Жозеф Ротблат: Физик, бейбітшілік жолындағы күрескер

Кіріспе

Польша физигі (1908–2005)

Джозеф Ротблат (4 қараша 1908 – 31 тамыз 2005) – поляк және британдық физик. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «Труба қорытпалары» және «Манхэттен жобасы» жұмыстарында қатысты, бірақ 1944 жылы Германия атом бомбасын жасауды тоқтатқаны анық болған соң, ар-ожданына байланысты Лос-Аламос зертханасынан кетіп қалды. Оның ядролық жарылыс салдарына қатысты жұмысы 1963 жылғы Жарым-жартылай ядролық сынақтарға тыйым салу шартының ратификациясына зор үлес қосты. 1955 жылғы Рассел-Эйнштейн манифестіне қол қойған ол, Пугаш ғылым және әлемдік мәселелер жөніндегі конференцияларының негізін қалаушысынан бастап 1973 жылға дейін бас хатшысы болды және 1995 жылғы Нобель бейбіт сыйлығын Пугаш конференцияларымен бірге «халықаралық қатынастарда ядролық қарулардың рөлін азайту және оларды жоюға ұзақ мерзімді күш-жігер жұмсағаны үшін» бөлісті. Оның әкесі, Зигмунт Ротблат, бүкіл ел бойынша ат арбасымен тасымалдау бизнесін құрып, басқарды, жер иелігінде болды және жылқы өсірді. Жозефтің балалық шағы өркендеген отбасында өтті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда жағдай өзгерді. Шекаралар жабылды және отбасының жылқылары тартып алынды, бұл олардың бизнесінің күйреуіне және отбасының кедейлікке түсуіне әкелді. Діни ортада өскенімен, он жасқа келгенде ол Құдайдың бар екеніне күмәндана бастады, кейін агностик болды. Ротблаттың ата-анасы оны гимназияға жіберуге шамасы келмеді, сондықтан ол орта білімін жергілікті раввиннің үйреткен хедерде алды. Содан кейін ол техникалық мектепке түсті, онда электр инженериясын оқыды және 1923 жылы жаңадан құрылған Польша Республикасында диплом алды. Бітіргеннен кейін Ротблат Варшавада электрик болып жұмыс істеді, бірақ физик болуға ниеттенді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ол ядролық бөліну процесінде нейтрондардың шығарылатынын көрсететін тәжірибелер жүргізді. 1939 жылдың басында ол көптеген бөлінулердің жүруі мүмкін екенін және егер бұл жеткілікті қысқа уақыт ішінде болса, онда көп мөлшерде энергия бөлінетінін болжады. Ол бұл процестің микросекундтан кем уақыт ішінде жүріп, жарылысқа әкелетінін есептеп шығарды. 1939 жылы Вертенштейннің байланыстары арқылы Ротблат Парижге және Джеймс Чадвик басқаратын Ливерпуль университетіне оқуға шақырылды, Чадвик 1932 жылы нейтронды ашқаны үшін Нобель сыйлығының иегері болған. Чадвик ядролық реакцияларды зерттеу үшін «циклотрон» деп аталатын бөлшектерді үдеткіш құрал жасап жатқан еді, ал Ротблат Варшавада осыған ұқсас машина жасағысы келді, сондықтан ол Чадвикке Ливерпульде қосылуға шешім қабылдады. Ол әйеліне асық-үсік көмектесе алмағандықтан Англияға жалғыз өзі сапарлады. Ұзақ өтпей Чадвик Ротблатқа стипендия (Оливер Лодж стипендиясы) берді, бұл оның табысын екі есеге арттырды, және 1939 жылдың жазында жас поляк Толаны өзімен бірге алып келу үшін үйіне оралды. Алайда, тамыздың соңында Варшавадан кету уақыты келгенде, ол апендицит операциясынан кейін ауырып қалды және бірнеше күн ішінде оны алып келемін деп күтті. Бірақ соғыс басталғандықтан жағдай нашарлады. Тола тұтқындалды, ал Нильс Бордың көмегімен Дания, Бельгия және соңында Италия арқылы оны шығаруға жасалған күш-жігерлер сәтсіз аяқталды, өйткені соғыс салдарынан әр ел жабылды. Ол оны ешқашан көрген жоқ, ол Холокост кезінде Бельзец концлагерінде қаза болды. Бұл оның өміріне терең әсер етті және ол қайтадан үйленбеді.

