Кіріспе

Габриэль Бетлен (Бетлен Габор; 15 қараша 1580 – 15 қараша 1629) – 1613 жылдан 1629 жылға дейін Трансильванияның князі және 1622 жылдан 1625 жылға дейін Ополе герцогы болды. Сонымен қатар, ол 1620 жылдан 1621 жылға дейін Венгрия тағына сайланған король болды, бірақ елінің барлық аймағын бақылауға алмады. Османдықтардың қолдауымен Бетлен өзінің кальвинист княздығын Габсбургтар мен олардың католик одақтастарына қарсы соғысқа шығарды.

Ерте өмір

Габриэль Фаркас Бетлен де Иктар мен Друзсиана Лазар де Сарегидің екі ұлының үлкені болды. Габриэль 1580 жылдың 15 қарашасында әкесінің Маросилье (қазіргі Румыниядағы Илия) имелігінде дүниеге келді. Фаркас Бетлен – Венгрия Корольдігінің орталық аумақтарын Османдықтардың басып алуына байланысты ата-бабаларының Иктарын (қазіргі Румыниядағы Иктар Будинце) жоғалтқан венгр дворяны. Трансильвания князі Степан Батори оған Маросилье қаласын сыйға берді және оны князьдіктің генерал-капитаны етіп тағайындады. Друзсиана Лазар Секель әулетінен шыққан. 1591 жылы Фаркас Бетлен мен оның әйелі қайтыс болып, екі ұлы Габриэль мен Стефан жетім қалды. Бауырластарды анасының ағасы Андраш Лазар де Сареги қамқорлығына алды. Олар бірнеше жыл бойы Секел жеріндегі (қазіргі Румыниядағы Лазареа) Сарегидегі Лазар қамалында өмір сүрді. Габриэльдің сарай тарихшысы Гаспар Бойти Верес Лазарды "мұңғаюшы және қатал" жауынгер ретінде сипаттап, олардың формальды біліміне көп көңіл бөлмегенін айтады. Габриэльдің 1593 жылғы алғашқы сақталған хаты бойынша, Трансильвания князі Зигмунд Батори 1591 немесе 1592 жылы "көптеген икемдеуші адамдардың сөзімен" бауырластардың имеліктерін өтемақы төлемей тартып алды, бірақ "бірнеше жақын туыстары" князьды оларға имеліктерін қайтарып беруге немесе басқа жерлерді беруге көндірді. Габриэль сол хатта князьдің Гюлафехервардағы (қазіргі Румыниядағы Альба-Юлия) сарайына баруды шешкенін де жазды.

Басталуы

Қазіргі заманғы тарихшылар Габриэльдің жастық шағындағы маңызды оқиғаларды ондаған жылдар өткен соң жазылған дереккөздерге (атап айтқанда, естеліктер мен хаттарға) сүйене отырып қайта құруға тырысады, себебі 1593 және 1602 жылдар аралығында оны есімдері тіркелген екі ғана құжат бар. Кейінгі деректердің бірі – Габриэльдің 1628 жылғы өзінің хаты, онда ол Стивен Боцкайдың оны тәрбиелеп, оған "жоғары сенім артып" өсіргенін айтқан. Габриэль Боцкайды өзінің "туысы" деп те атады. Тағы бір маңызды дереккөз – Габриэльдің жеке адамы Пал Хапортони Форро жазған мәліметтер, онда Габриэльдің жастық шағында "үлкен және құрметті лауазымдарды" атқарғаны және "қиын, еңбекке толы елшілік міндеттерін" орындағаны айтылған. Осы дереккөздерге сүйене отырып, қазіргі заманғы тарихшылар Боцкайдың Габриэльдің Зигмунд Баторидің сарайындағы мансабын арттырғанын болжайды, бірақ сол кездегі ешбір құжат оның ханзаданың сарайында болғанын көрсетпейді. Зигмунд Батори 1595 жылы Папа Климент VIII-нің Осман империясына қарсы Киелі лигасына қосылып, Осман территориясына басып кірді. Тарихшы Йозеф Барчаның сөзіне сәйкес, Габриэль 1595 жылы Валахиядағы Гюржу шайқасында Осман империясына қарсы күресте алғашқы тікелей соғыс тәжірибесін алған. Османдық жеңістер сериясінен кейін Батори 1597 жылы Опол мен Рациборцтың Силезия герцогтықтарына ие болу үшін тақтан бас тарды, бұл Рудольфтың (сонымен қатар Корольдік Венгрияның патшасы) Трансильванияны басып алуына жағдай жасады.

