Кіріспе

Жапон самурайы Такасуги Шинсаку (高杉 晋作) – Мэйдзи қайта жаңғыртуына зор үлес қосқан Жапонияның Чошу доменінен шыққан самурай. Ол Токугава сёгунатынан қызметін жасыру үшін бірнеше лақап аттарды қолданған.

Ерте өмір

Такасуги Шинсаку Чошю доменінің (қазіргі Ямагути префектурасы) астанасы Хаги қаласында доменнің орта санаттағы самурайы Такасуги Кочута мен оның анасы Мичидің (道) тұңғыш ұлы ретінде дүниеге келді. Оның Томо (智), Сачи (幸) және Мей (明) есімді үш кіші қарындасы болды. Ол он жасында шешек ауырып, бақытына орап, сақаданды. Такасуги Йошида Шоиннің танымал жеке мектебі – Шока Сондзюкуға қабылданды. Такасуги Чошю әскерін жаңғыртуға өзін толықтай арнады және Йошиданың сүйікті шәкіртіне айналды. 1858 жылы Эдодағы Шохеикоға (шогунның тікелей бақылауындағы әскери мектеп) оқуға түсті. 1859 жылы Ансей тазалауы кезінде ұстазы тұтқындалғанда, Такасуги оны түрмеде көріп келді. Шоин 1859 жылдың 21 қарашасында өлім жазасына кесілді. 1859 жылдың желтоқсанында кланның бұйрығымен үйіне оралды. 1860 жылдың қаңтарында Такасуги Ямагучидің қызметшісі және судьясы Иноуэ Хеймонның екінші қызы 高杉雅子 (1845–1922) -ға үйленді, ол сонымен қатар оның әкесінің досы болды. Маса Суо және Нагато провинцияларындағы ең әдемі әйел болған деседі. Олардың некесін оның ата-анасы 1859 жылы ұстазының өлімінен ойын аударуы және жаңа әйелімен отбасын құруы үшін ұйымдастырды. Алайда 1861 жылдың сәуір айында Такасуги үйінен кетіп, кланның соғыс кемесі Хейшинмаруда теңіздік оқудан өтті және Эдоға сапарлады. Кейін қыркүйекте Тохоку аймағына оқуға барып, онда Сакума Шозан мен Йокой Шонанмен танысты.

Шетелдік тәжірибе

Такасуги, жас болғанына қарамастан, Чошудағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Ол елді оқшаулау саясатын және шетелдіктерді Жапониядан қууды ынталы түрде қолдады. Эдо дәуірінде Жапония ұлттық оқшаулық саясатын ұстанса да, 1862 жылы Такасугиге доменнің бұйрығымен Ұлы Цин империясының Шанхай қаласына құпия түрде барып, Батыс державаларының ахуалын және күшін зерттеу тапсырылды. Такасугидің сапары Тайпин көтерілісімен бірге болды, және ол еуропалық империализмнің тіпті Қытай империясына да қатты әсер еткеніне қатты таң қалды. Такасуги Жапонияның Батыс державаларынан отарланудан немесе Цин империясының басына келгендей жағдайға түсіп қалмас үшін күшін арттыруы керек деген сеніммен Жапонияға оралды. Бұл, Жапонияның жауынгерлік сыныбының және сарай аристократиясының белгілі бір радикалды топтарын қозғаған "барбарияларды қуу және императорды құрметтеу" (Sonnō Jōi) қозғалысының күшеюімен бірге орын алды, және Такасугидің идеялары Чошу мен Жапонияның басқа аймақтарында қолдау тапты. Такасуги 1863 жылғы 31 қаңтарда Эдодағы британдық елшілігіне жасалған шабуылға қатысқан деп айыпталды.

Шотай мен Кихетайдың пайда болуы

Такасугидің революциялық идеясы – қосалқы тәртіпсіз әскер (шотай) құру болды. Феодалдық жүйеде қару-жараққа тек самурайлар ғана ие болатын. Такасуги қарапайым халықты жаңа, әлеуметтік құрамы әртүрлі жарымәскери бөлімдерге қабылдауды ұсынды. Бұл бөлімдерде жұмысқа алу және қызмет бабымен жоғарылау әлеуметтік статусына байланысты емес еді (кем дегенде теория бойынша). Шаруалар, саудагерлер, ағаш шеберлері, тіпті сумо күресшілері мен будда дінінің қызметкерлері де қатарына алынды, бірақ шотайдың көп бөлігінде самурайлар басымдылық құрды. Такасуги орта таптың саудагерлері мен шаруаларының қаржылық мүмкіндіктерін пайдалану доменнің әскери күшін арттыратынын, сонымен бірге қаржысын сақтайтынын түсінді. Чошю басшылары доменнің әлеуметтік құрылымын өзгертуге бейімділік танытпағандықтан, шаруалар мен қарапайым халықты шектеулі түрде пайдалану оларға дәстүрлі қоғамды бұзбай жаңа типтегі әскер құруға мүмкіндік берді. 1863 жылдың маусым айында Такасуги өзінің тікелей басқаруымен 300 сарбаздан (олардың шамамен жартысы самурайлар) тұратын Кихетай атты арнайы шотай бөлімін құрды. Кейіннен, кісі өлтірушілерден жасырынып жүргенде, ол Шимоносекидің Акамасеки қаласындағы Сакай я борделінде О Уно (1843–1909) атты шамизен ойнайтын гейшамен кездесіп, онымен қарым-қатынасқа түсті.

