Кіріспе

Қытай философы және ғалымы – қытай кесенелеріндегі рух жолдары.

Шэнь Дао (б.з.б. 350 – б.з.б. 275 ж.) – қытай философ және жазушы. Ол қытай заңгерлігінің көрнекті теоретигі, Хан Фэйге «ши» (c=勢, жағдайға қарай артықшылық немесе билік) тұжырымы бойынша тигізген әсерімен есімдері сақталған. Бірақ оның еңбектерінің көп бөлігі оның мектебінде кеңінен таралған «фа» (әкімшілік әдістер мен стандарттар) тұжырымына арналған. Батыс мектептерімен салыстырғанда, Шэнь Дао жақсы емес заңдардың «заңның мүлдем болмауынан жақсырақ» екенін айтқан. Жазбалары үшін «Шензи» (慎子 – «Мұғалім Шен») деп аталатын Шэнь Даоның өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Чжао мемлекетінен шыққан саяхатшы философ, ол б.з.б. 350 жылы туған, ал б.з.б. 300 жылы Линьцзи қаласына (қазіргі Шаньдун провинциясының Цзыбо қаласы) барып, Цзися академиясының мүшесі болған. Шэнь б.з.б. 285 жылы Ян мемлекеті Линьцзиді басып алғаннан кейін, мүмкін, Хан патшалығына көшіп, ондағы заңгерлік дәстүрлерін сіңірген. Ол шамамен 10 жылдан кейін қайтыс болды.

Мәтін

Томпсон Шэньцзидің Тан әулеті құлағанға дейін сақталғанын, бірақ бастапқы түрінде емес екенін айтады. Шен Даоның өзінің 42 мақаласының түпнұсқасы жоғалып кетті. Қазірде тек 7 фрагменті ғана сақталғандықтан, ол көбінесе қысқаша сілтемелер мен басқа авторлардың еңбектері арқылы, атап айтқанда Хан Фейцзи мен Чжуанцзи арқылы белгілі. Жоғалған Шэньцзиді Пол Томпсон қайта құрастырып, 1979 жылы «Шэнь Цзы фрагменттері» деген атпен жариялады. 2007 жылы Шанхай мұражайы Соғысқан Штаттар дәуіріне жататын Чу мемлекетінен табылған бамбук тілімшелерінде жазылған мәтіндер жинағын жариялады, оның ішінде Шэньцзидің сөздері жазылған алты бамбук тілімшесі бар. Бұл Шэньцзи мәтінінің құрамымен бірдей кезеңде жазылған жалғыз белгілі мысалдары. Сюнь Куан Шеннің стилін аса көрнекті деп санады.

Даоизм

"Дао" терминін космологиялық немесе метафизикалық сілтемесіз қолдана отырып, Шэнзи Даоизм мен Хан Фэйге елеулі алғыкөз ретінде танылады. Кейіннен ол кейде даошы ретінде де жіктеледі, ал Ван Фучжи Чжуанчжидің "Нәрселерді тең көру туралы эссе" тарауын Шен Дао жазған деген болжам айтады. Өзімшіл Ян Чжудан ерекшеленетін Шэн Дао Чжуанцзи (кітап) бойынша бейтарап және өзімшілдіктен мүлдем ада, оның ұлы жолы барлық нәрсені қамтиды. Бенджамин И. Шварц Шен Даоның нанымдарын даолық бейжайлық деп сипаттап, оны Чжуанцзидің соңғы тарауларындағы «бейкүнә пассивті топыраққа» теңейді. Шварц Шен Даоның саяси билік пен адам қоғамының жеке тұлғасыз құрылымын адам өркениетіндегі табиғи Даоның көрінісі деп қарастырады. Шен Дао жеке пікір, моральдық тұлғалар, даналар және фацзяның басқа өкілдері сияқты «асыл адамдардың субъективті ниеттерін» қабылдамайды. Шварц Шен Дао философиясы да эмоциялардың қылымынан немесе моральдық жауапкершіліктен азат билеушіге қатысты деп болжайды. Ал Хан Фэй, керісінше, ұлы адамдардың рөлін толығымен жоққа шығармайды.

