Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қорытындыны жанама түрде қолдайтын дәлелдер
Evidence indirectly supporting conclusion
Жанама дәлел – бұл фактілік қорытындымен байланыстыру үшін қорытынды жасауға тәуелді дәлел, мысалы, қылмыс орнындағы саусақ іздері. Ал тікелей дәлелдер нақты мәлімдеменің рас екенін тікелей көрсетеді, яғни қосымша дәлелдерге немесе қорытынды жасауға қажеттілік болмайды.
Circumstantial evidence is evidence that relies on an inference to connect it to a conclusion of fact—such as a fingerprint at the scene of a crime. By contrast, direct evidence supports the truth of an assertion directly—i. e., without need for any additional evidence or inference.
Шолу
Тек қана жанама дәлелдер бірнеше түсіндіруге мүмкіндік береді. Әр түрлі жанама дәлелдер қажет болуы мүмкін, осылайша әрқайсысы басқаларынан алынған қорытындыларды растайды. Бірлесіп, олар бір тұжырымды екіншісінен күштірек қолдауы мүмкін. Балама түсіндірулер жоққа шығарылғаннан кейін, жанама дәлелдерге негізделген түсіндіру ықтималрақ болады. Жанама дәлелдер фактіні тексерушіге фактінің бар екенін болжауға мүмкіндік береді. Қылмыстық құқықта, болжам фактінің (күнәлілік немесе кінәсіздік) шындығын растау үшін фактіні тексеруші жасайды. Ақылға қосылмайтын күмән жанама дәлелдермен байланысты, себебі бұл дәлелдер болжамға сүйенеді. Бұл соттың әділ түрде айыптау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін дәлелдерге негізделгендіктен құрылған. Ақылға қосылмайтын күмән сотта қолданылатын дәлелдеудің ең жоғары стандарты ретінде сипатталады және қазылар алқасының айыпталушыны моральдық сенімділікпен қылмыстың кінәлі деп таба алатынын білдіреді. Тіпті жанама дәлелдер айыптауға немесе ақтауға жеткіліксіз болса да, олар іс бойынша қабылданған басқа шешімдерге әсер етуі мүмкін. Куәлік тікелей дәлел бола алады немесе жанама дәлел бола алады. Мысалы, куәгердің айтуынша, ол айыпталушының құрбанды пышақтап өлтіргенін көрген – бұл тікелей дәлел. Ал, куәгердің айтуынша, ол айыпталушының үйге кіргенін көрген, дауыс естіген және айыпталушының қанды пышақпен кетіп бара жатқанын көрген – бұл жанама дәлел. Дәлелдердің жанама болуын анықтайтын нәрсе – болжамның қажеттілігі, ал болжамның айқындығы емес. Сарапшы куәгер ұсынған сот сараптамасы әдетте жанама дәлел ретінде қарастырылады. Мысалы, сот-медициналық ғалым немесе сот-медициналық инженер айыпталушының қаруынан оқ атылғанын немесе көлік жылдамдық шегінен асып кеткенін көрсететін сынақтардың нәтижелерін ұсынуы мүмкін, бірақ міндетті түрде айыпталушы оқ атқан немесе көлік жүргізгенін білдірмейді. Жанама дәлелдер тікелей дәлелдер аз немесе мүлдем болмаған кезде ерекше маңызға ие.
On its own, circumstantial evidence allows for more than one explanation. Different pieces of circumstantial evidence may be required, so that each corroborates the conclusions drawn from the others. Together, they may more strongly support one particular inference over another. An explanation involving circumstantial evidence becomes more likely once alternative explanations have been ruled out. Circumstantial evidence allows a trier of fact to infer that a fact exists. In criminal law, the inference is made by the trier of fact to support the truth of an assertion (of guilt or absence of guilt). Reasonable doubt is tied into circumstantial evidence as that evidence relies on inference. It was put in place because the circumstantial evidence may not be enough to convict someone fairly. Reasonable doubt is described as the highest standard of proof used in court and means that a juror can find the defendant guilty of the crime to a moral certainty. Even when circumstantial evidence is not sufficient to convict or acquit, it can contribute to other decisions made about the case. Testimony can be direct evidence or it can be circumstantial. For example, a witness saying that she saw a defendant stab a victim is providing direct evidence. By contrast, a witness saying that she saw a defendant enter a house, heard screaming, and saw the defendant leave with a bloody knife is circumstantial evidence. It is the need for inference, and not the obviousness of the fact inferred, that determines whether evidence is circumstantial. Forensic evidence supplied by an expert witness is usually treated as circumstantial evidence. For example, a forensic scientist or forensic engineer may provide results of tests indicating that bullets were fired from a defendant's gun, or that a car was traveling over the speed limit, but not necessarily that the defendant fired the gun or was driving the car. Circumstantial evidence is especially important when there is little or no direct evidence.
