Кіріспе

Ричард де Бьюри (24 қаңтар 1287 – 14 сәуір 1345), сондай-ақ Ричард Аунгервилл немесе Аунгервилл деп те аталады, ағылшын дін қызметкері, мұғалім, епископ, жазушы және кітап сүйгіш болған. Ол білімнің меценаты және кітап жинауды бастаған алғашқы ағылшын ғалымдарының бірі еді. Ол дін қызметкерлеріне білім іздеуге және кітапқа құштарлықты сіңдіру мақсатымен жазған «Филобиблон» атты еңбегімен танымал. «Филобиблон» кітапхана ісін жан-жақты талқылаған тұңғыш кітаптардың бірі саналады.

Ерте өмір

Ричард де Бьюри Саффолк қаласындағы Бьюри Сент-Эдмундс маңында, Уильям Жеңімпаздың әскері үшін шайқасқан рыцарьдан тараған сэр Ричард Аунгервилдің ұлы болып дүниеге келді. Аунгервилл Лестерширде қоныстанды, және отбасы Уиллоуби иелігіне ие болды. Сэр Ричард Аунгервил де Бьюри әлі кішкентай болғанда қайтыс болды. Ол анасының інісі Джон де Уиллоубиден тәрбие алды, содан кейін грамматикалық мектепті бітіргеннен кейін Оксфорд университетіне жіберілді, онда философия мен теологияны оқыды. Де Бьюридің Дурхам соборында бенедиктин монахы болғаны жиі айтылады, бірақ бірнеше беделді дереккөздер бұған қарсы тұрады, себебі оның Орденға қосылғанына ешқандай дәлел жоқ. Шындығында, ол монах емес, дін қызметкері болған. Ол болашақ король Эдуард III-тің тәрбиешісі болды, ол Честер графы болған кезде (кейін ол Англияның жоғары канцлері және қазынашысы қызметін атқарды) және Томас Фрогналл Дибдиннің сөзіне сүйенсек, ханзадаға кітаптарға деген сүйіспеншілігін сіңірді.

Әкімші

Ол король Эдуард II-ні тақтан түсіруге байланысты интригаларға қатысып, 1325 жылы Париждегі королева Изабелла мен оның жақыны Роджер Мортимерді Бриенн провинциясының кірістерінен ақшамен қамтамасыз етті, ол провинцияның қазынашысы болған. Біраз уақыт бойы ол Эдуард II оны ұстау үшін жіберген офицерлерден Парижде жасырынуға мәжбүр болды. Эдуард III таққа отырғаннан кейін оның қызметі жылдам жаңарумен сыйланды. Ол корольдің қорларын басқарды (1327–28), киім-кешек қоймасының қазынашысы болды (1328–29), содан кейін 1329 жылы Лорд-привит мөрінің қызметін атқарды. Король оны бірнеше рет папаға ұсынды және 1330 және 1333 жылдары екі рет Авиньондағы папалық сотқа елші ретінде жіберді. Осы сапарлардың бірінде ол кітап сүйгіш, Петраркамен кездесті, ол Ангервиль туралы "әдебиеттен хабардар және жасынан бері құпия нәрселерге ерекше қызығушылық танытқан" деген ойын жазды. Петрарка одан Туле туралы ақпарат сұрады, бірақ үйде кітаптарының арасында болғанда жауап беретінін уәде берген де Бюри, қайта-қайта сұрағандарына жауап бермеді. Папа Иоанн XXII оны өзінің жетекші капелланы етіп тағайындады және Англиядағы келесі бос епископтыққа ие болу үшін рокетпен сыйлады.