Sir Joseph Rotblat (4 November 1908 – 31 August 2005) was a Polish and British physicist. During World War II he worked on Tube Alloys and the Manhattan Project, but left the Los Alamos Laboratory on grounds of conscience after it became clear to him in 1944 that Germany had ceased development of an atomic bomb. His work on nuclear fallout was a major contribution toward the ratification of the 1963 Partial Nuclear Test Ban Treaty. A signatory of the 1955 Russell–Einstein Manifesto, he was secretary general of the Pugwash Conferences on Science and World Affairs from their founding until 1973 and shared, with the Pugwash Conferences, the 1995 Nobel Peace Prize "for efforts to diminish the part played by nuclear arms in international affairs and, in the longer run, to eliminate such arms." His father, Zygmunt Rotblat, built up and ran a nationwide horse drawn carriage business, owned land and bred horses. Józef's early years were spent in what was a prosperous household but circumstances changed at the outbreak of World War I. Borders were closed and the family's horses were requisitioned, leading to the failure of the business and poverty for their family. Despite having a religious background, by the age of ten, he doubted the existence of God, and later became an agnostic. Rotblat's parents could not afford to send him to a gymnasium, so Rotblat received his secondary education in a cheder taught by a local rabbi. He then attended a technical school, where he studied electrical engineering, graduating with his diploma in 1923 in the newly established Republic of Poland. After graduating, Rotblat worked as an electrician in Warsaw, but had an ambition to become a physicist. Before the outbreak of World War II, he conducted experiments that showed that in the fission process, neutrons were emitted. In early 1939, he envisaged that a large number of fissions could occur and if this happened within a sufficiently short time, then considerable amounts of energy could be released. He went on to calculate that this process could occur in less than a microsecond, and as a consequence would result in an explosion. In 1939, through Wertenstein's connections, Rotblat was invited to study in Paris and at the University of Liverpool under James Chadwick, winner of the 1932 Nobel Prize for discovering the neutron. Chadwick was building a particle accelerator called a "cyclotron" to study fundamental nuclear reactions, and Rotblat wanted to build a similar machine in Warsaw, so he decided to join Chadwick in Liverpool. He travelled to England alone because he could not afford to support his wife there. Before long, Chadwick gave Rotblat a fellowship (the Oliver Lodge Fellowship), doubling his income, and in that summer of 1939, the young Pole returned home, intending to bring Tola back with him. When the time came to leave Warsaw in late August, however, she was ill following an operation for appendicitis, and remained behind, expecting to follow within days; however, the outbreak of war brought calamity. Tola was trapped, and desperate efforts in the ensuing months to bring her out through Denmark (with the help of Niels Bohr), Belgium, and finally Italy came to nothing, as each country in turn was closed off by the war. He never saw her again; she was murdered in the Holocaust at the Belzec concentration camp. This affected him deeply for the rest of his life, and he never remarried.