Азаматтық құқық
Жауапкершілікті анықтау немесе жоққа шығару үшін азаматтық соттарда жанама дәлелдер қолданылады. Бұл әдетте дәлелдердің ең көп кездесетін түрі, мысалы, өнімге жауапкершілік және жол-көлік оқиғаларында. Тежелу іздерін сараптамалық талдау жиі оқиғаны қайта құруға мүмкіндік береді. Мұндай іздердің ұзындығын өлшеу және оқиға болған кездегі көлік пен жол жағдайын динамикалық талдау арқылы жүргізушінің жылдамдығын дұрыс бағаламағаны анықталуы мүмкін. Жанама дәлелдер зиян келтірушілерден зиянды өндіріп алуға талпыныстарда да жиі қолданылады.
Circumstantial evidence is used in civil courts to establish or refute liability. It is usually the most common form of evidence, for example in product liability cases and road traffic accidents. Forensic analysis of skid marks can frequently allow a reconstruction of the accident. By measuring the length of such marks and using dynamic analysis of the car and road conditions at the time of the accident, it may be found that a driver underestimated his or her speed. Circumstantial evidence is also prevalent in attempts to recover damages from alleged tortfeasors.
Қылмыстық құқық
Қылмыстық соттарда жағдайлық дәлелдер (circumstantial evidence) логикалық қорытындылар арқылы кінәлі немесе кінәсіз екенін анықтау үшін қолданылады. Нақты ерекшеліктер болған жағдайларды (жас жетілмеген, қабілетсіз немесе психикалық ауруы бар адамдар) ескере отырып, көптеген қылмыскерлер тікелей дәлелдерді жасаудан аулақ болады. Сондықтан, айыптау органы көбінесе қылмыстық ниеттің (mens rea) болуын дәлелдеу үшін жағдайлық дәлелдерге жүгінуге мәжбүр болады. Жағдайлық дәлелдердің бір мысалы – күдіктінің болған қылмысқа қатысты уақытқа жуық мінез-құлқы. Егер ақша ұрлығынан айыпталған адам ұрлық болғаннан кейін дереу қымбат заттар сатып алып, көп шығын жасаса, бұл оның кінәлі екенін көрсететін жағдайлық дәлел болуы мүмкін.
Circumstantial evidence is used in criminal courts to establish guilt or innocence through reasoning. With obvious exceptions (immature, incompetent, or mentally ill individuals), most criminals try to avoid generating direct evidence. Hence, the prosecution usually must resort to circumstantial evidence to prove the existence of mens rea, or intent. One example of circumstantial evidence is the behavior of a person around the time of an alleged offense. In the case of someone charged with theft of money, were the suspect seen in a shopping spree purchasing expensive items shortly after the time of the alleged theft, the spree might prove to be circumstantial evidence of the individual's guilt.
Сот-медициналық дәлелдер
Жағдайға негізделген дәлелдердің басқа мысалдары – саусақ іздерін саралау, қанды немесе қылмыс орнынан табылған заттардың ДНК-сын зерттеу. Бұл дәлелдер басқа фактілермен қатар нақты бір қорытындыға баулы болуы мүмкін, бірақ қылмыс болған сәтте куәгердің тікелей бақылауында болмаса, олар жағдайлық дәлел ретінде қарастырылады. Дегенмен, сарапшылардың куәландыруымен олар, әсіресе тікелей дәлелдің жоқтығында, істі шешуге жеткілікті болып табылады. Сот-медициналық әдістердің артуының нәтижесінде, бұрын шешілмеген (немесе ескі) істер жиі ашылады.