Мемлекеттік шеберлік

Грэхам Шенді орталықтандырылған биліктің теоретигі ретінде сипаттайды. Ол Шен Бухай сияқты жеке басына қатысты емес басқаруды жақтайды және Шан Янға қарағанда талантты адамдарды пайдалануға және министрлерді жоғарылатуға баса мән береді, тәртіп пен хаос "бір адамның күш-жігерінің нәтижесі емес" дейді. Ол сондай-ақ Ву Вэй, яғни билеушінің іс-әрекетсіздігін Шен Бухай сияқты қолдайды. Бірақ ол конфуциандық және мохистік құрметке және лайықтыларды тағайындауды тәртіптің негізі ретінде сынап, әр дәуірде талантты министрлер болғанын көрсетеді. Шен жаңа, талдаулық шешімді қабылдап, әділдікті жаңа ізгілік ретінде ұсынады. Ғалым Сугамото Хиротсугу Фен, яғни әлеуметтік ресурстар тұжырымын, кейін Гуанцзы мен Сүнцзы қолданған, Шенге жатқызады, оған Фа (өлшеу, стандарттар, рәсімдер, әкімшілік әдіс), әлеуметтік қатынастар ("ин") және бөліс арқылы "өлшемдік" ерекшелік берілген. Шэн Дао сұхбат арқылы тағайындаудан бас тартып, механикалық таратуды ("әділдіктің негізі") қолдайды, мұнда әр адам өз жетістіктеріне сәйкес өзгермейтін Фа арқылы бөлінеді. Фаның ең маңызды функциясы ("объективті бағалау принципі") – өзімшілдік пен дау-жанжалдың алдын алу. Бірақ оның ұзақ мерзімді тиімділігіне күмәнданып, Шен моральдық құндылықтарды жоққа шығарған жоқ және Конфуцийдің Ли ережелерінің Фа мен әлеуметтік қатынастарды толықтырғанын (біліктілігін) қабылдады, бірақ Лиді (жеке емес) ережелер тұрғысынан қарастырды. Сондықтан ол "іскер адамдарды келекелейді" және "ақылдыларды жоққа шығарады", оның тәртібі оларға емес, Фаға сүйенеді. Фаны жалпыға ортақ мүддемен байланысты бейтарап объективтілік тұжырымымен байланыстырып, және ескі рәсімдердің тілін жалпыға ортақ, императорлық және жоғары бюрократияланған мемлекетке сәйкес ету үшін қайта құру арқылы Шен билеушіні жеке пікірлеріне сүйенбей, объективті стандарттың қасиетімен салыстырып, жеке пікірлердің жүзеге асырылуына кедергі келтіретін жеке үкімге сүйенуден сақтайды. Жеке пікірлер Фаны құртады, сондықтан Шен Даоның билеушісі "бір адамға да жақсылық көрсетпейді". Синолог Крил (1970:63) Шеннің Шен Бухайдың Син Мингінде көрсетілген әкімшілік идеяның бірдей түрі бар деп сенсе де, ол бұл терминді қолданбағанын атап өтеді.

Орындық доктринасы (shi)