Манхэттен жобасы

Польшада болғанда Ротблат ядролық бөлінудің атом бомбасын жасауға пайдаланылуы мүмкін екенін түсінді. Алдымен ол «мұны ойымнан шығарып тастау керек» деп ойлады, бірақ жалғастырды, себебі нацистік Германияның ядролық бомба қолдануына жол бермеудің жалғыз жолы – Ұлыбританияның оны қайтаруға қабілетті болуы еді. Ол Чадвикпен бірге «Tube Alloys» – британдық атом бомбасы жобасы бойынша жұмыс істеді. Лос-Аламоста ол өзінің отандасы, поляк еврей ғалымы Стэн Уламмен дос болып, оныңмен поляк тілінде сөйлесе алды. Ротблат Эгон Бречердің тобында ядролық бөлінуден туындаған жоғары энергиялы гамма-сәулелерінің ядролық тізбекті реакция процесіне кедергі келтіретінін зерттеді, содан кейін Роберт Р. Уилсонның циклотроны тобымен жұмыс істеді. Ротблат мұндай құрып-жойғыш қару жасау үшін ғылымды пайдалануға қатысты үлкен күмәнмен қарады. 1985 жылы ол 1944 жылғы наурыз айында Лос-Аламостағы Чадвиктер үйінде өткен жеке кешкі ас кезінде Манхэттен жобасының директоры генерал-майор Лесли Р. Гроувздың бомба жасаудың нақты мақсаты – кеңестік одақты бағындыру екенін айтқанын естіп, қатты таң қалғанын айтты. Шындығында, Гроувс 1954 жылғы Дж. Роберт Оппенгеймердің қауіпсіздігіне қатысты тыңдауда ант беріп, «Мен бұл жобаны басқарғаннан кейін шамамен екі аптадан кейін Ресей біздің жауымыз екеніне және жоба осы негізде жүргізілгеніне ешқандай күмәнім болған жоқ» деді. Чадвик қауіпсіздік басшысының Ротблаттың Англияға оралып, Польша үстінен ұшып, Совет территориясына парашютпен түсіп, атом бомбасының құпиясын жеткізуге ниеттенгені туралы құжаттары бар екенін білді. Ол сондай-ақ Санта-Федегі біреуге коммунистік ұяшық құру үшін ақша қалдырды деген айыптамаға да ұшырады. Бірақ қазір Черчилль мұрағат орталығында сақталған Лос-Аламостан алынған Ротблаттың жеке қағаздарының көп саны «Ротблаттың оқиғалар туралы айтқандарына мүлдем қайшы келеді».

While still in Poland, Rotblat had realised that nuclear fission might possibly be used to produce an atomic bomb. He first thought that he should "put the whole thing out of my mind", but he continued because he thought the only way to prevent Nazi Germany from using a nuclear bomb was if Britain had one to act as a deterrent. He worked with Chadwick on Tube Alloys, the British atomic bomb project. At Los Alamos, he was befriended by Stan Ulam, a fellow Polish Jewish scientist, with whom he was able to converse in Polish. Rotblat worked in Egon Bretscher's group, investigating whether high energy gamma rays produced by nuclear fission would interfere with the nuclear chain reaction process, and then with Robert R. Wilson's cyclotron group. Rotblat continued to have strong reservations about the use of science to develop such a devastating weapon. In 1985, he related that, at a private dinner at the Chadwicks' house at Los Alamos in March 1944, he was shocked to hear the director of the Manhattan Project, Major General Leslie R. Groves, Jr., say words to the effect that the real purpose in making the bomb was to subdue the Soviets. Indeed, Groves testified under oath at the 1954 hearing about J. Robert Oppenheimer's security record that "there was never, from about two weeks from the time I took charge of this project, any illusion on my part but that Russia was our enemy and that the project was conducted on that basis." Chadwick learned that the chief of security held a security dossier in which Rotblat was accused of intending to return to England so that he could be flown over Poland and parachute into Soviet territory to pass on the secrets of the atomic bomb. He was also accused of visiting someone in Santa Fe and leaving them a blank cheque to finance the formation of a communist cell. but the presence of large numbers of Rotblat's personal papers from Los Alamos now archived at the Churchill Archives Centre "is totally at odds with Rotblat's account of events".

