Кіріспе

Шотландтық әлеуметтік антрополог және фольклоршы (1854–1941) сэр Джеймс Джордж Фрейзер мифология және салыстырмалы дінтанудың қазіргі заманғы зерттеулерінің бастапқы кезеңдерінде маңызды рөл атқарды.

Жеке өмір

Фрейзер 1854 жылдың 1 қаңтарында Шотландияның Глазго қаласында Кэтрин Браун мен химик Дэниел Фрейзердің ұлы болып дүниеге келді. Ол Хеленсбургтегі Спрингфилд академиясында және Ларчфилд академиясында білім алды. Глазго университеті мен Кембридждегі Тринити колледжінде оқыды, онда классика мамандығын үздік бітірді (оның диссертациясы бірнеше жылдан кейін «Платонның идеалдық теориясының дамуы» деген атпен жарияланды) және өмірінің соңына дейін классика бойынша ғылыми қызметкер болып қалды. Тринитиден кейін ол Миддл Темплде заңды оқыды, бірақ іс тәжірибесін жолға қоймады. Төрт рет Тринитидің Альфа стипендиясына ие болған ол өмірінің көп бөлігін колледжбен байланысты өткізді, тек 1907-1908 жылдарды Ливерпуль университетінде өткізді. 1914 жылы рыцарь атағын алды, ал 1921 жылы оның құрметіне Кембридж, Оксфорд, Глазго және Ливерпуль университеттерінде әлеуметтік антропологиядан қоғамдық лекциялар оқылды. 1930 жылдан бастап ол толық соқыр болмаса да, көру қабілеті күрт нашарлады. Ол әйелі Лиллимен бірнеше сағаттың арасында Кембридж қаласында қайтыс болды. Кейіннен Лилли Фрейзердің «Алтын бұта» кітабын балаларға арналған «Алтын бұтадан жапырақтар» атты әңгімелер жинағы ретінде бейімдеді. Оның қарындасы Изабелла Кэтрин Фрейзер математик Джон Стеггаллға үйленді.

Жұмыс

Мифтер мен діндерді зерттеу оның мамандығына айналды. Италия мен Грекияға жасаған сапарларынан басқа, Фрейзер көп саяхаттаған жоқ. Оның деректердің басты көздері ежелгі тарихтар мен бүкіл әлемдегі миссионерлер мен империялық шенеуніктерге жіберілген сауалнамалар болды. Фрейзердің әлеуметтік антропологияға деген қызығушылығы Е.Б. Тайлордың "Примитивтік мәдениет" (1871) атты еңбегін оқу арқылы оянды және оның досы, Ежелгі Келісімнің элементтерін ерте еврей фольклорымен салыстырған библиялық ғалым Уильям Робертсон Смит те оны ынталандырды. Фрейзер мифтер мен ритуалдар арасындағы қатынасты егжей-тегжейлі сипаттаған тұңғыш ғалым болды. Оның Жылдық Патшаның жыл сайынғы құрбандығына қатысты пікірлері далалық зерттеулермен расталмады. Дегенмен, оның ежелгі культтар, ритуалдар мен мифтерді зерттеуі, соның ішінде олардың ерте христиандықтағы параллельдері, көптеген ондаған жылдар бойы қазіргі мифографтар тарапынан егжей-тегжейлі ақпараттары үшін зерттеліп келді. Бірінші басылымы екі томдық түрінде 1890 жылы, ал екінші басылымы үш томдық түрінде 1900 жылы жарық көрді. Үшінші басылымы 1915 жылы аяқталды және он екі томнан тұрды, ал 1936 жылы қосымша он үшінші том жарық көрді. Ол 1922 жылы әйелі, леди Фрейзердің жинақтаған қысқартылған нұсқасын жариялады, онда христиандыққа қатысты кейбір даулы материалдар мәтіннен алынып тасталды. Бұл еңбектің ықпалы академиялық ортаның шегінен асып, психологтар мен психиатрлардың жаңа жұмыстарын шабыттандырды. Психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд өзінің "Тотемизм және экзогамия" еңбегінде "Тотем және табу: жабайылар мен невротиктердің психикалық өмірінің ұқсастықтары" атты еңбегінде жиі сілтеме жасады. Фрейзер көптеген халықтардың мифтеріндегі өмір, өлім және қайта туудың символдық циклын ашты, ол өнерпаздар мен ақындардың бір буынына әсер етті. Бұл қызығушылықтың ең танымал өнімі Т.С. Элиоттың 1922 жылғы "Шөл жер" поэмасы болуы мүмкін. Фрейзердің пионерлік еңбегі 20-ғасырдың соңындағы ғалымдар тарапынан сынға ұшырады. Мысалы, 1980-ші жылдары әлеуметтік антрополог Эдмунд Лич бірқатар сын мақалалар жазды, олардың бірі Anthropology Today журналының 1-ші томында (1985) жарияланды. Лич "Алтын бұта" еңбегін әртүрлі мәдениеттерден алынған салыстырулардың кеңдігі үшін сынады, бірақ көбінесе өз пікірлерін археологиялық деректерді қолдамайтын қысқартылған басылымға негіздеді. 1973 жылы Хетт қаласы Нериктегі культқа арналған кітапқа жазған оң пікірінде Дж.Д. Хокинс: "Бұл жұмыс өте әділ және марқұм сэр Джеймс Фрейзерге беймәлім болған толық цитаталанған құжаттамалық деректерге жақын" деді. Соңғы кезде "Алтын бұта" империалистік, антикатоликтік, кластық және расистік элементтерге толы деп сынға ұшырады, соның ішінде Фрейзердің еуропалық шаруалар, аборигендер және африкалықтар мәдени эволюцияның тоңған, ерте сатыларын білдіреді деген болжамдарына қатысты. Фрейзердің тағы бір маңызды еңбегі - грек саяхатшысы Паузанияның біздің заманымыздың 2-ші ғасырының ортасындағы Грекияны сипаттауына арналған алты томдық түсіндірмесі. Оның заманынан бері археологиялық қазбалар ежелгі Грекия туралы білімді кеңейтті, бірақ ғалымдар әлі де оның әртүрлі орындардың егжей-тегжейлі тарихи және топографиялық талқылауларында, сондай-ақ 19-шы ғасырдың соңындағы Грекияға қатысты куәгерлік жазбаларында құндылық табады.

