Кіріспе

Жапон феодалы (1521–1573) – Жапонияның Сенгоку дәуірінде Кай провинциясының даймёсы. "Кайдың жолбарысы" атымен танымал, ол Сенгоку дәуірінің соңғы кезеңіндегі ең күшті даймиолардың бірі болды және айрықша әскери беделге ие болды. Шыңген өте кедей аймақта, аз егістік жері мен теңізге жолы жоқ жерде орналасқан болатын, бірақ ол Жапонияның жетекші даймиоларының қатарына енді. Оның шеберлігі жоғары бағаланады және Мори Мотонаримен бірдей деңгейде.

Атауы

Шингенді бала кезінде «Таро» (жапон отбасының үлкен ұлына берілетін лақап аты) немесе Кацучио (勝千代) деп атаған. Генпуку (жасқа толу рәсімінен) кейін оған Ашикага шогунатының 12-ші шогуны Ашикага Йосихарудың есімінен алынған бір таңбасы бар Харунобу (晴信) деген ресми есім берілді. Феодалдық Жапонияда жоғары дәрежелі самурайлар төмен дәрежелілеріне өз есімдерінен бір таңба беріп, оларды құрметтеуші еді. Жергілікті феодалдар үшін шогунаттан таңба алу – үлкен мәртебе еді, бірақ 16 ғасырдың ортасында шогунаттың билігі әлсіреген. Ашикага және Такэда тайпалары Минамото тайпасынан тараған. Техникалық тұрғыдан алғанда, Харунобу да, оның ата-бабалары да Минамото тегін мұра еткен. Сондықтан, Харунобу Император сарайының ресми жазбаларында «Минамото но Харунобу» (源 晴信) деп тіркелген, оған Дайзен Дайбу (大膳大夫, сарай асханасының басшысы) лауазымы берілген кезде. Император сарайы шогунат аппаратына параллель рицурё жүйесін сақтап келді. 1559 жылдың ақпанында Харунобу буддалық жаңа үйірмек ретінде паббаджа өмірін таңдап, буддалық ұстазынан Шинген (信玄) деген дхарма есімін алды. «Шинген» канджисін «Нобухару» деп те айтуға болады, бұл оның ресми аты Харунобудың керісінше. Көне заманда танымал жапон аристократтарының мұндай діни есімдері туған тілдегі айтылудың орнына қытай үлгісіндегі онъёми арқылы айтылған. Дхарма есімімен кеңінен танылса да, Такеда Шингеннің ресми аты өмірінің соңына дейін Харунобу болып қалды. Шингенді оның шайқастағы шеберлігі үшін кейде «Кайдың жолбарысы» (甲斐の虎) деп атаған. Оның басты қарсыласы Уэсуги Кеншин (上杉謙信) көбінесе «Эчигоның жолбарысы» (越後の虎) немесе «Эчигоның аждаһасы» (越後の龍) деп аталған. «Олар шайқаста кездесуге қуанған сияқты». Олар Каванакадзимада бірнеше рет шайқасты.

Ерте өмір және өрлеуі

Такеда Шинген – Такеда кланының басшысы Такеда Нобутораның (武田信虎) тұңғыш ұлы және Кай провинциясының даймиосы. Ол жастық шағында шебер ақын болған. Әкесіне Такеда кланының үлкен туыстары мен вассалдарына көмектесіп, өте жас кезінде клан үшін құнды мүше болды. 1536 жылы, 15 жасында, ол әкесіне Ун но Кучи шайқасында жеңіске жетуге зор көмек көрсетті. "Ересек болу" рәсімінен кейін өмірінің бір кезеңінде, жас жігіт әкесі Такеда Нобутораға қарсы бүлік көтерді. 1540 жылы ол, ақыры, кланның билігін өз қолына алды. Бұл басшылықтың ауысуына қатысты оқиғалар толыққанды түсініксіз, бірақ Нобутораның екінші ұлы Нобусигені Шингеннің орнына мұрагер етіп тағайындауды жоспарлаған деген болжам бар. Нәтижесінде, Шинген мен оның қолдаушылары оны зорлап зейнетке шығарды: ол Кай провинциясының оңтүстік шекарасындағы Суруга провинциясына жіберілді, онда оны Имагава кланының бақылауында ұстады, оның басшысы, Нобутораның күйеуі Имагава Ёсимото (今川義元) – Суруганың даймиосы. Осы қанды төңкеріске көмектескені үшін Имагава және Такеда кландары арасында одақ құрылды.