Ядролық жауын-шашын

Ротблат Ұлыбританияға оралып, Ливерпуль университетінде аға оқытушы және ядролық физика бойынша зерттеулер директорының міндетін атқарушы болды. Ол 8 қаңтарда 1946 жылы британдық азамат ретінде азаматтығына ие болды. Оның отбасы мүшелерінің көбі соғыстан аман қалған. Бір поляктың көмегімен оның қайын інісі Миечислав (Миетек) Покорный Ротблаттың қарындасы Ева мен немересі Халинаға жалған поляк католиктерінің жеке басын жасады. Ева, күл сары шашы болғандықтан және Ротблат сияқты поляк тілінде, сондай-ақ идиш тілінде еркін сөйлей білгендіктен, қалған отбасын Варшава геттосынан жасырын шығарды. Миэтек, Ротблаттың ағасы Мордехай (Михаил) және Михаилдың әйелі Манья, Ротблаттың анасы Шейндель және екі орыс сарбазы Отвак маңындағы үйдің астындағы жасырын бункерде тұрды, онда Ева мен Халина поляк отбасымен бірге тұрды. Варшава геттосы көтерілісі кезінде ол куә болған поляк антисемитизмі Еваны Польшаға ашуландырды, ол Ротблаттан отбасына Англияға көшіп кетуге көмектесуін сұрады. Сондықтан ол Чадвиктің британдық азаматтық ұсынысын қабылдады, осылайша оларға Польшадан қашуға көмектесе алатын болды. Олар Лондонға қоныс тепкенге дейін біраз уақыт бірге тұрды. Халина Оксфордтағы Сомервилл колледжін және Лондон университетінің колледжін бітіріп, Ұлттық биография сөздігінің редакторы болды. Ротблат Жапонияға қарсы атом қаруын қолданудан ашуланып, барлық атомдық зерттеулерге үш жылдық мораторий енгізуді талап еткен бірқатар қоғамдық лекциялар оқыды. Ол Лондон университетімен байланысты оқу ауруханасында қалған өмірін өткізді, 1976 жылы профессор-эмиритус атағын алды. 1950 жылы Ливерпульден "Бір көзден шығарылған нейтрондардың санын анықтау" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Сонымен қатар ол ядролық физикаға байланысты бірнеше ресми органдарда жұмыс істеді және мектептер үшін азаматтық ядролық энергияға арналған ірі көшпелі көрме – Atom Train ұйымдастырды. Ол ядролық қару-жарақ жарысының ең көрнекті сыншыларының бірі болды, 1955 жылы Расселл-Эйнштейн манифестіне қол қойған ең жас адам болды және оны бастаған баспасөз конференциясына төрағалық етті. Манифесттің жағымды жарияланғанынан кейін Сайрус Итон Пугаш конференциясын қаржыландыруды ұсынды. Бұл халықаралық ұйым ғалымдар мен қоғам қайраткерлерін қарулы қақтығыстар қаупін азайту және жаһандық қауіпсіздікке, әсіресе ядролық соғысқа қатысты қауіптерге шешім іздеу үшін біріктірді. Бертранд Расселл және басқалармен бірге Ротблат 1957 жылы алғашқысын ұйымдастырды және өлімге дейін олардың аясында жұмыс істей берді. 1958 жылы Ротблат жаңадан құрылған Ядролық қарусыздану науқанының (CND) атқарушы комитетіне қосылды. Темір перде мен суық соғысқа қарамастан ол Батыс пен Шығыс ғалымдары арасында байланыс орнатуды жақтады. Осы себепті Пугаш конференциясына күдікпен қарады. Бастапқыда британ үкіметі оларды "коммунистік майдан жиналыстары" деп ойлады. Алайда ол Ұлыбританияның Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің мүшесі Джон Коккрофтті 1958 жылғы конференцияға кімді шақыру керектігін ұсынуға көндірді. Ол конференцияны басып алудың келесі әрекетіне қарсылық көрсетті. Ол әлемдік конституцияны әзірлеу үшін конвенция шақыру туралы келісімге қол қойғандардың бірі болды. Нәтижесінде адамзат тарихында алғаш рет Дүниежүзілік конституциялық ассамблея Жер Федерациясының конституциясын әзірлеу және қабылдау үшін жиналды.