Дін теориясы мен мәдени эволюция

"Алтын бұта" кітабының үшінші басылымының ең ықпалды элементтерінің бірі – Фрейзердің мәдени эволюция теориясы және осы теорияда дін мен сиқырға берген орны. Фрейзердің мәдени эволюция теориясы абсолютті емес және кері жүруі мүмкін еді, бірақ мәдениеттер уақыт өте келе өтетін деп есептелген үш (немесе мүмкін, төрт) саланың жалпы сипаттамасын беруге бағытталған. Фрейзер мәдениеттің уақыт өте келе үш сатыдан өтетініне сенді: сиқырдан дінге, содан кейін ғылымға. Фрейзердің жіктелуі мәдени эволюцияның бұрынғы антропологиялық сипаттамаларынан, соның ішінде Огюст Конттың сипаттамаларынан ерекшеленді, себебі ол сиқырдың бастапқыда діннен бөлек болғанын және одан әрқашан бұрын пайда болғанын ойлады. Ол сондай-ақ сиқырды табиғаттан тыс күштерге сенім мен шарлардан ажыратып, оның мәдениеттегі орнына екіұшты көзқарас білдірді. Фрейзер сиқыр мен ғылымның ұқсас екенін айтты, өйткені екеуі де тәжірибеге және практикалық пайдаға баса назар аударды; оның осы қарым-қатынасқа салған назары соншалық, оның жүйесінде кез келген жоққа шығарылған ғылыми гипотеза техникалық тұрғыдан сиқыр болып саналады. Фрейзер дінді жеке, табиғаттан тыс күштерге сену және оларды ынаюға тырысу ретінде анықтады, бұл сиқыр мен ғылымнан өзгеше. Дін тарихшысы Джейсон Джозефсон Сторм Фрейзердің көзқарасын былай сипаттайды: «Дін – адам ойының үлкен жолындағы уақытша ауытқу». Осылайша ол секуляризация туралы және көңілсіздік туралы әңгіменің алғашқы әлеуметтік-ғылыми түсіндірмесін ұсынды және оны дамытуға тырысты. Сонымен қатар, Фрейзер сиқыр мен діннің де сақталуы немесе қайта оралуы мүмкін екенін білді. Ол сиқырдың кейде ғылымға айналып қайта келгенін атап өтті, мысалы, алхимия ерте заманауи Еуропада қайта жанданып, химияға айналды. Екінші жағынан, Фрейзер сиқырға кеңінен тараған сенімнің халықты күшейту әлеуетіне қатысты үлкен алаңдаушылық білдірді, бұл оның ойлауында төменгі тапқа деген қорқыныш пен көзқарастың белгісі.