Порсеннаны Римге қарсы соғыс ашуға көндірді, нәтижесінде Рим қоршауға алынып, кейін бейбітшілік шарты жасалды. Бастапқыда Римнің жақын көршілері – Римдегідей тайпалық құрылымдағы латын қалалары мен ауылдары немесе Апеннин тауларынан келген тайпалық сабиндер болды. Рим біртіндеп табанды сабиндерді және этрусктар бақылауындағы немесе этруск билеушілерінен құтылған латын қалаларын жеңді, сияқты Рим де этрусктардан босанып шыққан болатын. 477 ж.б.д. Кремера шайқасында Вейенттерден жеңілістік танытты, 449 ж.б.д. Корбио шайқасында сабиндерді жеңді, 446 ж.б.д. Ариция шайқасында аурунктерді, 435 ж.б.д. Фиденаны басып алды, 396 ж.б.д. Вейиді қоршауға алды, ал 377 ж.б.д. Антиумды басып алды. Вейенттерді жеңгеннен кейін римдіктер өзінің жақын этруск көршілерін жаулап алуды аяқтады және Апеннин тауларының тайпаларынан туындаған тікелей қауіпке қарсы өзінің позициясын нығайтты. Бұл оның ішінде империяның ауыл шаруашылығы мен тамақтану режиміне де әсер етті. Аумақты кеңейтуден кейін Апеннин түбегіндегі халық саны артты, бұл ауыл шаруашылығында мал өсіруде ірі қарадан ешкіге көшу сияқты өзгерістерге әкелді, бұл диетадағы протеин деңгейінің жоғарылауын көрсетеді, бұл жергілікті халықтың дене бітіміне маңызды рөл атқарды. Дегенмен, Рим әлі де өте шектеулі аумақты бақылады және Римнің істері Италиядағылармен салыстырғанда маңызсыз болды. Осы кезде Италияның көп бөлігі латын, сабин, самнит және басқа халықтардың (Италияның орталық бөлігінде), оңтүстіктегі грек колонияларының және солтүстіктегі келттердің, соның ішінде галлдардың қолында болды.

Италияға келттердің шапқыншылығы (б.з.д. 390-387 жж.)

390 жылға қарай бірнеше галл тайпалары Еуропа бойынша мәдениеттері кеңейгендіктен Италияға солтүстіктен басып кіре бастады. Осы оқиғалардың көп бөлігі римдіктерге белгісіз болды, олар сол кезде тек жергілікті қауіпсіздік мәселелерімен айналысып жатқан, бірақ Римнің ықпал аймағынан алыс емес жердегі әсіресе соғысқа құштар сенон тайпасы пайда болғанда римдіктер ескертілді. Жаудың көптігі мен қатыгездігіне тап болған Клузиандықтар Римнен көмек сұрады, мүмкін, оларды қуудан немесе сатып алудан бұрын, әдейілемеген болар. Римдіктер мен галлдардың қаны төгілгеннен кейін, Рим-Галл соғыстары Италияда екі ғасырдан астам уақыт бойы, оның ішінде Вадимо көліндегі шайқас сияқты шайқастармен жалғасты. Римдіктер Италиядағы кеңеюін дереу қайта бастады. Олардың табыстарына қарамастан, Италияның барлығына ие болулары әлі де кепілдіксіз болды. Самниттер римдіктердей соғысқа бейім және бай халық болды және олардың құнарлы жерлерде көбірек жерлерді басып алуға өз мақсаттары болды. 343 және 341 жылдар аралығындағы Бірінші Самнит соғысы, Рим аумағына кеңінен жасалған Самнит шабуылдарынан кейін салыстырмалы түрде қысқа болды: римдіктер 342 жылы Гаурус тауының шайқасында және 341 жылы Суэсула шайқасында Самниттерді жеңді, бірақ олар соғыстан шығуға мәжбүр болды. Латын соғысында олардың латын одақтастарының көтерілісінен кейін, олар соғысты одан әрі жалғастыра алмады. Осылайша, Рим шамамен 340 жылға қарай Самниттердің өз аумағына шабуылдарына қарсы тұруға және бір мезгілде бұрынғы одақтастарына қарсы ащы соғыс жүргізуге мәжбүр болды. Рим Везувий шайқасында және Трифанум шайқасында Латындықтарды жеңді, мүмкін, Римнің жеңілген жауына көрсеткен жұмсақтығынан, жиырма жылдан астам уақыт бойы жиырма төрт шайқас пен Латула шайқасын қамтыды. Римдіктер Бовианум шайқасында жеңіске жетті және 314 жылдан бастап Самниттерге қарсы күшті күштерге ие болды, бұл оларды біртіндеп келісімге келуге итермеледі. 304 жылға қарай римдіктер Самнит аумағының көп бөлігін жанекке алды және бірнеше колониялар құрды. Қарсыласуды күшпен тосу және стратегиялық қарсы шабуылдар кезінде аумақты әдейілемеген түрде иелену, римдік әскери тарихтың ерекшелігіне айналды. Жеңіліске ұшырағаннан жеті жыл өткен соң, Римнің аймақтағы үстемдігіне көз жеткізгенде, Самниттер қайтадан көтеріліп, 298 жылы Камеринум шайқасында римдіктерді жеңіп, Үшінші Самнит соғысын бастарды. Осы жетістікке қол жеткізгеннен кейін, олар Римнің бұрынғы жауларының коалициясын біріктіре алды, олардың барлығы аймақтың барлығына бір фракцияның үстемдік етуіне жол бермеуге тырысқан. Сентинум шайқасында римдіктерге қарсы шыққан әскер, римдік әскер осы біріккен күштерге қарсы сенімді жеңіске жеткен кезде, Римнің Италияға үстемдігін тоқтату мүмкін емес екені анық болды. 282 жылғы Популония шайқасында Рим аймақтағы этрус күшінің соңғы іздерін жойды.