Rotblat returned to Britain to become senior lecturer and acting director of research in nuclear physics at the University of Liverpool. He was naturalised as a British subject on 8 January 1946. Most of his family had survived the war. With the help of a Polish man, his brother in law Mieczysław (Mietek) Pokorny had created false Polish Catholic identities for Rotblat's sister Ewa and niece Halina. Ewa, taking advantage of the fact that she was an ash blonde who, like Rotblat, spoke fluent Polish as well as Yiddish, smuggled the rest of the family out of the Warsaw Ghetto. Mietek, Rotblat's brother Mordecai (Michael) and Michael's wife Manya, Rotblat's mother Scheindel, and two Russian soldiers lived in a concealed bunker underneath a house near Otwock, in which Ewa and Halina lived with a Polish family. Displays of Polish anti Semitism that she witnessed during the Warsaw Ghetto uprising embittered Ewa towards Poland, and she petitioned Rotblat to help the family emigrate to England. He therefore now accepted Chadwick's offer of British citizenship so he could help them escape from Poland. They lived with him in London for some time before becoming established. Halina would go on to graduate from Somerville College, Oxford, and University College London, and become an editor of the Dictionary of National Biography. Rotblat felt betrayed by the use of atomic weapons against Japan, and gave a series of public lectures in which he called for a three year moratorium on all atomic research. a teaching hospital associated with the University of London. He remained there for the rest of his career, becoming a professor emeritus in 1976. He received his PhD from Liverpool in 1950, having written his thesis on the "Determination of a number of neutrons emitted from a source". He also worked on several official bodies connected with nuclear physics, and arranged the Atom Train, a major travelling exhibition for schools on civil nuclear energy. He became one of the most prominent critics of the nuclear arms race, was the youngest signatory of the Russell–Einstein Manifesto in 1955, and chaired the press conference that launched it. After the positive coverage of the manifesto, Cyrus Eaton offered to fund the influential Pugwash Conferences on Science and World Affairs, an international organisation that brought together scholars and public figures to work toward reducing the danger of armed conflict and to seek solutions to global security threats, particularly those related to nuclear warfare. With Bertrand Russell and others, Rotblat organised the first of these in 1957 and continued to work within their framework until his death. In 1958, Rotblat joined the executive committee of the newly launched Campaign for Nuclear Disarmament (CND). Despite the Iron Curtain and the Cold War, he advocated establishing links between scientists from the West and East. For this reason, the Pugwash conferences were viewed with suspicion. Initially the British government thought them little more than "Communist front gatherings". However, he persuaded John Cockcroft, a member of the United Kingdom Atomic Energy Authority, to suggest who might be invited to the 1958 conference. He successfully resisted a subsequent attempt to take over the conferences,

He was one of the signatories of the agreement to convene a convention for drafting a world constitution. As a result, for the first time in human history, a World Constituent Assembly convened to draft and adopt a Constitution for the Federation of Earth.

Кейінгі өмірі

Ротблат 1976 жылы Сент-Бартоломейден зейнеткерлікке шықты. 1975 және 1976 жылдары ол Эдинбург университетінде халықаралық қатынастар жөніндегі Монтегью атындағы арнайы профессор болды. Ол ғалымдардың жеке моральдық жауапкершілігі бар деп сенді және дәрігерлерге мінез-құлық кодексін ұсынатын Гиппократ анты сияқты, ғалымдардың да өздерінің моральдық мінез-құлық кодексі, ғалымдарға арналған Гиппократ анты болуы керек деп ойлады. Әсіресе ядролық қаруды алдын ала қолдану мүмкіндігіне қатысты. Оның әлемге деген көзқарасының негізінде 1995 жылы Нобель сыйлығын алған кездегі сөзін аяқтаған Расселл-Эйнштейн манифестінің сөздері тұрды: "Ең бастысы – адамгершілігіңізді естен шығармаңыз". Сондай-ақ, 1960 жылдан 1972 жылға дейін "Физика, медицина және биология" журналының бас редакторы болып қызмет етті. 2004 жылы Ротблат инсульт алды және денсаулығы нашарлады. Ол 2005 жылғы 31 тамызда Лондонның Камден ауданындағы Корольдік тегін ауруханада септицемиядан қайтыс болды. 1992 жылы Альберт Эйнштейннің бейбітшілік сыйлығын жеңіп алды және 1995 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1998 жылы туған күніне орай халықаралық түсіністікке қызмет еткені үшін ол "Святого Михаила и Святого Георгия орденінің командирі" атағымен марапатталды. Оның Корольдік қоғамға сайлану туралы куәлігінде: "Ол ядролық физикаға маңызды үлес қосты, соғыс кезінде Ливерпульде және Лос-Аламоста атом энергиясы мәселелері бойынша жұмыс істегенге дейін және кейін". Бұл (d,p) реакциясындағы протондардың бұрыштық таралуын зерттеуді қамтыды, бұл ядролық деңгейлердің спині мен паритетін анықтау үшін маңызды құралға айналды. Ол ядролық физиканың медициналық қолданылуы және кейіннен радиацияның биологиялық әсері бойынша жұмыс істеді. Оның ең үлкен жетістігі – ғылым және әлемдік мәселелер жөніндегі Пугаш конференциясындағы еңбегі. Ол осы конференциялардың негізін қалаушылардың бірі болды және соңғы 37 жыл бойы конференцияларды қолдау мен ынталандыруда талмай жұмыс істеді, бұл әлемнің түкпір-түкпірінен келген және әртүрлі идеологиялық көзқарастарға ие ғалымдарға оларды бөліп тұрған мәселелерді объективті түрде талқылауға мүмкіндік берді. Оның осы мақсатқа деген талмай берілгендігі мен шабыты конференцияның дамуы мен жалғасуы үшін маңызды болды. Ротблат 1995 жылы Пугаш конференцияларымен бірге ядролық қаруды жоюға бағытталған күш-жігері үшін Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Оның марапаттамасында: "Халықаралық істерде ядролық қарудың рөлін азайту және ұзақ мерзімде мұндай қаруды жою үшін жасаған күш-жігері үшін" делінген. Өмірінің соңында ол Халықаралық физика студенттері қауымдастығының құрметті мүшесі болып сайланды, ал 1999 жылы Үндістанның Жамналал Баджадж қоры оған Жамналал Баджадж сыйлығын табыс етті. Ол Торонто университетінің кітапханасынан, қазір Нобель халықаралық университетінен, профессор Боб Гангули мен профессор Роджер Ханселл редакциялаған "Environment Peace журналының" құрметті редакциялық кеңес мүшесі болды. 2017 жылы Польша елшісі Аркадий Ржегоцкийдің қатысуымен ашылған Джозеф Ротблатты еске алу тақтасын Британдық Пугаш кеңсесінің сыртында, Лондонның Бьюри Плейс және Грейт Расселл көшелерінің бұрышында көруге болады.