Анархия

Сигизмунд Батори тақтан бас тарғанын өкінді және 1598 жылдың тамыз айында Трансильванияға оралды. 1599 жылдың қаңтарында Рудольфпен келіссөздер жүргізу үшін Боцкайды Прагаға жіберді. Ғалымдардың бір теориясына сәйкес, Габриэль Бетлен Боцкаймен бірге Прагаға барған. Тарихшы Йозеф Барча да Габриэльдің сол кезде Габсбург монархтарының Трансильванияны Осман империясынан қорғай алмайтынын түсінген болуы керек дейді. Габриэльдің өзі Прагаға Зигизмунд Баторидің сүйемелдемесімен белгісіз күні барғанын айтты. Габриэль 1599 жылы Сигизмунд тағы да тақтан бас тарғанда поляк көмегімен таққа отырған Андрей Баториді қолдады. Валахия князі Батыл Михаил Трансильванияға шабуыл жасап, 1599 жылдың 8 қазанында Селенберг шайқасында Андрейді жеңді. Габриэль шайқаста жарақат алды және жаралары ұзақ уақыт жазылмай келді. Батыл Михаилды Трансильваниядан Рудольфтың қолбасшысы Джорджио Баста қуды. Келесі жылдары Трансильвания Бастаның жалақысыз жалдамалы әскерлерімен, сондай-ақ Осман және Қырым татарларының әскерлерімен үнемі тоналып отырды. Габриэль мен оның ағасы Стефан мұрагерлік иеліктерін бөлісіп, Габриэль Маросильеге ие болды. Олардың келісімінде де "кәпір немесе Құдайсыз билеуші" Габриэльдің мүлкін тартып алуы мүмкін екені айтылды. Габриэль Бастаға қарсы көтерілген Трансильвания ақсүйектеріне қосылды. 1602 жылдың маусым айында Сигизмунд Батори (қайта Трансильванияға оралған) Габриэльге және оның ағасына Арад округінде жер берді. Көтерілісші дворяндардың әскері 1602 жылдың 2 шілдесінде Тёвис (қазіргі Румыниядағы Тейуш) маңында талқандалды. Шайқастан кейін ол Марос өзенінен жүзіп өтіп, Осман империясындағы Темешварға (қазіргі Румыниядағы Тимишоара) қашты. Сол кездегі Амбрус Сомогидің айтуынша, ол Османдықтарды Секелиді қолдауға көндіру үшін Трансильванияның жетекші ақсүйектері Мұса Секелиді қолдағанын көрсететін хаттар жасады. 1603 жылдың наурыз айында Секели Трансильванияға шабуыл жасағанда Габриэль оның алғы шебінің қолбасшысы болды. Секелидің әскерлері Марос бойындағы көптеген бекіністерді басып алып, Гюлафехерварды қоршауға алды. Қоршау кезінде князь сарайы өртенді. Секели мамыр айында хан болып жарияланды, бірақ Валахия князі Раду Шербан 17 шілдеде оның әскерін Баркарозньо (қазіргі Румыниядағы Рашнов) маңында талқандады. Секели шайқаста қаза тапты, ал оның жақтастары (олардың ішінде Габриэль) Осман империясына қашты. Трансильваниялық босқындар Габриэльді өздерінің басшысы деп санай бастады. Олар тамыз айында Константинопольге делегация жіберіп, Габриэльді хан сайлауға Османның бас визирінен рұқсат сұрады және Трансильванияға оралу үшін Османдық көмек сұрады. Бас визир рұқсат берді, бірақ босқындардың бірі Болдизар Сильваси Габриэльдің сайлануына қарсылық көрсетті, ханзаданы босқындар тобы емес, Трансильвания диетасы сайлауы керек екенін атап өтті.