Шен Дао, Хан Фейцзының «ши» деп аталатын тұлғасы, Шан Ян мен Шен Бухайдан әлдеқайда кейінгі тұлға. Қытай ой-пікірінің көптеген салаларында қолданылған «ши» ұғымы, бәлкім, әскери салада туған. Дипломаттар жағдайдың артықшылығы мен мүмкіндігін, сондай-ақ құпиялылықты (шу) билікке және заңға дейін көп бұрын пайдаланды, ал патшалар аристократтардан босау үшін оларды қолданды. Сунь Цзы Даостың әрекетсіздік және бейтараптық философиясын, сондай-ақ жазалау мен сыйақыны ұйымдастырудың жүйелі шаралары ретінде енгізді, бұл Хан Фэйдің «билік» (ши) және «тактика» (шу) туралы түсініктерін еске түсіреді. Шен Даоның «Соғыс өнері» еңбегіндегі «ши» туралы Генри Киссинджер былай дейді: «Қытай мемлекеттік басшылығы стратегиялық кеңістіктің барлық бөлігін біртұтас стратегияның бір бөлігі ретінде қарастыруға бейім. Стратегия мен мемлекеттік басқару оппоненттермен «қарсыласу арқылы өмір сүрудің» құралына айналады. Мақсаты – оларды әлсіздікке жеткізіп, өздерінің «шиін», яғни стратегиялық позициясын нығайту». Киссинджер «маневрлеу» тәсілін идеалды деп санайды, бірақ ол Цинь әулетінің қақтығыстарына қайшы келді. Жак Герне мен А.К. Грэмнің бұрынғы еңбектері, әсіресе, заңгерлерді мемлекеттің билігі әлеуметтік және саяси институттарда екенін түсінгендіктері үшін жаңашыл деп бағалады, олар мемлекетті оларға бағындыруды мақсат етті. Шен Бухай сияқты Шен Дао да негізінен мемлекет құруға (Фа) ден қойды, ал Конфуцийдің шәкірті Сун Куан оны осы тұрғыда талқылайды, бірақ ешқашан билікке қатысты Шен Даоға сілтеме жасамайды. Шен Дао «ши» (әдеби мағынасы – «жағдайлық артықшылық», сонымен қатар «билік» немесе «харизма») туралы теорияларымен есімдері сақталды, себебі Хан Фэй оны осы контексте айтады.

Шен Дао

Шен Дао тәртіпсіздіктің себептерін іздестіріп, билеушінің билігіндегі жіктерді байқады. Шен Даоның билік туралы теориясы Шен Бухайдың ойларын еске салады, оның бастауышы ретінде Сун Куан «Барлық аспан астындағы билік иелері бола алады» деп айтады. Шен Даоның теориясы «Лорд Шанның кітабынан» алынған болуы мүмкін. Шен Дао үшін «Қуат» (Ши) – бұл өзінің бағыныштарының қолдауына мұқтаж болмай, сәйкестікті мәжбүрлеуге қабілеттілік, бірақ бұл қолдауға кедергі келтірмейді. Шен Дао былай дейді: «Егер Аспан астындағы барлық адамдарда бір ғана құрметке лайық [адам] болмаса, онда [ретті үкіметтің, ли 理] принциптерін іске асырудың жолы болмайды. Сондықтан Аспан ұлы Аспан астындағы барлық адамдар үшін орнатылады, ал Аспан астындағы барлық адамдар Аспан ұлы үшін орнатылмайды». Шен Дао былай дейді: «Ұшқан айдаһар бұлттарда сермеді, ал көтерілген жылан тұман ішінде адасады. Бірақ бұлттар тарап, тұман сейілгенде, айдаһар мен жылан құртқа, ал қанатты қара құмырсқаға айналады, себебі олар тіреген нәрселерін жоғалтты». «Мемлекеттің билеушісі мемлекет үшін таққа отырғызылады, мемлекет билеуші үшін құрылмайды. Әкімдер өз лауазымдары үшін тағайындалады, лауазымдар әкімдер үшін құрылмайды».

Шен Дао басқалармен салыстырғанда жиі ескерілмейтін, моральдық қабілетті билік тұрғысынан пайдалы деп санайды. Егер билеуші нашар болса, бірақ оның бұйрығы орындалса, онда ол халықтан қолдау ала алады. Жақсылыққа сенуге болмайды, себебі адамдардың қабілеттері әртүрлі. Моральдық және интеллектуалдық қабілеттердің екеуі де билік ету үшін жеткіліксіз, ал билік орны ықпал етуге және лайықтыларды бағындыруға жеткілікті, сондықтан жақсылыққа «жетудің қажеті жоқ».