Rotblat retired from St Bartholomew's in 1976. In 1975 and 1976, he was Montague Visiting Professor of International Relations at the University of Edinburgh. He believed that scientists have an individual moral responsibility and, just as the Hippocratic Oath provides a code of conduct for physicians, he thought that scientists should have their own code of moral conduct, a Hippocratic Oath for scientists. and above all, with respect to the potential pre emptive use of nuclear weapons. Central to his view of the world were the words of the Russell–Einstein Manifesto with which he concluded his acceptance lecture for the Nobel Prize in 1995: "Above all, remember your humanity". He also served as editor in chief of the journal Physics in Medicine and Biology from 1960 to 1972. Rotblat suffered a stroke in 2004, and his health declined. He died of septicaemia at the Royal Free Hospital in Camden, London, on 31 August 2005. He won the Albert Einstein Peace Prize in 1992, and was elected a Fellow of the Royal Society (FRS) in 1995. He was appointed a Knight Commander of the Order of St Michael and St George in the 1998 Birthday Honours for services to international understanding. His certificate of election to the Royal Society read He made important contributions to nuclear physics, both before and after working during the war on atomic energy problems at Liverpool and at Los Alamos. This included observations on the angular distribution of protons from the (d,p) reaction, which led to an important tool for determining the spin and parity of nuclear levels. He worked on the medical applications of nuclear physics, and later on the biological effects of radiation. His outstanding distinction is in his work for the Pugwash Conference on Science and World Affairs. He was one of the founders of these conferences, and for the past 37 years has been untiring in his support and enthusiasms [sic] for the conferences, which have enabled scientists from all over the world and with opposing ideologies to talk objectively about the issues dividing them. His untiring devotion to this cause and his inspiration have been vital for the development and continuing existence of the conferences. Rotblat shared, with the Pugwash Conferences, the 1995 Nobel Peace Prize for efforts toward nuclear disarmament. His citation read: "for efforts to diminish the part played by nuclear arms in international affairs and, in the longer run, to eliminate such arms." Towards the end of his life, he was also elected honorary member of the International Association of Physics Students, and the Jamnalal Bajaj Foundation of India awarded him the Jamnalal Bajaj Award in 1999. He was an honorary editorial board member for ‘Journal of Environment Peace’ published from the library of University of Toronto, now from Noble International University, edited by Professor Bob Ganguly and Professor Roger Hansell. A plaque commemorating Joseph Rotblat, unveiled in 2017 in the presence of Polish Ambassador Arkady Rzegocki, can be found outside the offices of British Pugwash, on the corner of Bury Place and Great Russell Street in London.