Суруга науқаны

Такеда Йосинобудың өлімі Шыңгеннің Имагава кланына қатысты саясатының өзгеруімен тығыз байланысты деп саналады. 1560 жылы Имагава Йошимото Ода Нобунагаға қарсы Окехазама шайқасында қаза тапқаннан кейін, Шыңген Ода және Токугава кландарымен одақтасып, қазір Йошимотоның ұлы Удзизане билейтін Суруга провинциясына жорық жасауды жоспарлады. Бірақ Йосинобу бұл жоспарға қарсы болды, себебі оның әйелі Йошимотоның қызы еді. Дегенмен, 1567 жылға қарай Шыңген Уэсуги Кеншин бастаған әскерді Шинано провинциясының солтүстік шекарасынан сәтті ығыстырып, батыс Кодзукедегі стратегиялық маңызы бар қаланы жаулап алып, әлсіреген Имагава кланының мүмкіндіктерін пайдалану жоспарларына ішкі қарсылықты басып тастағаннан кейін, жоспарланған Суруга жорығын жүзеге асыруға дайын болды. Шыңген мен Токугава Иэясу "келісімге келді" және "бұрынғы Имагава территориясын" басып алды. Ол қазіргі Яманаси облысының Кошу қаласындағы Эрин-дзи ғибадатханасына жерленді. Шыңгеннің қайтысынан кейін Кацуйори Такеда кланының даймёсы болды. Кацуйори әкесінің мұрасын жалғастыруды және оның атағын биіктетуді қалады. Ол Токугава бекіністерін басып алуға кірісті. Алайда, Токугава Иэясу мен Ода Нобунаганың біріккен әскері Нагашино шайқасында Такедаға ойсыратып соққы берді, онда Нобунаганың мылтықпен қаруланған жаяу әскері Такеданың атты әскерін талқандады. Нобунага мен Иэясу Кацуйори Такеда басқаратын әлсіреген Такеда кланын жеңу мүмкіндігін пайдаланды. Кейіннен Тенмокузан шайқасында Кацуйори шайқастан кейін өз-өзіне қол жұмсады, ал Такеда кланы ешқашан көтеріле алмады.

Мұра

Такеда Шингеннің қайтысынан кейін Уэсуги Кеншин ең күшті және ең құрметті қарсыластарының бірін жоғалтқаны үшін жылағандығы айтылады. Шингеннің шеберлігіне ең ұзаққа созылған құрметтердің бірі – Токугава Иэясудың өзі болды, ол Тоётоми Хидэёши билікке келген кезде Кай провинциясын басқарғаннан кейін, ескі Такеда басшысының үкіметтік және әскери жаңалықтарын көп пайдаланды. Осы үлгілердің көптегені Токугава сёгунатында қолданысқа енді. Такеда әулеті Шингеннің мұрагері Кацуйоридың жоғалуымен көбінесе құрылысқа ұшыраса да, Шинген Жапония тарихына терең ықпал етті. Ол заң, салық және басқару жүйелері арқылы көптеген феодалдарға әсер етті, оның туралы көптеген әңгімелер айтылды. Әскери жауларға қатысты агрессивті болғанымен, ол басқа соғыс лордтарындай қатыгез болмады. Оның соғыс туында Сун Цзының «Соғыс өнері» еңбегінен алынған Fūrinkazan (Fū Rin Ka Zan) деген танымал фраза бейнеленген. Бұл фраза «Желдей шапшаң, орман сияқты тыныш, оттай күшті және таудай мығым» деген идеяны білдіреді. Бұл ұран Шингеннің саясаты мен әскери стратегиясына қатысты қолданылды.

Шыңген-ко фестивалі

Үш күнге созылатын Шингенко фестивалі (信玄公祭り) жыл сайын сәуір айының бірінші немесе екінші демалыс күндері Яманаси префектурасының Кофу қаласында даймё Такеда Шингеннің есімін сақтап беру үшін өткізіледі. Ай күнтізбесі бойынша Шинген 4-ші айдың 12-сі күні қайтыс болғандықтан, сәуірдің 12-сі оның қайтыс болған күні ретінде тойланады (Грегориан күнтізбесі бойынша бұл күн 13 мамыр болғанына қарамастан). Көбінесе, Такеда Шингеннің рөлін танымал жапондық тұлға сомдайды. Такеда киелі орны мен Кофу қамалы арасында Такеда Шингеннің өміріндегі түрлі сапарларын бейнелейтін бірнеше шерулер өтеді. Бұл шерулер өте әсерлі, оларға жыл бойы осы демалыс күніне дайындалатын, жақсы актерлік шеберлікке ие адамдар қатысады.