Other examples of circumstantial evidence are fingerprint analysis, blood analysis or DNA analysis of the evidence found at the scene of a crime. These types of evidence may strongly point to a certain conclusion when taken into consideration with other facts—but if not directly witnessed by someone when the crime was committed, they are still considered circumstantial. However, when proved by expert witnesses, they are usually sufficient to decide a case, especially in the absence of any direct evidence. Owing to subsequent developments in forensic methods, old undecided cases (or cold cases) are frequently resolved.
Жағдайға негізделген дәлелдемелердің жарамдылығы
Көпшілік арасында кең таралған жаңылыс пікір – жанама дәлелдер тікелей дәлелдерге қарағанда кем маңызды немесе дұрыс емес деген сенім. Тікелей дәлелдер ең күшті деп есептеліп, олардың жоғары бағаланатыны қабылданған, бірақ бұл рас емес. Көптеген сәтті қылмыстық істер негізінен немесе толығымен жанама дәлелдерге сүйенеді, ал азаматтық шағымдар көбінесе жанама немесе тікелей емес дәлелдерге негізделген. Кез келген істегі ең мықты дәлелдің белгілі метафорасы – "түтін шығаратын тапанша" – дәлелдерге негізделген айғақтың мысалы. Сол сияқты, саусақ іздері, бейнежазбалар, дыбыс жазбалары, фотосуреттер және т.б., яғни, қорытынды жасауға мүмкіндік беретін және жанама дәлелдер болып табылатын көптеген физикалық дәлелдер де өте күшті дәлелдер саналады. Іс жүзінде, жанама дәлелдер тікелей дәлелдерге қарағанда артықшылыққа ие болуы мүмкін, себебі олар бір-бірін тексеріп, нығайтатын бірнеше көзден алынуы мүмкін. Көзі көргендердің куәліктері кейде қате болуы мүмкін, және көптеген адамдар жалған куәлік немесе басқа да жаңылысқан куәліктер негізінде сотталды. Осылайша, берік жанама дәлелдер үкім шығару үшін сенімді негіз болуы мүмкін. Жанама дәлелдерді қабылдау үшін әдетте куәгер қажет, мысалы, дәлелді тапқан полиция қызметкері немесе оны сараптап көрген сарапшы. Бұл куәгер, кейде демеуші немесе куәландырушы куәгер деп аталады, тікелей (көзі көрген) куәлік береді және кез келген куәгер сияқты сенімділік мәселелерін тудыруы мүмкін. Көзі көргендердің куәліктері жиі сенімсіз болады немесе қайшылықтарға немесе тікелей өтірікке ұшырауы мүмкін. Мысалы, "Титаник" кемесі шамамен 700 куәгердің көз алдында батып кетті. Ұзақ жылдар бойы кеме бату алдында екіге бөлінді ме, жоқ па деген қызу пікірталас болды. Тек 1985 жылдың қыркүйегінде кеме табылғаннан кейін ғана шындық белгілі болды. Дегенмен, бір жағдайдан бірнеше логикалық қорытынды шығару мүмкін. Егер бір қорытынды айыпталушының кінәлі екенін, ал екіншісі кінәсіз екенін көрсететін жағдайларда, "күмәнді болған жағдайда кінәсіздік принципі" қолданылады. Егер жанама дәлелдер кінәсіздік мүмкіндігін көрсететін болса, айыптау тарапы осы мүмкіндікті жоққа шығаруға міндетті.
A popular misconception is that circumstantial evidence is less valid or less important than direct evidence, which is popularly assumed to be the most powerful, but this is not the case. Many successful criminal prosecutions rely largely or entirely on circumstantial evidence, and civil charges are frequently based on circumstantial or indirect evidence. The common metaphor for the strongest possible evidence in any case—the "smoking gun"—is an example of proof based on circumstantial evidence. Similarly, fingerprint evidence, videotapes, sound recordings, photographs, and many other examples of physical evidence that support the drawing of an inference, i. e., circumstantial evidence, are considered very strong possible evidence. In practice, circumstantial evidence can have an advantage over direct evidence in that it can come from multiple sources that check and reinforce each other. Eyewitness testimony can be inaccurate at times, and many persons have been convicted on the basis of perjured or otherwise mistaken testimony. Thus, strong circumstantial evidence can provide a more reliable basis for a verdict. Circumstantial evidence normally requires a witness, such as the police officer who found the evidence, or an expert who examined it, to lay the foundation for its admission. This witness, sometimes known as the sponsor or the authenticating witness, is giving direct (eyewitness) testimony, and could present credibility problems in the same way that any eyewitness does. Eyewitness testimony is frequently unreliable, or subject to conflict or outright fabrication. For example, the RMS Titanic sank in the presence of approximately 700 witnesses. For many years, there was vigorous debate on whether the ship broke into two before sinking. It was not until the ship was found, in September 1985, that the truth was known. However, there is often more than one logical conclusion naturally inferred from the same set of circumstances. In cases where one conclusion implies a defendant's guilt and another his innocence, the "benefit of the doubt" principle would apply. If the circumstantial evidence suggests a possibility of innocence, the prosecution has the burden of disproving that possibility.
