Кіріспе
Екі баслы үнді барабаны – Оңтүстік Азия музыкалық аспабы. Дхоль – Үндістан субконтинентінің аумағында кеңінен таралған, аймақтық ерекшеліктері бар, екі баслы барабанның түрлерінің бірін білдіреді. Оның Үндістан субконтинентінде таралу аймағы негізінен солтүстік облыстарды қамтиды, мысалы: Джамму, Химачал, Пәнджаб, Харьяна, Дели, Кашмир, Синд, Ассам аймағы, Уттаракханд, Батыс Бенгал, Одиша, Гуджарат, Махараштра, Конкан, Гоа, Карнатака, Раджастан, Бихар, Джаркханд және Уттар-Прадеш. Туысқан аспап – dholak немесе dholki. Дхоль басқа іс-шаралармен қатар, Барат немесе Варятра сияқты үнді үйлену тойларында қолданылады. Дхоль ойнайтын адам – доли деп аталады.
the South Asian musical instrument
Dhol can refer to any one of a number of similar types of double headed drum widely used, with regional variations, throughout the Indian subcontinent. Its range of distribution in Indian subcontinent primarily includes northern areas such as the Jammu, Himachal, Punjab, Haryana, Delhi, Kashmir, Sindh, Assam Valley, Uttarakhand, West Bengal, Odisha, Gujarat, Maharashtra, Konkan, Goa, Karnataka, Rajasthan, Bihar, Jharkhand and Uttar Pradesh. A related instrument is the dholak or dholki. Dhols are amongst other events used in Indian wedding ceremony processions such as Baraat or Varyatra. Someone who plays the dhol is known as dholi.
Этимология
Дхоль сөзі санскрит тіліндегі "дауылпазды" білдіретін ḍhola сөзінен шыққан.
Құрылыс
Доль – екі жақты дөңгелек барабан, көбінесе аймақтық музыкада сүйемелдеуші аспап ретінде қолданылады. Қаували музыкасында "доль" термині сол қолдың табла барабанының орнына қолданылатын, оған ұқсас, бірақ кішірек барабанды және кішірек табланы сипаттау үшін пайдаланылады. Барабанның мөлшері аймаққа қарай сәл өзгеше болуы мүмкін. Пәнджабта доль үлкен және ауыр болып қалады, себебі ол қажетті күшті бас дыбысын шығаруға арналған. Басқа аймақтарда дольдер түрлі пішіндерде және өлшемдерде кездеседі, олар әртүрлі ағаштардан және материалдардан (шыны талшығы, болат, пластик) жасалады. Барабан ағаштан жасалған цилиндрлі бөліктен тұрады, екі жағы да жануар терісімен немесе синтетикалық материалмен жабылады. Бұл терілерді жіптермен немесе бұрандалар мен гайкалармен бекітілген механизм арқылы тартылып немесе босатылып, дыбыстың биіктігін өзгертуге болады. Бір жағындағы тартылған тері қалың болып келіп, терең, төмен жиілікті (күшті бас) дыбыс шығарады, ал екінші жағындағы жұқа тері жоғары жиілікті дыбыс шығарады. Синтетикалық немесе пластик терісі бар дольдер жиі кездеседі.
Ойнау
Дхоль әдетте ағаш, қамыс немесе викерс қамысынан жасалған екі ағаш таяқпен ойналады. Аспаптың төменгі жағын ойнауға арналған таяқ пен тағанды пунджаби тілінде даға деп атайды. Дәстүр бойынша, дхоль ойнаушы тали (емен немесе махагони) деп аталатын қатты ағаштан табиғи иілген бұтақ іздеп, оны бас таяқ (Дагга) ретінде пайдаланатын. Таяқтың иілу себебі – ешкінің терісі. Ол 80-100 граммдық қағаз сияқты жұқа болғандықтан, теріні тесіп алмау үшін таяқты иіп алу қажет. Бас таяқ немесе Дагга екі таяқтан қалыңдау болады және аспапты соққанда қолданылатын ұшында сегізінші немесе тоқсандық шеңберге иіледі. Ал екінші таяқ – тели, ол әлдеқайда жұқа және иілгіш, аспаптың жоғары ноталарын ойнауға арналған. Дхоль ойнаушының иығына немесе сирек жағдайда мойнына, әдетте тоқыма мақтадан жасалған белбеумен ілінеді. Ағаштан жасалған барабанның беті кейде ою-өрнектермен, ал кейде бояумен безендіріледі. Бөлініске дейінгі кезеңде пунджаби дхолінде нақты функцияларға сәйкес келетін ондаған ырғақтар ойналатын. Алайда, кейбір мәдени дәстүрлердің жойылуымен, дхоль ойнаушыларының жас буыны олардың көпшілігімен таныс емес. Сонымен қатар, Пенджабтағы халықтық сахналық бхангра биінің дамуы осы биге тән көптеген жаңа ырғақтардың тууына себеп болды. Пунджаби дхолінің ең көп таралған ырғақтары – бхангра (ескі, қауымдық бхангра биінен бастау алған), дхамаал (көптеген мәдени шаралармен, соның ішінде суфи ғибадатханаларындағы құлшылықпен байланысты) және кахарва – би мен ән ырғағы. 