Танымал мәдениетте

1960 жылы режиссер Кейсуке Киношитаның "Фуэфуки өзені" фильмінде Такеда Шингеннің шайқастарына қатысқан жауынгерлерге айналған шаруалардың ұрпақтары бейнеленген. Фильм Шитиро Фуказаваның романы негізінде түсірілген. Шыңгеннің өмірі 1969 жылғы "Самурай тулары" фильмінде көрсетілген, ол оның бас қолбасшысы Ямамото Кансуке көзімен қарастырылған. Фильм Иноуэ Ясушидің "Фурин Казань" романы бойынша түсірілген. Шыңгеннің өмірі сондай-ақ NHK-ның 46-шы тарихи драмасы "Фурин Казань" да бейнеленген, онда оның стратегиясы Ямамото Кансуке туралы айтылады. Такеданың Уэсуги Кеншинмен болған шайқастары "Жер мен аспан" фильмінде көрсетілген. Акира Куросаваның "Кагемуша" фильмінде Такеда Шингеннің өлімі көркемделіп суреттелген. Ол 1988 жылғы "Токусацу" сериалының 31-ші эпизодында еске алынады. Эпизодта Такеда Шингеннің әйгілі "Нобутора" қылымының жоғалып кетуі және Францияда табылғаны туралы айтылады. Оның өмірі Жиро Ниттаның тарихи романының тақырыбы, ол 1988 жылы NHK тарихи драмасы "Такеда Шинген" үшін бейімделген, онда Киичи Накай басты рөлді ойнады және халықаралық аренада "Шинген" деген атпен таралды. "Шинген билеуші" (Жапонияда "Такеда Шинген 2") - 1989 жылы Hot B компаниясы жасаған және 1990 жылы Солтүстік Америкада шығарылған Nintendo Entertainment System (NES) үшін кезекті стратегиялық ойын. "Такеда кланы" Creative Assembly компаниясының "Shogun: Total War" және "Total War: Shogun 2" ойындарындағы фракция болып табылады, ал Шингеннің өзі соңғысының кіріспесінде пайда болады. 2020 жылғы "Цусиманың рухы" видео ойынында ойыншы Такеда Шингеннің нақты әйгілі броня жиынтығынан үлкен шабыт алған броня жиынтығын (Госаку бронясы) ала алады. Такеда Шинген "Самурай жауынгерлері" және "Сенгоку Басара" видео ойындары франшизаларында, сондай-ақ "Сенгоку Басара: Самурай корольдері" анимесінде пайда болды. Ол "Warriors Orochi" сериясының барлық ойындарындағы кейіпкер. Ол "Pokémon Conquest" (Жапонияда "Pokémon + Nobunaga's Ambition") ойынында ойналатын кейіпкер, оның серіктес Pokémon-дары Rhyperior және Groudon. "Самурай Чамплу" анимесінде Джин кейіпкерінің кеикогиінде Такеда моны бар. Видео ойындарының музыкасын жазған композитор Рю Умемото (1974–2011) Такеда әулетінің ұрпағы болған. Такеда Шинген "Татами Галактикасы" анимесінің 10-шы эпизодында еске алынған, онда басты кейіпкер 4,5 татами бөлмесінің идеалды екенін айтқан, ал бөлме одан үлкен болса, ол "Такеда Шингеннің дәретханасы сияқты кең болып, адасып кетуіңіз мүмкін" деген пікірді білдірген. Ол "Sengoku Basara: The Last Party" және "Sengoku Basara: Samurai Kings" анимелеріндегі басты кейіпкерлердің бірі. Ол адамдық күштен асып түсетін күшке ие болған, үлкен шабуырды қатесіз қолдана алатын, екі жылқының үстінде тұрып, тіпті қабырғаға тік көтеріле алатын. "Battle Girls: Time Paradox" ойынында ол қызыл броняның күшін алу үшін ештеңеден тайынбаған ызалы әйел ретінде бейнеленген. "Ода Нобунаның амбициясы" атты жеңіл романның кейіпкері Шинген басқа даймёларға қарсы тұратын айлакер жас әйел ретінде суреттелген. Такеда "Rise of Kingdoms" мобильді/ПК ойынында ойналатын кейіпкер. Такеда Шинген "Fate/Grand Order" ойынында Атбасар класындағы қызметкер ретінде шақырылуы мүмкін. Такеда Шинген "The Battle Cats" ойынында өте сирек кездесетін бірлік. Ол үлкен шабуыр немесе қылыш ұстап тұрған күйде көрінеді. Ойын ішіндегі ең жоғары зиянды үш бірлікке кіреді. Ойын ішіндегі сипаттамасы: "Бұл - үлкен күшке ие, аңызға айналған мысық қылышымен қарғысқа ұшыраған шебер тактик".