Боцкайдың қолдаушысы

Габриэль бай Стивен Боцкайды Рудольфтің өкілдеріне қарсы көтерілуге көндірді. 1604 жылдың 13 қыркүйегінде патша әскерлері Темешвар маңындағы босқындар лагеріне шабуыл жасағаннан кейін, Бетлен мен Боцкай арасындағы құпия хат алмасуының қолға түскені туралы әңгімелер тарады. Жазадан қорқып, Боцкай Соломко (қазіргі Румыниядағы Шоимени) қамалына шегініп, қарсылық көрсетуге дайындық жасады. Ол хаджду әскерлерін жалдап, 15 қазанда патша әскерін жеңді. Боцкай 11 қарашада Кассаны (қазіргі Словакиядағы Кошице) басып алды. Одан кейін Габриэль Осман сұлтаны Ахмет I-нің Боцкайды Трансильвания князі деп атаған ахиднамесін (немесе жарғысын) табыс етті. 1605 жылдың 21 ақпанында ақсүйектер мен секелилердің делегаттары Боцкайды князь сайлады. Бетленнің хатына сәйкес, Боцкай оған "кейбір қамалдарды" жаулап алуға бұйрық берді, сондықтан ол мамырдағы үйленуін кейінге жылдыруға мәжбүр болды. Габриэль, ақыры 1605 жылдың тамызында Зюзанна Каролиға үйленді. Боцкай оған Вайдахуняд (қазіргі Румыниядағы Хунедоара) иелігін сыйлады. Князь оны сондай-ақ Хуняд округінің мәңгілік испаны (басшысы) етіп тағайындады. Бетлен кальвинист болған. Ол иезуит Гьёрги Калдыға Киелі кітапты аударуға және басып шығаруға көмектесті. Ол гимндер жазды және 1625 жылдан бастап Иоганн Тесселиусты капельмейстер ретінде жұмысқа алды.

Трансильванияның князі

1605 жылы Бетлен Стивен Боцкайды және оның ізбасары Габриэль Баториді (1608–1613) қолдады. Кейін Бетлен Баторимен арасы суысып, Осман империясына қашып кетті. 1613 жылы Баторий өлтірілгеннен кейін Осман империясы Бетленді Трансильвания князі етіп тағайындады, және бұл 1613 жылғы 13 қазанда Трансильвания диетасы Коложварда (Клуж-Напока) қаласында бекітілді. 1615 жылы Тирнау бейбіт шартынан кейін Бетленді Киелі Рим императоры Матиас мойындады. Бетленнің билігі – сауатты абсолютизмнің үлгісі болды. Ол кендерді және өнеркәсіпті дамытып, Трансильванияның көптеген сыртқы сауда салаларын мемлекеттік меншікке алды. Оның агенттері тауарларды белгіленген бағамен сатып алып, шетелге сату арқылы пайда тапты. Бетлен өз астанасы Гюлафехерварда (Альба Юлия) сәнді жаңа сарай салдырды. Бетлен өнерді және кальвинистік шіркеуді қолдады, протестант дін қызметкерлеріне мұрагерлік дворяндық атағын берді. Бетлен сондай-ақ Бетельн Габор колледжін құрып, білім беруді ынталандырды, венгр ғалымдарын және оқытушыларын шақырып, Трансильвания студенттерін Англияның, Голландия Республикасының және Германияның протестант княздықтарындағы протестант университеттеріне жіберді. Ол сондай-ақ крепостнойлардың балаларының білім алу құқығын қамтамасыз етті.

