Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Азияның 12 реттік жүйесі
East Asian system of 12 ordinals
Он екі Жерлік Тарау немесе Жерлік Бұтақтар – Шығыс Азияда әр түрлі контекстерде қолданылатын, оның ішінде ежелгі мерзімдеу жүйесі, астрологиялық дәстүрлер, зодиак және реттік сандарда пайдаланылатын қытайлық реттеу жүйесі.
The twelve Earthly Branches or Terrestrial Branches are a Chinese ordering system used throughout East Asia in various contexts, including its ancient dating system, astrological traditions, zodiac and ordinals.
Шығу тегі
Бұл жүйе Юпитер планетасының орбитасын бақылау нәтижесінде құрылған. Қытай астрономдары аспан шеңберін 12 бөлікке бөліп, 歲星 Suìxīng (Жүпітер, Жыл Жұлдызы) орбитасын қадағалаған. Астрономдар Суисинг орбитасын 12 жылға жуықтап дөңгелектеген (11.86 жылдан). Суисинг 攝提 Ш үміт (η Boötis) жұлдызымен байланысты болды және кейде Шети деп аталды. Джонатан Смит Шан әулетінен бұрынғы жерлік тармақтардың бастапқы мағыналары ай фазалары болған деп болжайды, ал осы кездегі аспандық сабақтар эклиптиканың бөлімдерін білдірген. Күнтізбе ретінде қабылданғаннан кейін олар аймен байланысты нақты мағынасын жоғалтып, Юпитердің тұрақтары үшін қайта қолдануға мүмкіндік берді.
This system was built from observations of the orbit of Jupiter. Chinese astronomers divided the celestial circle into 12 sections to follow the orbit of 歲星 Suìxīng (Jupiter, the Year Star). Astronomers rounded the orbit of Suixing to 12 years (from 11.86). Suixing was associated with 攝提 Shètí (η Boötis) and sometimes called Sheti. Jonathan Smith has proposed that the first meanings of the earthly branches, predating the Shang dynasty, were phases of the moon, with the heavenly stems at that point referring to divisions of the ecliptic. After being adopted as a calendar these would have lost their clear lunar reference, permitting their repurposing for Jupiter stations.
Тарих
Корреляциялық ойлауда Юпитер циклінің 12 жылы сонымен қатар жылдың 12 айын, 12 жануарды (жүйені еске түсіру құралы), негізгі бағыттарды, маусымдарды және әр күнді екі сағаттық кезеңге бөлінетін 12 дәстүрлі қытайлық уақыт бірлігін анықтайды. Осыған орай, Жердегі тармақ екі сағаттық кезеңнің толық уақытын немесе оның ортасындағы нақты уақытты білдіре алады. Мысалы, 午時 wǔshí түскі сағатты немесе сағат 11:00-ден 13:00-ге дейінгі аралықты білдіруі мүмкін. (Жиэки жүйесі уақыт және кеңістікте бір сағаттық кезеңдерді және 15 градустық доғаларды ұсынды.) Қытай маусымдары күн мен жұлдыздарды бақылау негізінде құрылған. Көптеген қытай күнтізбелік жүйелері жаңа жылды қысқы күнге дейінгі екінші жаңа айдан бастайды. Жерлік тармақтар бүгінде «дәстүрлі қытай күнтізбесінде» және даосизмнің қазіргі нұсқасында Көктік сабақтармен бірге қолданылады. Ганцхи (сабақ-тармақ) комбинациясы уақытты белгілеудің салыстырмалы түрде жаңа тәсілі болып табылады; б.з.д. екінші мыңжылдықта, Шан дәуірінде, 10 Көктік сабақ апта күндерінің атауларын берді. Тармақтар сабақтармен бірдей ескі (ал соңғы археологиялық зерттеулерге сәйкес, тіпті олардан бұрынғы болуы мүмкін), бірақ сабақтар қытай патшаларының рәсімдік күнтізбесімен байланысты болды.
In correlative thinking, the 12 years of the Jupiter cycle also identify the 12 months of the year, 12 animals (mnemonics for the system), cardinal directions, seasons, and the 12 traditional Chinese units of time in the form of two hour periods that each day was divided into. In this case an Earthly Branch can refer to a whole two hour period, or to the exact time at its center. For instance 午時 wǔshí can mean either noon or 11am1pm. (The jiéqì system provided single hours and 15 degree arcs in time and space.) Chinese seasons are based on observations of the sun and stars. Many Chinese calendrical systems have started the new year on the second new moon after the winter solstice. The Earthly Branches are today used with the Heavenly Stems in the current version of the "traditional Chinese calendar" and in Taoism. The Ganzhi (Stem Branch) combination is a fairly new way to mark time; in the second millennium BC, during the Shang era, the 10 Heavenly Stems provided the names of the days of the week. The Branches are as old as the Stems (and according to recent archaeology may actually be older), but the Stems were tied to the ritual calendars of Chinese kings.
Кейбір мәдениеттерде басқа жануарлар тағайындалады: Вьетнам сиыр мен қоянды сүтқоректі және мысықпен алмастырады; Тибет әдетте әдеттегі құстың орнына құспен алмастырады. 12 жылдық жануарлар циклының дәстүрлі қазақ нұсқасында (, müşel), Айдаһарды шаға (, ulw) алмастырады, ал жолбарыс барс (, barıs) болып көрінеді.
Some cultures assign different animals: Vietnam replaces the Ox and Rabbit with the water buffalo and cat, respectively; Tibet replaces the Rooster with the bird. In the traditional Kazakh version of the 12 year animal cycle (, müşel), the Dragon is substituted by a snail (, ulw), and the Tiger appears as a leopard (, barıs).
Қазіргі қолданылуы
Жердегі тармақтар әлі күнге дейін қытай санау жүйелерінде ағылшын тіліндегі әліпби сияқты қолданылып келеді. Мысалы, заңдық құжаттар мен келісімшарттардағы есімдерде, ағылшын тілінде сөйлейтіндер K, L, M сияқты әріптерді қолданғандай, Корея мен Жапония да заңдық құжаттарда осылай жердегі тармақтарды пайдаланады. Аспандық сабақтар мен жердегі тармақтардың біріктірілген саны 22 таңбадан тұратындықтан, соңғы төрт әріп – W, X, Y және Z – осы сабақтар мен тармақтар арқылы көрсетілмейді, олардың орнына тиісінше '物', '天', '地' және '人' қолданылады. Егер үлкен әріптер қолданылса, '口' (ауыз) радикалды тиісті жердегі тармаққа немесе '物', '天', '地' және '人' таңбаларының кез келгеніне үлкен әріпті белгілеу үшін қосуға болады.
The terrestrial branches are still commonly used nowadays in Chinese counting systems similar to the way the alphabet is used in English. For example, names in legal documents and contracts where English speakers would use K, L, M, etc. Korea and Japan also use terrestrial branches on legal documents in this way. Since the celestial stems and terrestrial branches combined only consist of 22 characters, the four final letters – W, X, Y, and Z – cannot be represented by any of the celestial stems and terrestrial branches, and those four letters are represented by '物', '天', '地', and '人', respectively, instead. In case of upper case letters, the radical of '口' (the 'mouth' radical) may be added to the corresponding terrestrial branch or any of '物', '天', '地', and '人' to denote an upper case letter.