Дарем епискобы

Англиядан кеткен кезінде де Бьюри 1333 жылдың ақпан айында Уэллс соборының деканы болып тағайындалды. Сол жылдың қыркүйек айында патша оны Дурхам епископы етіп бекітті, монахтардың таңдаған және орнатқан подприоры Роберт де Грейстейнге басымдық берді. 1334 жылдың ақпан айында де Бьюри лорд-казначей болып тағайындалды, бірақ сол жылдың соңында лорд-канцлер лауазымына ауысты. Келесі жылы ол отставкаға шықты, содан кейін солтүстік епархиясын шотландтардың күтілетін шабуылынан қорғау үшін шаралар қабылдағаннан кейін, 1336 жылдың шілдесінде Эдуард пен француз корольі арасындағы дауды бейбіт жолмен шешу үшін Францияға аттанды. Келесі жылы ол солтүстік округтерді қорғау жөніндегі үш комиссияда жұмыс істеді. 1338 жылдың маусымында ол тағы да бейбітшілік миссиясымен шет елге жіберілді, бірақ бір ай ішінде жақын арадағы әскери науқан оның жолын кесті. Де Бьюри Кобленцке сапар шекті және Рим императоры Людовик IV-пен кездесті, ал келесі жылы Англияға ақша жинау үшін қайта оралды. Бұл континентке жасаған соңғы сапары болған секілді. 1340 және 1342 жылдары ол шотландтармен бейбіт келісімге келуге тағы да тырысты, бірақ кейіннен епархиясының әл-ауқатын күту және кітапхана жинақтау үшін қоғамдық саясаттан қол үзді. Ол қолжазбаларды іздеп, білімсіз және салғырт монахтардан көптеген кітаптарды құтқару үшін алыс-жақын жерлерге елшілік жіберді. Кейде ол кітап иелеріне қысым көрсеткен болуы мүмкін, өйткені Сент-Олбанс аббаты оған төрт құнды кітаппен пара бергені және де Бьюри монастырь үшін белгілі бір жеңілдіктер алғаннан кейін одан отыз екі кітапты елу күміс монетаға сатып алғаны туралы мәлімделген, бұл олардың қалыпты бағасынан әлдеқайда арзан болған. Оның кітапқа деген құштарлығын көрсететін "Филобиблон" (грекше "Кітап сүйгіш") – кітаптарды мадақтаған латын трактаты. "Филобиблон" 1344 жылы аяқталды және алғаш рет 1473 жылы басылды. Ең дұрыс және сенімді аудармасын 1888 жылы Эрнест К. Томас жасады. Альфред Гессел "Филобиблонның ерекше тартымдылығы ортағасырлық киіммен жамылған дұрыс кітапхана теориясын қамтиды" деп сипаттады. Бұл көрнекті әдеби шығарма кітапхана ісін терең зерттеген алғашқы кітаптардың бірі болып табылады.