Габсбургтерге қарсы көтеріліс

Бетлен жалдамалы әскердің тиімді тұрақты армиясын ұстап тұрды. Ол Ұлы Портамен (Осман империясы) қарым-қатынасын сақтап, солтүстік және батыстағы жерлерді иемденуге тырысты. Отыз жылдық соғыс кезінде ол Корольдік Венгрияның Габсбургтарына шабуыл жасады (1619–1626). Бетлен Габсбургтердің автократиясына, Корольдік Венгриядағы протестанттарды қудалауға, 1606 жылғы Вена бейбітшілігін бұзуға және Габсбургтердің Осман империясымен және Жоғарғы Венгрияның капитаны Георг Дрогетпен (1633–1661) жасаған одақтастығына қарсы болды. 1619 жылдың тамызында Бетлен Корольдік Венгрияға басып кірді. Қыркүйекте ол Кассаны (Кошице) басып алды, онда протестанттық қолдаушылар оны Венгрияның басшысы және протестанттардың қорғаушысы деп жариялады. Ол Жоғарғы Венгрияны (қазіргі Словакия) бақылауына алды. 1619 жылдың қыркүйегінде кальвинизмге өтпегені үшін иезуиттер Марко Крижевчанин, Стивен Понграч және Мелхиор Гродечки Бетленнің бұйрығымен шейіт болды. Кейіннен бұл үшеуі де католик шіркеуі қасиетті деп жариялады. 1619 жылдың қазан айында Бетлен Пресбургті (Позсони, қазіргі Братислава) басып алды, онда Венгрияның палатині Венгрияның Киелі Коронасын оған табыс етті. Алайда, Бетлен, Моравия және Чехия иеліктерінің графы Йиндрих Матьяш фон Тюрн Вальсассинамен бірге Венаны басып алмады және қарашада Георг Дрогеттің және поляк жалдамалы әскерлерінің (лисовчичи) күштері Гуменне шайқасында жеңіске жетіп, Бетленді Австрия мен Жоғарғы Венгриядан кетуге мәжбүр етті. Бетлен Пресбург, Касса (қазіргі Кошице) және Бештерцебаня (қазіргі Банска-Быстрица) қалаларында бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. 1620 жылдың қаңтарында, чехтарсыз, Бетлен Корольдік Венгрияның шығысындағы 13 округті алды. 1620 жылдың 20 тамызында ол Бештерцебанядағы диетада Венгрияның королі болып сайланды және 1620 жылдың қыркүйегінде Габсбургтермен соғыс қайта басталды. 1620 жылдың 8 қарашасында Ақ тау шайқасында чехтарды жеңгеннен кейін Фердинанд II Богемияның протестанттық дворяндарын қудалады. 1621 жылдың мамыр және маусым айларында ол Пресбургті және орталық тау-кен қалаларын қайтарып алды. Бетлен қайтадан бейбітшілік туралы келісімдерге ұсыныс жасады және 1621 жылдың 31 желтоқсанында Никольсбург бейбітшілігі жасалды. Бетлен патшалық атағынан бас тартты, бірақ мажар протестанттарына діни бостандық беріліп, алты ай ішінде жалпы диетаға енгізілуі керек деген шартпен келісті. Бетленге Императорлық князь (Мажарстан Трансильваниясының) атағы берілді, Жоғарғы Тиза өзенінің айналасындағы жеті округ және Токай, Мункач (қазіргі Мукачев) және Эцсед (Нагьецсед) қамалдары, сондай-ақ Силезиядағы герцогтік берілді. 1623–1624 және 1626 жылдары Бетлен Габсбургтерге қарсы протестанттармен одақтасып, Жоғарғы Венгрияда Фердинандқа қарсы науқандар жүргізді. Бірінші науқан Вена бейбітшілігімен (1624 ж.), екіншісі Пресбург бейбітшілігімен (1626 ж.) аяқталды. Екінші науқаннан кейін Бетлен Вена сарайына Осман империясына қарсы одақ құруды және Австрияның архигерцогинясына үйленуді ұсынды, бірақ Фердинанд оның ұсыныстарын қабылдамады. Венадан оралғаннан кейін Бетлен Бранденбургтың курфюрсті Иоанн Зигмундтың қызы Екатерина фон Бранденбургқа үйленді. Оның күйеу інісі – Швецияның Густав Адольф.

Өлім

Бетлен 1629 жылдың 15 қарашасында қайтыс болды. Оның екінші әйелі, Бранденбургтың Екатеринасы, Трансильванияның билеуші ханшайымы атанды. Оның бірінші әйелі, Кароли Зсузанна, 1622 жылы қайтыс болған еді. Бетленнің мемлекеттік хат алмасулары тарихи құжат ретінде жетіп келді.