Пирр соғысы (б.з.д. 280-275 жж.)

III ғасырдың басында Рим Италия түбегінде ірі держава ретінде орнықты, бірақ сол кездегі Жерорта теңізіндегі үстем әскери күштермен – Карфаген мен грек патшалықтарымен – әлі қақтығысқа түспеді. Рим Самниттерді дерлік толық жеңіп, өз латын қалаларын бағындырды және аймақта этрусктардың ықпалын күрт азайтты. Дегенмен, Италияның оңтүстігін Самниттермен одақтас Магна Грецияның грек колониялары бақылап, Римнің кеңеюі оларды сөзсіз қақтығысқа алып келді. Тюрий теңіз шайқасында, Тарантумға дипломатиялық міндеттемелері мен әскери жетістіктерге жеке құштарлығы жетелеуімен, Пирр 280 ж. итальяндық жерге шамамен 25 000 сарбаздық грек армиясын қондырды. Оның әскеріне бірқатар грек отаршылары мен римдік үстемдікке қарсы көтерілген Самниттердің бір бөлігі қосылды, олар жетпіс жылдың ішінде төртінші рет Римге қарсы қару көтерді. Рим армиясы бұрынғыдай пілдерді шайқаста көрген емес, және 279 ж. Аускулум шайқасында да осы жағдай сақталды. Осы жеңістерге қарамастан, Пирр Италиядағы өзінің позициясын ұстап тұра алмады. Рим Пиррдің әскері Италияда болғанша онымен келіссөздер жүргізуден түбірінен бас тартты. Бұдан бөлек, Рим Карфагенмен қолдау шартына келді, ал Пирр күткендей, басқа итальяндық халықтардың ешқайсысы гректер мен Самниттердің жағына өтпеді. Рим армиясымен болған әр кездесуде қабылданатын ауыр шығындарға ұшырап, Италияда қосымша одақтастар таба алмаған Пирр түбектен шығып, Сицилияда Карфагенге қарсы жорыққа шықты, одақтастарын римдіктермен күресуге тастап кетті. Италия түбегінде тиімді үстемдік орнатып, халықаралық әскери беделіне ие болған Рим енді Италия материгінен кеңеюді көздеді. Альпі таулары солтүстікте табиғи кедергі болғандықтан және Рим қатал галлдармен тағы да шайқасқа түсуге құштар болмағандықтан, қаланың назары Сицилияға және Жерорта теңізіндегі аралдарға бұрылды – бұл саясат оны бұрынғы одақтасы Карфагенмен тікелей қақтығысқа алып келер еді.

Орта (274 - 148 б.з.д.)

Рим алғаш рет Италия жарты аралынан тыс жерлерде Пуния соғыстары кезінде Карфагенға қарсы соғыс бастады. Бұл соғыстар, б.з.д. 264 жылы басталған, ежелгі әлемдегі ең ірі қақтығыстардың бірі болды және Римді Батыс Жерорта теңізінің ең күшті мемлекетіне айналдырды. Римнің Сицилия, Солтүстік Африка және Иберияда аумақтары болды. Македония соғыстарының аяқталуымен (Пуния соғыстарымен бірге жүрген) Грекия да Римнің құрамына кірді. Шығыс теңізіндегі Рим-Сирия соғысында (б.з.д. 188 жылы Апамея шарты) Селевкид императоры Ұлы Антиох III жеңілгеннен кейін Рим Жерорта теңізіндегі үстем держава және классикалық әлемдегі ең күшті қала болып қалыптасты.