Киелі кітап сүйгіш

Ричард де Бюри өзінің және өкілдерінің кітаптарды жинау үшін жасаған қажырлы еңбектері туралы айтады. Ол Оксфордта зал құру ниеті мен оның жанында кітапхана ашу туралы жазады, онда оның кітаптары негізгі бөлігін құрайтын еді. Ол тіпті кітаптарды беру және күту ережелерін белгілеген, ал іргетасқа қадамдар жасаған еді. Бірақ епископ 14 сәуірде 1345 жылы Бишоп Оклендте өте кедей күйде қайтыс болды, және оның жинағы оның өлімінен кейін бірден таратылған сияқты. Дәстүрлі айтуынша, кітаптар Оксфордтағы Дарем бенедиктин колледжіне жіберілді, кейіннен епископ Хатфилд онымен қамтамасыз етті, ал Генрих VIII-нің қоры таратылғанда олар Глостер герцогы Хамфридің кітапханасы, Оксфордтағы Баллиол колледжі және Джордж Оуэн арасында бөлісті. Алайда, Дарем колледжінің тізімдеріндегі мәліметтер бұл көшіру ешқашан болмағанын, ал де Бюри қайтыс болғаннан кейін 70 жылға дейін Дарем колледжінде кітапхана салынбағанын көрсетеді. Қазірде тек екі том ғана сақталған: бірі – Британ мұражайындағы Джон Солсберидің еңбектерінің көшірмесі, екіншісі – Бодлеяндағы Ансельм және басқалардың теологиялық трактаттары. Епископтың өмірі туралы негізгі мәліметтер Уильям де Шамбрдың еңбегінде келтірілген, ол Уортонның «Anglia Sacra» (1691) және Surtees Soc. басылымындағы «Historiae conelmensis scriptores tres» (1839) кітаптарында жарияланған. Ол оны мейірімді және көрнекті адам, өзінің епархиясында қайырымдылық жасаған және көптеген білімді адамдардың ыстық қолдаушысы ретінде сипаттайды, олардың арасында Томас Брэдвардин (кейіннен Кентербери архиепискобы), Ричард Фитцралф (кейіннен Армағ архиепискобы), саяхатшылар орденінің жауы, Аристотельді аударған Уолтер Берли, астроном Джон Модуит, Роберт Холкот және Ричард де Килвингтон болды. Джон Бейл мен Питс оның басқа да еңбектерін – «Epistolae Familiares» және «Orationes ad Principes» еңбектерін атап өтеді. Бейл берген «Philobiblon» мен «Epistolae» еңбектерінің бастапқы сөздері «Philobiblon» мен оның прологының сөздерімен сәйкес келеді, ол бір трактаттан екі кітап жасаған. «Orationes» Ричард де Бюридің «Liber Epistolaris quondam dominiis cardi de Bury, Episcopi Dunelmensis» атты хаттар жинағын білдіруі мүмкін, ол қазір Лорд Харлектің қолында сақтаулы. Бұл қолжазбаның мазмұны Тарихи қолжазбалар комиссиясының төртінші баяндамасында (1874) толық сипатталған (Қосымша, 379–397 беттер), онда әртүрлі папалардан, патшадан, Оксфорд университетінің істеріне қатысты хат алмасулар, Гаскония провинциясымен байланысты хаттар, сондай-ақ түрлі жағдайларда қолдануға арналған үлгілер ретіндегі бірнеше хаттар мен сөздер бар. Көптеген адамдар «Philobiblon» өзі Ричард де Бюри емес, Роберт Холкот жазғанын айтады. Бұл пікірді «Philobiblon» қолжазбаларының жетісіндегі кіріспе бетінде Холкотқа жатқызылуымен растайды: «Incipit prologus in re philobiblon ricardi dunelmensis episcopi que libri composuit ag». Париж қолжазбасында тек «Philobiblon olchoti anglici» деп жазылған, ал Ричард кітапты аяқтаған күні туралы әдеттегі қорытынды жазба жоқ. Кітаптың құндылығының көп бөлігі коллекционердің мінезінің беймәлім жазбасында жатқандықтан, Холкоттың авторлығын анықтау оның құндылығын өзгертеді. Ричард де Бюри туралы оның замандасы Адам Муримут («Continuatio Chronicarum», Rolls series, 1889, 171 бет) Уильям де Шамбрдан гөрі одан да жағымсыз пікір білдірген, ол оның орташа білімді болғанын, бірақ оны ұлы ғалым ретінде тануға тырысқанын айтқан.

Филобиблон

1345 жылы өлер алдында де Бюри "Филобиблон" деп аталатын еңбегінде жинақтаған очерктерін жазды. Бұл сөз грек тілінен аударғанда "кітапқа деген сүйіспеншілік" деген мағынаны білдіреді. Ол сол кездегі әдетке сай латын тілінде жазылған және жиырма тарауға бөлінген. Бұл очерктерде кітап жинау, кітаптарды күту, "кітапқа деген сүйіспеншіліктің пайдасы", соғыстардың салдары және олардың кітаптарды қалай жоятыны талқыланады. Де Бюри бұл кітапта "бір адам алтын мен кітапты бірдей жақсы көре алмайды" деп жазған. VII тарауда "Соғысқа қарсы кітаптардың шағымы" деп аталатын бөлімінде де Бюри былай деп жазады: Бақытымызға орай, бұл академиялық және библиофилдің бекер айтқан сөздері емес. Дипломат ретінде де Бюри патшалықтың барлық жерінде бейбітшілік орнатуға тырысты, кейде Шотландияның солтүстігінде болғандай сәтті болды, ал кейде Франциямен және 100 жылдық соғыстың басталуы сияқты сәтсіздіктерге ұшырады. "Филобиблонның" ең қызықты бөлімдерінің бірі – "Біздің кітаптарымызды студенттерге беру тәртібі" деген XIX тарау. Бір ғалымның пікірінше, "Филобиблон" – "кітапхана ісін басқару тақырыбындағы ортағасырлық ең ұзақ сақталған мәтіндердің бірі". Мұнда де Бюри колледж студенттері арасында кітаптардың айналымын қадағалау тәсілдерін сипаттайды, кейде басым жабық стектің орнына ашық стекті де пайдаланған. Де Бюридің мұрасы туралы айтылғанда: "Бұл кітапты аз жақсы көрген заманда кітапты тым жақсы көрген адамның жалғыз естелігі" делінеді.