1950 жылдары пайда болған сахналық «бхангра» биі лудди деп аталатын қимылдарды орындау үшін кахарваға ерекше мән берді. 1970 жылдары сахналық бханграға кахарва ырғағымен үйлесетін тағы көптеген қимылдар қосылды, ол бимен байланысты ең танымал ырғақтардың біріне айналды. Сонымен қатар, осы ырғақ пен домбыраның ұқсастығы пунджаби әндерін сүйемелдеу үшін қолданылды. 1990 жылдары пунджаби поп әндері бхангра биін еске түсіргенде, олар кахарва ырғағын пайдаланды. Қазір ол әртүрлі атаулармен белгілі. Кейбір дхоль ойнаушылар оны кахарва деп атайды, ал Пунджабтағы басқалары оны сол аттас биге сілтеме жасай отырып, лудди деп атайды. Ұлыбританияда дхоль ойнау стилінің дамуымен қатар, шаал деген ат қолданылды, бәлкім, қазіргі заманғы бханградағы «шаал» (қимылдар) сияқты. Алайда, бұл термин басқа жерде қолданылмайды. Джонни Калси – Ұлыбританияның дхоль ойнаушысы, ол осы аспапта ойнау өнерін үйрету үшін оқу бағдарламасын жасады. Оқу процесі үшін ресми оқу бағдарламасы немесе терминология болмаса да, ол Солтүстік Үндістанның Табла тілінен ырғақтарды фонетикалық тіркестер ретінде қарастырып, оқуды жеңілдетті. Магнитофон сияқты электрондық құрылғылардың пайда болуы мерекелік шараларда дхоль ойнаушыларының маңыздылығының төмендеуіне әкелді. Дегенмен, дхоль музыкасы әлі де қазіргі заманғы раас, гарба және бхангра музыкалық орындаушыларының студиялық жазбаларында кездеседі.
Тарих
Шейл Вьяс Дхоль сияқты бірнеше соққы аспаптары, Дхольға ұқсас сазбалшықтан жасалған аспаптардың ықпалынан туындаған болуы мүмкін деп санайды, олар Индос өркениетінде табылды. Дхоль ежелгі үнді мүсін өнерінде табламен бірге ежелгі үнді музыкасының негізгі соққы аспаптарының бірі ретінде бейнеленген. "Айн-и Акбари" моғол императоры Ұлы Акбардың оркестрінде Дхольдің қолданылуын сипаттайды. "Дхол" деген индо-арий сөзі шамамен 1800 жылы "Сангитасара" трактатында жарық көрген.
Пунджаб аймағы
Пәнджәби долы Пәкістанның және Солтүстік Үндістанның Пәнджәб аймағында қолданылады. Пәкістанда долы көбінесе Пәнджәб аймағында ойнатылады, алайда ол елдің барлық аймақтарында қолданылады – Оңтүстікте Карачиден бастап, Солтүстікте Хайбер-Пахтунхваға дейін. Үндістанда ол Пәнджәб, Химачал-Прадеш, Харьяна және Дели штаттарында таба аласыз. Долдың ырғақтары ұлы суфи мистикасы мен олардың ізбасарларының рәсімдерінің маңызды бөлігі болған. Долдың үлгілері рухани көңіл күйге ұмтылған адамның санасын ояту үшін жасалған.
Ассам
Ассамда доль кеңінен Ронгали Биху (Бохаг Биху) мерекесінде қолданылады, ол сәуір айында Ассам жаңа жылының тойлануы. Жыл сайын сәуірдің ортасында (әдетте, ассамдықтардың дәстүрлі күнтізбесі бойынша 13 немесе 14 сәуірде) тойланатын Биху биінде доль маңызды және қажетті аспап болып табылады. Ассамдағы дольдің пайда болу тарихы кем дегенде 14 ғасырға дейін жетеді, ол Ассам Буранжилерінде жергілікті халықтар ойнаған аспап ретінде көрсетілген. Бұл Ассамдағы дольдің шығу тегі Үндістанның басқа аймақтарына қарағанда ертерек болғанын көрсетеді, ал атауы, мүмкін, санскриттің ықпалынан туған. Аймақ тұрғындары дольдің үнінің алыстан да адамдарды баурап алатынына сенеді. Жалаңаш қолмен бамбук таяқпен ойналатын ассамдық доль ағаштан жасалған цилиндрлі бөшкеден тұрады, екі жағы да негізінен жануар терісімен жабылады (Үндістанның қалған бөлігінен айырмашылығы, онда синтетикалық тері де қолданылуы мүмкін), ал теріні тоқу арқылы жасалған белбеулерді тартып немесе босату арқылы керілуін немесе әлсіреуін реттеуге болады. Доль ойнаушыны Дхулия, ал дольде шеберді Оджа (ассам тілінде: ওজা) деп атайды. Доль ассам мәдениетінде символикалық мағынаға ие, оны "дево бадьё" (ассам тілінде: দেৱ বাদ্য) – құдайдың аспабы деп санайды, Пандавалардың Жерге әкелгеніне сенетін құрал.