Сыртқы және ішкі дағдарыс

1863 жылғы 25 маусымда Чошу Шимоносеки боғазында Батыс соғыс кемелеріне шабуыл жасағаннан кейін, британдық, француз, голланд және американдық теңіз күштері келесі жазда Чошу доменінің негізгі порты Шимоносекиді бомбалады. Такасуги Шимоносекиді қорғауға тағайындалды. 1863 жылғы 18 тамызда Киотода Чошуға қарсы төңкеріс болды, бұл Чошудың ұлттық саясаттағы жетекші рөлін қауіпке тікелей ұшыратты. Чошуды императорлық сарайдағы Сацума мен Айдзу коалициясы құлатты. 16 тамыздағы оқиғадан кейін, Кихожи ғибадатханасында Чошу күштерінің Кихетай және Сенкитай (撰鋒隊) арасындағы қақтығысқа ұшырады, нәтижесінде екі адам қаза тапты. Кихетайдың инспекторы Хикосуке Мияги 27 тамызда ғибадатханада сеппуку жасауға мәжбүр болды. Такасуги сеппукудан аман қалғанымен, оқиға үшін жауапты деп танылды және Кихетайдың басшысы лауазымынан, құрылғаннан кейін шамамен екі ай өткен соң ғана босатылды. Кихетайды Каваками Яичи мен Таки Ятаро, содан кейін қазан айында Акане Такэто мен Ямагата Аритомо басқарды. 1864 жылдың ақпанында Такасуги Кидзима Матабеиді Киотода Сацума мен Айдзуға қарсы күресу жоспарынан бас тартуға көндіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды, содан кейін доменнен жасырыну үшін Киотоға қашып кетті. Кацура Когоро оны оралуға көндірді, бірақ келген соң доменнен қашқандығы үшін Нояма Гоку түрмесіне қамалды. Кейіннен шілде айында босатылып, үйде қалуға бұйырылды. 1864 жылдың қыркүйегінде британдық, француз, голланд және американдық теңіз күштерінің соғыс кемелері Шимоносекиге қайта шабуыл жасап, ондағы артиллериялық батареяны басып алды. Бұған француз теңізшілерінің құлдары ілесіп келді. Олардың Чошу бөлімшелерімен болған шайқасы дәстүрлі жапон әскерлерінің батыс армиясына қарағанда нашар екенін көрсетті және домен басшыларын толыққанды әскери реформаның қажеттілігіне көндірді. Чошу көп ұзамай Такасугиге қайтадан жүгінуге мәжбүр болды. Шинсаку кешіріліп, бейбіт келіссөздерге жетекшілік етуге тағайындалды. Чошу доменінің әкімшілігі Такасугиді бұл реформаны «Әскери істер директоры» ретінде жүзеге асыруға ғана емес, сонымен қатар төрт батыс державасымен бейбіт келіссөздер жүргізуге сеніп тапсырды. Батыс державаларына қарсы Чошу күштерінің жеңілісін ескере отырып, Такасуги шетелдіктермен тікелей қақтығысқа түсудің мүмкін еместігіне көз жеткізді. Оның орнына Жапония батыстан әскери тактиканы, техниканы және технологияны үйренуі керек болды. Такасуги өзінің Кихетай жасағын ең соңғы заманауи мылтықтармен жабдықталған мылтық бөліміне қайта ұйымдастырды және батыс стратегиясы мен тактикасы бойынша оқытуды енгізді. Сонымен қатар, Такасуги өзінің Сонно Дзёи қозғалысындағы ықпалын батысқа қатысты келісімді саясатты ілгерілету үшін пайдаланды, осылайша «варварларды қуу және императорды құрметтеу қозғалысы» Токугава бакуфуын құлату арқылы Жапонияны шетелдіктерге қарсы күшейтудің қажетті құралы ретінде бакуфуға қарсы қозғалысқа айналды. Батыс державаларының жазалау шабуылынан әлсіреген Чошу 1864 жылдың күзінде Бакуфу жасаған жорыққа қарсы тұра алмады. Бастапқыда доменді сақтап қалу үшін Бакуфумен келісуді жақтаған консервативті күштер Чошу саясатында басымдық алды, Такасуги мен оның серіктері жаңадан тұтқындалудан қашу үшін доменнен кетуге мәжбүр болды. Такасуги, болашақ саяси көшбасшылар Ямагата Аритомо, Ито Хиробуми және Иноуэ Каору сияқты оншақты ізбасарларымен бірге Кюшудағы Кокураға жиналып, Чошудағы консервативті күштерге шабуыл жасауға дайындалды. Кейінгі Чошу азаматтық соғысы 1865 жылғы 13 қаңтарда басталды. Такасуги осы азаматтық соғыста маңызды рөл атқарды және оның бұрынғы Кихетай жасағы ескі үлгідегі самурай күштерінен өзгеше басымдығын көрсетті. Жедел шабуылдар сериясы мен Кацура Когороның қолдауымен Такасуги 1865 жылғы наурыз айына қарай жеңіске жетті. Ол Чошу доменінің саясатының маңызды төрешісіне айналды және Батыс әскери ғылымы саласындағы доменнің сарапшысы ретінде әрекет етуін жалғастырды, күш-жігерін қару-жарақ импорттауға және әскерлерді жинауға жұмсады. Бұл реформалар сәтті болды, өйткені 7 маусымда Чошу Бакуфудың екінші Чошу жорығына қарсы төрт майданда жеңіске жетті, ал Кихетай екі майданда жеңіске жетті. Такасугидің күш-жігері Чошудан шағын «халықтың қарулы күштері» жасады, оның өлшеміне сәйкес келмейтін әскери күш берді. Токугава күштерін жеңгеннен кейін Бакуфуның әскери күші беделсіз қалды және дәстүрлі бәсекелес домендер келесі шайқастарда Чошумен бірігуге шешім қабылдады, нәтижесінде 1868 жылы Токугава бакуфуының құлауы мен Мэйдзи қалпына келтіруі басталды.