Мысалдар
Сотталған американдық террорист Тимоти Маквейге қарсы дәлелдердің көп бөлігі жағдайдай болды. Маквейдің соты туралы Роберт Прехт былай деді: «Прокуратураның жанама дәлелдерді пайдалануына алаңдаудың қажеті жоқ». Маквей өлім жазасына кесіліп, кейіннен АҚШ федералды үкіметі тарапынан жазасы орындалды, ал оның серіктесі бірінен соң бірі өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 2004 жылы Скотт Питерсонның әйелі Лейси Питерсонды өлтіргені үшін болған сот процесі де жоғары беделді сот ісі болды, ол негізінен жағдайдай дәлелдерге негізделді, нәтижесінде Питерсон өлім жазасына кесілді (кейіннен өлім жазасынан құтылып, қазір қайта сотталуды күтуде). Тағы бір жағдай – Нельсон Серраноның ісі, ол төрт бірінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін төрт өлім жазасына кесілді. 2015 жылы Гонконгтан келген Иван Чан Ман Сумның ісі бойынша сот процесінде оның өлтірілген қатынының денесі табылмастан, тек жағдайдай дәлелдерге сүйене отырып үкім шығарылды. Нәтижесінде Чан өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Сингапурда заң студенті Сунни Анг 1965 жылы тек жағдайдай дәлелдерге сүйене отырып, 1963 жылғы 27 тамызда Сеңлілер аралдарының жанындағы суға секіру кезінде қатынының өліміне кінәлі деп танылды. Жәбірленуші Дженни Чеок 450 000 долларлық сақтандыру ақшасы үшін өлтірілді. Оның денесі ешқашан табылмады. Чеок денесінің табылмауы Ангтың ісін Сингапурдағы маңызды сот шешімдерінің біріне айналдырды, ол денесі табылмаған кісі өлтіру ісі болды. Генри Дэвид Торо жағдайдай дәлелдердің сенімділігі туралы әйгілі афоризм жазды: «Кейбір жағдайдай дәлелдер өте күшті, мысалы, сүтте форель тапқан кезде».
Much of the evidence against convicted American terrorist Timothy McVeigh was circumstantial. Speaking about McVeigh's trial, Robert Precht said, "the prosecution's use of indirect evidence is no cause for worry". McVeigh was sentenced to death and subsequently executed by the US federal government, while his accomplice was sentenced to serve consecutive federal life sentences. The 2004 murder trial of Scott Peterson for the murder of his wife Laci Peterson was another high profile conviction based heavily on circumstantial evidence, leading to Peterson's being sentenced to death (he was subsequently spared execution and currently awaits re sentencing). Another case that relied on circumstantial evidence was that of Nelson Serrano, who received four death sentences for four first degree murders. The 2015 murder trial of Ivan Chan Man sum from Hong Kong was a conviction based solely on circumstantial evidence without finding the body of his murdered girlfriend. Chan was consequently sentenced to mandatory life imprisonment. In Singapore, law student Sunny Ang was sentenced to death in 1965 solely based on circumstantial evidence when he was convicted of murdering his girlfriend during a scuba diving trip near Sisters' Islands on 27 August 1963. The victim, Jenny Cheok, was murdered for her insurance money, which amounted to $450,000. Her body has never been found. The additional absence of Cheok's body made Ang's conviction one of the landmark verdicts in Singapore, where it involved a murder conviction without a body. A famous aphorism on the probity of circumstantial evidence was penned by Henry David Thoreau: "Some circumstantial evidence is very strong, as when you find a trout in the milk."