Гоа
Дхол (әдетте таша, қоңырау және т.б.мен бірге орындалады) Гоа Шигмо мерекесінің маңызды бөлігі болып табылады. Ол сондай-ақ Гоа храмдарының музыкасында маңызды рөл атқарады; храм дхолын дәстүрлі түрде белгілі бір каста ойнаған.
Гуджарат
Дхоль гужараттықтар Наваратри сияқты тойларда гарбамен бірге қолданысқа жаратады. Гарба – құдай анасының сұлулығын жырлайтын халық әндері. Бұл Гуджараттағы маңызды музыкалық аспаптардың бірі.
Махараштра
Махараштрада доль – Ганеш мерекелерінде қолданылатын басты аспап. Пуна қаласында жергілікті тұрғындар бірігіп, доль патактарын (топтарды) құрайды. Пунада Үндістандағы ең көп доль саны бар деген сенім бар. Нагпур қаласында мерекелерде және басқа да шараларда доль орындайтын көптеген топтар бар. Бұл жерде доль «сандал» деп аталады. Доль екі тартылған мембранадан тұрады, олар мықты арқанмен байланысқан. Дольдың бір жағы «типару» деп аталатын ағаш таяқпен тартылады, ал сол жағының ортасына қара бояу қосылған паста жағылады. Бұл мембрана «дхум» деп аталады. Техникалық тілде бұл – негіз. Дольдың екінші жағы «тапи» немесе «чати» деп аталады. Техникалық тілде бұл – термеуші, осы мембрана жағы тек алақанмен тартылады. Дольдің дыбыстық өрнегі – «Таа», «Дхин» және «Дха». «Таа» – «Тапи» жағы үшін, «Дхин» – «Дхум» жағы үшін, ал «Дха» – екі жаққа бірдей соққанда шығады.
Карнатака
Канад тілінде "Дхолу" деп аталатын халық биі "Доллу Кунита" деп белгілі, "Кунита" сөзі "би" дегенді білдіреді. Бұл халық өнерін негізінен Карнатака штатының Куруба қауымы сақтап, орындайды.
Уттаракханд
Гархвал аймағында аужи, дас немесе dholi сияқты белгілі бір музыкалық топтар тарихи түрде dhol және damau, аймақтың екі халық аспабын, арнайы шараларда немесе діни фестивальдарда орындап келген. Бұл тәжірибе Dhol Sagar деп аталатын ежелгі трактатта сипатталған, ол ауызша және тәжірибелік оқыту арқылы беріліп келген.
Батыс Бенгал
"Дхак" (бенгал тілінде: ঢাক) – Үндістаннан шыққан үлкен мембраналық аспап. Оның пішіні цилиндр тәріздіден бөшкеге дейін әртүрлі болып келеді. Теріні қабылдағыштарға керіп, бекіту әдісі де сан алуан. Ол мойынға ілінеді, белге байланады немесе тізеге қойылып, жерге де қойылуы мүмкін, көбінесе ағаш таяқтармен ойналады. Сол жағы ауыррақ дыбыс шығару үшін жабылады. Дурга Пуджаның маңызды бөлігі – барабанның соққысы. Оны көбінесе бенгалдықтар тартады.
Пашту аймақтары
Доль – ататан деп аталатын пуштун биінің басты музыкалық аспабы. Ауғанстан және Иран дохолы Үндістан тамырындағы барабаннан өзгеше.
Кавказ
Кавказдық добыл Арменияда добыл, Грузия мен Абхазияда доли немесе доули, ал Солтүстік Кавказда доул деп аталады.
Әлемдік мәдениетте
Үнді диаспорасы мен Үнді субконтинентінен шыққан диаспораның арқасында ол әлемнің басқа бөліктерінде де танымал болды. Дхоль ондаған жылдар бойы ресми және бейресми би өнерпаздарында танымал музыкалық аспап болып келді.